Thói quen dùng xuyên khung và nỗi lo quá liều

Nhiều người có thói quen hễ đau đầu, đau mỏi vai gáy hoặc rối loạn kinh nguyệt là tìm đến các thang thuốc đông y có vị xuyên khung. Không ít trường hợp tự ý tăng liều, sắc thuốc thật đặc với suy nghĩ thảo dược tự nhiên vô hại và uống nhiều sẽ nhanh khỏi bệnh hơn.

Tuy nhiên, mọi dược liệu đều có ngưỡng tác dụng và ranh giới an toàn riêng. Việc lạm dụng xuyên khung không theo hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền có thể dẫn tới các phản ứng bất lợi như kích ứng, khó chịu hoặc gây áp lực đào thải nặng nề lên gan thận.

Hiểu rõ bản chất dược lý, độc tính thực nghiệm và kiểm soát chặt chẽ lượng dùng mỗi ngày là cách duy nhất để bảo đảm an toàn khi sử dụng vị thuốc này.

Cơ chế tác động và thành phần hóa học chính

Xuyên khung (tên khoa học Ligusticum chuanxiong Hort.) là thực vật thuộc họ Hoa tán (Umbelliferae), từ lâu được sử dụng vừa làm thuốc vừa làm thực phẩm [1]. Dược tính của cây nằm chủ yếu ở phần thân rễ phơi khô.

Phân tích thành phần hóa học của tinh dầu chưng cất từ thân rễ xuyên khung bằng phương pháp sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) ghi nhận hàng chục hợp chất khác nhau [1]. Trong đó, hai hoạt chất chính chiếm tỷ lệ vượt trội là ligustilide với 67,46% và butylidenephthalide với 5,06% [1].

Bên cạnh tinh dầu, phần thân rễ của cây còn chứa nhiều hợp chất tự nhiên khác như các axit phenolic, phthalide và terpen [2]. Các thành phần này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên các hoạt tính sinh học đặc trưng của dược liệu [1], [2].

Bằng chứng khoa học về độc tính và ngưỡng an toàn

Để làm rõ mức độ an toàn của dược liệu, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2012 đã tiến hành kiểm tra độc tính cấp và khả năng gây nhạy cảm da của tinh dầu thân rễ xuyên khung trên động vật [1]. Nghiên cứu này đánh giá liều gây chết 50% cá thể (LD50) qua đường uống và đường tiêm phúc mạc trên chuột [1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy liều LD50 qua đường uống trên chuột là 7,23 g/kg thể trọng (tương đương khoảng 14.606 lần liều dùng lâm sàng) [1]. Đối với đường tiêm phúc mạc, chỉ số LD50 là 2,25 g/kg thể trọng (tương đương khoảng 5.091 lần liều dùng lâm sàng) [1].

Thử nghiệm kích ứng da trên thỏ với liều 0,115 g/kg và 0,23 g/kg (gấp khoảng 232,5 và 465 lần liều lâm sàng tương ứng) cho thấy phản ứng kích ứng nhẹ trên da thỏ [1]. Tuy nhiên, ở liều 1 g/kg (khoảng 2.020 lần liều lâm sàng), tinh dầu không gây tác động kích ứng quan sát được trên da chuột lang trong thử nghiệm nhạy cảm [1].

Từ các kết quả trên, các nhà nghiên cứu kết luận việc sử dụng tinh dầu xuyên khung trong thời gian ngắn là tương đối an toàn trong phạm vi liều lâm sàng thông thường [1]. Dù vậy, với các chế phẩm dùng ngoài da, liều lượng vẫn cần được kiểm soát chặt chẽ do nguy cơ gây kích ứng da nhẹ [1].

Nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng từ nguồn trồng

Bên cạnh độc tính vốn có của hoạt chất khi dùng quá liều, một vấn đề an toàn y tế nghiêm trọng khác của xuyên khung là nguy cơ tích tụ kim loại nặng từ môi trường [3]. Xuyên khung là cây dược liệu rất dễ hấp thu và tích tụ Cadmium (Cd) từ đất, ảnh hưởng trực tiếp đến độ an toàn của dược liệu khi đưa vào cơ thể [3].

Một nghiên cứu năm 2024 đã chỉ ra rằng việc kiểm soát hấp thu Cd ở cây xuyên khung là vấn đề cấp thiết [3]. Nghiên cứu thử nghiệm vật liệu palygorskite biến tính mercapto (MPAL) nhằm hạn chế sự dịch chuyển của Cd từ đất vào cây trồng [3].

Kết quả cho thấy ở đất nhiễm bẩn nhẹ, việc xử lý giúp giảm lượng Cd trong rễ từ 82,46% đến 86,66% [3]. Ở đất nhiễm bẩn nặng, lượng Cd trong rễ giảm từ 89,43% đến 98,92% [3]. Điều này cho thấy nếu nguồn dược liệu không được kiểm định chất lượng đất trồng, người dùng có thể đối mặt với nguy cơ tích lũy độc chất kim loại nặng khi uống thuốc trong thời gian dài [3].

