Băn khoăn về độ an toàn của lá dạ hoa
Cây dạ hoa (Nyctanthes arbor-tristis), hay còn gọi là hoa nhài đêm hoặc cây parijat, là một loại cây quen thuộc trong các bài thuốc dân gian truyền thống nhằm hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp và hạ sốt [1], [2]. Nhiều người có thói quen hái lá tươi đun nước uống vì tin rằng thảo mộc tự nhiên hoàn toàn vô hại.
Tuy nhiên, việc sử dụng các loại dược liệu tự nhiên mà không rõ liều lượng chuẩn xác tiềm ẩn không ít nguy cơ cho sức khỏe. Câu hỏi đặt ra là độc tính cấp và bán cấp của lá dạ hoa nằm ở ngưỡng nào, và việc sử dụng liều cao có an toàn đối với hệ thần kinh cũng như các cơ quan nội tạng hay không [1].
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay chỉ ra rằng chiết xuất lá dạ hoa ở liều vừa phải cho thấy độ an toàn tốt, nhưng việc dùng liều cao có thể gây tác dụng phụ an thần quá mức, mệt mỏi và tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu lên cơ thể [1].
Ngưỡng dung nạp và độc tính bán cấp qua thực nghiệm
Để đánh giá mức độ an toàn của một loài thảo dược, các nhà khoa học thường tiến hành các thử nghiệm độc tính bán cấp nhằm quan sát phản ứng của cơ thể khi dùng thuốc liên tục qua thời gian [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên chuột cống Sprague-Dawley bị viêm khớp mô phỏng đã kiểm tra tác động và độ an toàn của chiết xuất cồn-nước từ lá dạ hoa [1]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận rằng liều dùng 500 mg/kg thể trọng là mức liều ít gây độc nhất và không xuất hiện các triệu chứng độc tính bán cấp trên động vật thí nghiệm [1].
Ở mức liều 500 mg/kg này, dịch chiết lá dạ hoa không gây tổn thương các cơ quan chính mà còn hỗ trợ phục hồi trọng lượng các cơ quan miễn dịch bị suy giảm do viêm [1]. Các chỉ số máu quan trọng như hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu và huyết sắc tố cũng duy trì ổn định hoặc được cải thiện đáng kể [1].
Đặc biệt, các chỉ số enzym gan quan trọng như aspartate aminotransferase (AST) và alanine transaminase (ALT) đã được cải thiện rõ rệt, cho thấy lá dạ hoa không gây hủy hoại tế bào gan ở mức liều này [1].
Dấu hiệu cảnh báo khi dùng liều cao
Mặc dù có khoảng an toàn tương đối ở liều 500 mg/kg trên chuột, nghiên cứu cảnh giác dược cảnh báo rằng việc đẩy liều lên quá cao sẽ dẫn tới các phản ứng phụ đáng lưu ý [1].
Cụ thể, ở các liều cao của chiết xuất lá cây, động vật thí nghiệm ghi nhận những tác dụng phụ rõ rệt lên hệ thần kinh trung ương như buồn ngủ, an thần sâu và hôn mê, li bì [1]. Điều này cho thấy các hoạt chất trong lá có khả năng tác động mạnh tới hệ thần kinh và việc dùng quá liều có thể gây ức chế thần kinh ngoài mong muốn [1].
Ngoài ra, ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu năm 2023 đã phân lập các hoạt chất alkaloid từ lá và quả của cây dạ hoa để đánh giá độc tính tế bào trên dòng tế bào ung thư gan HepG2 [3]. Kết quả ghi nhận alkaloid từ lá và quả thể hiện hoạt tính gây độc tế bào thông qua cơ chế kích hoạt chết tế bào không phụ thuộc p53 và hoại tử tế bào theo chương trình [3].
Dù tác động làm chết tế bào này mở ra triển vọng cho các nghiên cứu chống ung thư, nó cũng là lời cảnh báo về việc hoạt chất alkaloid đậm đặc có thể mang độc tính trực tiếp đối với mô gan nếu sử dụng bừa bãi và chưa được chuẩn hóa [3].
Các nghiên cứu độc tính và an toàn nói lên điều gì?
Các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện nay cung cấp cái nhìn chi tiết về phản ứng của cơ thể đối với các bộ phận của cây dạ hoa [1], [4].
Nghiên cứu của nhóm tác giả năm 2023 trên chuột Sprague-Dawley đánh giá chiết xuất lá cồn-nước (1:1) đã ghi nhận liều 500 mg/kg thể trọng giúp giảm sưng phù chân khớp, giảm đáng kể các chất gây viêm như TNF-alpha và COX-2, đồng thời tăng chất kháng viêm IL-10 [1]. Hình ảnh X-quang và mô bệnh học khớp cho thấy giảm viêm màng hoạt dịch khớp hiệu quả, song vẫn cần theo dõi sát sao biểu hiện lơ mơ, ngủ gà khi tăng liều [1].
