Băn khoăn trước lời đồn "thần dược" chữa dứt bệnh tiền đình
Chóng mặt, hoa mắt, mất thăng bằng khi thay đổi tư thế là những trải nghiệm khó chịu mà rất nhiều người trưởng thành từng đối mặt. Trước sự phiền toái dai dẳng này, trên các hội nhóm mạng xã hội gần đây lan truyền thông tin uống nước sắc hoặc củ xuyên khung có thể giúp "chữa dứt điểm" chứng rối loạn tiền đình. Không ít người đã vội vàng tìm mua vị thuốc này về sắc uống hằng ngày với hy vọng thoát khỏi căn bệnh phiền toái.
Tuy nhiên, liệu dược liệu cổ truyền này có thực sự mang lại phép màu dứt điểm như lời đồn thổi hay không? Câu trả lời ngắn gọn dựa trên cơ sở y học thực chứng là: Hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào cho thấy xuyên khung có thể chữa khỏi dứt điểm rối loạn tiền đình.
Những ghi nhận lâm sàng hiện có chỉ xác thực rằng các hoạt chất trong xuyên khung có tác dụng hỗ trợ tuần hoàn và gia tăng lưu lượng máu não một cách tạm thời. Việc lầm tưởng giữa khả năng cải thiện triệu chứng tưới máu não nhất thời với việc "chữa dứt căn nguyên" của hệ thống tiền đình có thể dẫn tới sự chậm trễ trong việc chẩn đoán và điều trị đúng nguyên nhân bệnh lý.
Bản chất của rối loạn tiền đình và câu trả lời thực tế
Hệ thống tiền đình là một cơ quan phức tạp gồm bộ phận nhận cảm ở tai trong và các đường dẫn truyền thần kinh lên thân não, tiểu não cùng vỏ não. Chức năng chính của tiền đình là duy trì sự cân bằng, phối hợp cử động mắt và định hướng không gian của cơ thể. Khi cơ quan này bị tổn thương hoặc rối loạn chức năng, người bệnh sẽ cảm thấy đồ vật xung quanh chao đảo, mất thăng bằng, buồn nôn hoặc ù tai.
Nguyên nhân gây rối loạn tiền đình rất đa dạng, bao gồm sỏi nhĩ lạc chỗ gây chóng mặt kịch phát lành tính, viêm dây thần kinh tiền đình, bệnh Meniere hoặc chấn thương. Ngoài ra, sự suy giảm tuần hoàn hệ động mạch đốt sống thân nền cũng là một yếu tố ảnh hưởng đến các vùng não kiểm soát thăng bằng [1]. Vì nguyên nhân rất phong phú, không thể có một loại thảo dược duy nhất nào chữa dứt điểm toàn bộ hội chứng này.
Xuyên khung (Ligusticum wallichii) trong y học cổ truyền là vị thuốc thuộc nhóm hoạt huyết, hành khí. Y học hiện đại cũng đã tiến hành nhiều nghiên cứu để giải mã các tác dụng dược lý của vị thuốc này đối với hệ mạch máu não. Dù vậy, dữ liệu cho thấy xuyên khung chỉ tác động lên hệ mạch máu, chứ không thể tái tạo tổn thương tiền đình ngoại biên hay đưa sỏi nhĩ về lại vị trí cũ.
Cơ chế sinh học: Xuyên khung tác động thế nào đến mạch máu?
Khi đi sâu vào cơ chế phân tử và huyết học, các nghiên cứu chỉ ra rằng xuyên khung tác động tích cực đến tình trạng huyết khối và trương lực thành mạch. Ở trạng thái thiếu máu não cục bộ, tiểu cầu thường bị kích hoạt mạnh mẽ, làm tăng giải phóng các chất gây co mạch và hình thành cục máu đông. Việc sử dụng xuyên khung giúp ức chế đáng kể quá trình hoạt hóa bất thường này của tiểu cầu [2].
Cụ thể, xuyên khung có khả năng làm giảm các chỉ dấu hoạt hóa tiểu cầu trong huyết tương như beta-thromboglobulin và yếu tố tiểu cầu 4 [2]. Đồng thời, dược liệu này cũng làm hạ mức thromboxane B2 – một chất chuyển hóa trung gian thúc đẩy co thắt mạch và kết tập tiểu cầu [2]. Ngược lại, xuyên khung thúc đẩy sự gia tăng nồng độ 6-keto-prostaglandin F1 alpha trong máu, một yếu tố giúp giãn mạch và chống đông máu tự nhiên [2].
Nhờ sự tái lập cân bằng giữa chất làm giãn mạch và chất gây co mạch, xuyên khung giúp làm giãn các động mạch đang bị co thắt cục bộ [3]. Tác động này hỗ trợ làm giảm sức cản động mạch ngoại vi và gia tăng vận tốc dòng máu [3]. Kết quả cuối cùng là lưu lượng tuần hoàn mang oxy và dưỡng chất lên các vùng mô não được cải thiện trong thời gian dược chất phát huy tác dụng [3].
Bằng chứng khoa học về xuyên khung trên tuần hoàn não
Hiệu quả cải thiện lưu thông máu của xuyên khung đã được ghi nhận trong một số thử nghiệm lâm sàng và tiền lâm sàng trên các bệnh cảnh thiếu máu não. Năm 1992, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên được tiến hành trên 158 bệnh nhân bị cơn thiếu máu não thoáng qua [3]. Trong nghiên cứu này, các bệnh nhân được chia thành hai nhóm: 111 người dùng xuyên khung và 47 người dùng Aspirin [3].