Tiềm năng sinh học được ghi nhận trên sinh vật mô hình

Song song với các đánh giá độc tính, các nghiên cứu cơ bản cũng tìm hiểu cơ chế bảo vệ tế bào của xuyên khung. Một nghiên cứu năm 2022 trên mô hình giun tròn Caenorhabditis elegans mắc hội chứng giống Alzheimer (dòng CL4176s) đã ghi nhận những tác động sinh học tích cực từ chiết xuất thân rễ xuyên khung [2].

Ở sinh vật này, sự tích tụ bất thường của protein amyloid-beta (Abeta) gây tổn thương thần kinh và tăng các gốc oxy hóa tự do (ROS) [2]. Thử nghiệm cho thấy chiết xuất thân rễ xuyên khung làm giảm rõ rệt độc tính do Abeta gây ra và cải thiện tình trạng tê liệt ở giun tròn [2]. Chiết xuất này giúp giảm tích tụ mảng protein Abeta mà không làm tăng biểu hiện của gen amy-1 [2].

Đồng thời, chiết xuất thân rễ còn làm giảm sản sinh ROS và tăng hoạt tính của enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) ở giun biến đổi gen mang Abeta [2]. Các nhà khoa học nhận định hiệu quả này có thể liên quan mật thiết đến các axit phenolic, phthalide và terpen phong phú trong thân rễ [2]. Tuy vậy, đây mới chỉ là thử nghiệm tiền lâm sàng trên giun tròn, chưa thể đại diện hay suy diễn thành hiệu quả điều trị thực tế trên người [2].

Dấu hiệu quá liều và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thảo dược tự nhiên thì uống càng nhiều, sắc càng đặc sẽ càng nhanh đẩy lùi chứng đau nhức. Quan niệm này hoàn toàn sai lầm.

Khi dùng thuốc quá liều lượng khuyến cáo, các hợp chất tinh dầu và hoạt chất phthalide có thể gây kích thích đường tiêu hóa và ảnh hưởng hệ thần kinh. Người bệnh dễ gặp các triệu chứng như nôn mửa, buồn nôn, cồn cào ruột gan, chóng mặt, hoa mắt, nhức đầu tăng nặng hoặc bốc hỏa. Việc dùng ngoài da với nồng độ tinh dầu đậm đặc cũng có thể gây mẩn đỏ, châm chích tại chỗ [1].

Một hiểu lầm khác là tự ý mua xuyên khung trôi nổi không rõ nguồn gốc về sắc uống trường diễn. Xuyên khung rất dễ bị nhiễm độc kim loại nặng từ đất trồng nếu không được canh tác theo quy chuẩn [3]. Hấp thu lượng lớn kim loại nặng tích tụ theo thời gian sẽ gây hại nghiêm trọng cho cơ thể.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dữ liệu an toàn hiện có mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm độc tính cấp trên chuột, thỏ, chuột lang và thử nghiệm tế bào/giun tròn [1], [2]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hay trẻ nhỏ.

Phụ nữ có thai tuyệt đối không tự ý dùng xuyên khung vì dược liệu này có tính chất hoạt huyết, kích thích co bóp tử cung theo kinh nghiệm y học cổ truyền. Người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu cũng cần thận trọng do hoạt tính tác động lên tuần hoàn.

Những người có tiền sử dị ứng da cần cẩn trọng khi dùng các loại dầu bôi hoặc cao xoa bóp chứa tinh dầu xuyên khung, vì nồng độ cao có khả năng gây kích ứng biểu bì [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh không nên tự ý phối ngũ hoặc tăng liều xuyên khung tại nhà. Cần sử dụng theo đúng đơn kê của bác sĩ y học cổ truyền, tuân thủ đúng liều lượng chỉ định cho từng thể bệnh.

Chỉ mua dược liệu tại các cơ sở đông y uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được kiểm nghiệm đạt chuẩn để tránh nguy cơ tồn dư kim loại nặng như Cadmium [3].

Khi sử dụng tinh dầu hoặc cồn thuốc bôi ngoài da, nên thử nghiệm một lượng rất nhỏ trên vùng da cổ tay trước để kiểm tra phản ứng kích ứng [1]. Nếu xuất hiện dấu hiệu chóng mặt, buồn nôn, cồn cào bụng hoặc dị ứng da, cần ngưng dùng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất.

Xuyên khung là dược liệu quý nhưng cần sự cẩn trọng khi sử dụng. Giữ vững nguyên tắc dùng đúng liều, đúng chỉ định và chọn nguồn dược liệu sạch là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe bản thân.