Bên cạnh lá, dịch chiết hoa dạ hoa dạng nước đun sôi cũng được kiểm tra độc tính bán mạn tính trên chuột nhắt trắng trong nghiên cứu năm 2015 [4]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết hoa không gây ra biểu hiện độc tính lâm sàng, không làm thay đổi lượng thức ăn, nước uống, cân nặng hay gây hại cho gan và thận thông qua phân tích mô bệnh học [4].
Đối với con người, một nghiên cứu lâm sàng mở thăm dò năm 2016 tại bệnh viện M.A. Podar (Ấn Độ) trên 20 bệnh nhân sốt rét đã áp dụng bài thuốc dùng hỗn hợp lá dạ hoa tươi nghiền nát (liều 5 lá tươi một lần, uống 3 lần/ngày liên tục trong 1 tuần) [2]. Kết quả cho thấy bài thuốc được dung nạp tốt trên lâm sàng, giúp cải thiện chức năng cơ quan và làm giảm nồng độ cytokine gây viêm TNF-alpha chỉ sau một ngày mà không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng [2].
Tuy nhiên, nghiên cứu lâm sàng này có quy mô rất nhỏ (chỉ 20 người) và không có nhóm đối chứng dùng giả dược để đối chiếu đầy đủ [2]. Các dữ liệu độc tính liều cao và khoảng an toàn mở rộng hiện vẫn chủ yếu dừng lại trên động vật gặm nhấm, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi quy mô lớn nào xác nhận liều độc tuyệt đối ở người [1], [2].
Hiểu lầm thường gặp về việc đun uống lá dạ hoa
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng được, uống càng đặc thì trị bệnh càng nhanh. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc [1].
Thực tế, dược liệu tự nhiên chứa hàng chục hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, điển hình như alkaloid hay hợp chất tinh dầu [3], [5]. Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy thành phần trong tinh dầu dạ hoa thậm chí có khả năng phá hủy mô tế bào ruột của ấu trùng muỗi và ức chế các enzym chuyển hóa [5].
Do đó, việc tự ý hái lá dạ hoa với số lượng lớn, sắc thật đặc để uống kéo dài có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, cản trở tiêu hóa hoặc kích hoạt phản ứng ức chế thần kinh dẫn đến mệt mỏi, ngủ gà ngủ gật [1]. Dược liệu nào cũng có khoảng trị liệu và khoảng độc tính nhất định cần được tuân thủ nghiêm ngặt [1].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng dạ hoa?
Dựa trên dữ liệu nghiên cứu về tác dụng an thần và khả năng tác động sinh học, một số đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước khi dùng lá dạ hoa [1].
Người làm công việc đòi hỏi sự tỉnh táo cao như tài xế lái xe, người vận hành máy móc nguy hiểm không nên dùng dịch chiết lá dạ hoa liều cao do nguy cơ gây buồn ngủ, an thần và giảm phản xạ [1].
Người có tiền sử huyết áp thấp cũng cần chú ý, bởi nghiên cứu thực nghiệm năm 2024 chỉ ra rằng dịch chiết lá dạ hoa có tác dụng làm giãn mạch qua trung gian oxit nitric và con đường phó giao cảm, giúp hạ huyết áp ở chuột cống [6]. Dùng đồng thời với thuốc hạ áp có thể gây tụt huyết áp quá mức [6].
Ngoài ra, phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng từ lá dạ hoa. Các dữ liệu an toàn và độc tính hiện tại hoàn toàn chưa được thực hiện hay thiết lập trên nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm này [1], [2].
Cách dùng hợp lý và lời khuyên an toàn
Trong đời sống, nếu muốn tận dụng kinh nghiệm dân gian từ dạ hoa, người dùng cần tiếp cận một cách cẩn trọng và có kiểm soát.
Không nên tự ý thu hái lượng lớn lá cây tươi để sắc uống thay nước hằng ngày. Nếu dùng dạng lá tươi, chỉ nên tham khảo mức liều vừa phải đã từng được quan sát trong nghiên cứu thăm dò (như 5 lá tươi nghiền nát mỗi lần và không kéo dài liên tục) [2]. Tốt nhất, nên sử dụng các chế phẩm thảo dược đã qua quy trình chuẩn hóa, chiết xuất và loại bỏ bớt tạp chất gây kích ứng [1].
Khi uống, nên dùng sau bữa ăn để giảm thiểu cảm giác khó chịu hay kích ứng đường tiêu hóa. Nếu phát hiện các dấu hiệu như li bì, hoa mắt, mệt mỏi rã rời hoặc rối loạn tiêu hóa, người dùng cần ngưng sử dụng ngay lập tức [1].
Lá dạ hoa là một vị thuốc dân gian tiềm năng với đặc tính hỗ trợ giảm viêm và kháng khuẩn [1], [2]. Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng hỗ trợ và độc tính phụ thuộc rất lớn vào liều lượng [1]. Trước khi sử dụng để hỗ trợ điều trị bất kỳ bệnh lý mạn tính nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe.