Kết quả sau quá trình theo dõi cho thấy tỷ lệ hiệu quả tổng thể ở nhóm dùng xuyên khung đạt 89,2%, cao hơn đáng kể so với mức 61,7% của nhóm dùng Aspirin [3]. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy xuyên khung làm tăng lưu lượng máu não, giãn động mạch co thắt và cải thiện các chỉ số ức chế tiểu cầu tốt hơn Aspirin [3]. Dù vậy, đối tượng nghiên cứu ở đây là bệnh nhân có cơn thiếu máu não thoáng qua chứ không phải bệnh nhân viêm tiền đình hay sỏi tai.
Ở một nghiên cứu lâm sàng khác công bố năm 1991 trên các bệnh nhân nhồi máu não cấp, xuyên khung cũng chứng minh khả năng làm giảm đáng kể nồng độ beta-thromboglobulin, yếu tố tiểu cầu 4 và thromboxane B2 trong huyết tương [4]. Đồng thời, nồng độ chất giãn mạch 6-keto-prostaglandin F1 alpha tăng lên rõ rệt ở nhóm bệnh nhân được can thiệp [4]. Kết quả này khẳng định xuyên khung có vai trò trong việc điều chỉnh rối loạn thăng bằng đông máu và chống co thắt mạch [4].
Bên cạnh đó, các mô hình thực nghiệm trên động vật cũng củng cố cơ chế này. Trong nghiên cứu năm 1990 trên thỏ bị gây thiếu máu não cục bộ bán phần bằng cách thắt động mạch cảnh hai bên, việc dùng xuyên khung trước can thiệp đã ức chế hoạt hóa tiểu cầu và điều hòa chất vận mạch hiệu quả [2]. Một nghiên cứu năm 1997 trên chuột bị tắc 4 mạch máu não cũng ghi nhận bài thuốc chứa xuyên khung, phục linh, thiên ma giúp phục hồi lưu lượng máu não, trong đó liều 0,3 g/kg mỗi ngày có thể đưa lưu lượng máu não trở về mức bình thường [5].
Sự khác biệt giữa tăng tuần hoàn và "chữa dứt điểm" tiền đình
Một điểm cốt lõi cần làm rõ là tăng lưu lượng máu não hoàn toàn không đồng nghĩa với việc chữa khỏi bệnh lý tiền đình. Nhiều bệnh nhân mắc chứng chóng mặt do tổn thương tiền đình ngoại biên thực tế không xuất phát từ việc thiếu máu não diện rộng. Ngược lại, những biến đổi huyết động ở não đôi khi chỉ là phản ứng thứ phát sau tổn thương tiền đình.
Năm 2009, một nghiên cứu trên 8 bệnh nhân thuận tay phải bị viêm dây thần kinh tiền đình cấp đã ghi nhận hiện tượng giảm tưới máu vỏ não tạm thời ở vùng trán - thái dương của bán cầu não phải trên 7 bệnh nhân [6]. Sau 1 tháng, sự sụt giảm tuần hoàn này tự đảo ngược cùng với sự thuyên giảm của các triệu chứng chóng mặt [6]. Các tác giả nhận định rằng việc giảm lưu lượng máu vỏ não thoáng qua này thực chất là một cơ chế thích nghi dẻo dai của hệ thần kinh nhằm bảo vệ và làm dịu triệu chứng chóng mặt cấp [6].
Hơn nữa, một nghiên cứu thực nghiệm năm 1983 trên thỏ cho thấy khi cơ quan tiền đình bị kích thích, lưu lượng máu toàn não và các vùng trán, chẩm, thái dương lại tăng lên đáng kể cùng với phản xạ say tàu xe [7]. Khi tiêm các thuốc kháng histamin như diprazine liều 1 mg/kg hoặc suprastin liều 2 mg/kg, phản ứng mạch máu này bị ức chế, giúp ngăn ngừa tình trạng tăng dòng máu não quá mức khi bị rối loạn tiền đình [7].
Ngoài ra, các nghiên cứu giải phẫu vi mạch ở bóng ống bán khuyên sau của chuột cho thấy tuần hoàn tại cơ quan nhận cảm tiền đình cực kỳ tinh vi với lưu lượng máu cơ quan tận cùng chỉ khoảng 0,074 microliter mỗi phút [8]. Do đó, việc tự ý uống các chất làm tăng tuần hoàn mạch máu não không thể tự động giải quyết các rối loạn cơ học hoặc phản xạ thần kinh của hệ thống tiền đình [8]. Đối với các vấn đề thiểu năng tuần hoàn sống nền ảnh hưởng đến tiểu não, đồi thị và chức năng nhận thức, việc đánh giá can thiệp y khoa chuyên sâu là điều cần thiết [1].
Những ngộ nhận phổ biến và rủi ro khi tự ý sử dụng
Ngộ nhận phổ biến nhất là đánh đồng mọi cơn chóng mặt với tình trạng "thiếu máu não" và coi xuyên khung như vị thuốc bồi bổ có thể dùng tùy tiện. Khi thấy cơn chóng mặt dịu đi sau vài ngày uống thuốc, nhiều người vội quy công cho xuyên khung mà không biết rằng nhiều đợt viêm tiền đình cấp hoặc chóng mặt tư thế có xu hướng tự thoái lui nhờ cơ chế bù trừ tự nhiên của não bộ [6].
Việc lạm dụng xuyên khung kéo dài mà không có chỉ định chuyên môn tiềm ẩn nhiều rủi ro đáng ngại. Do xuyên khung có tính năng ức chế ngưng tập tiểu cầu và ức chế các yếu tố đông máu, việc dùng quá liều hoặc dùng kéo dài có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm [1, 3]. Điều này đặc biệt nguy hiểm nếu người bệnh có các vết loét tiêu hóa tiềm ẩn hoặc đang chuẩn bị trải qua can thiệp phẫu thuật.
Nguy hiểm hơn, sự chủ quan vào các bài thuốc truyền miệng có thể làm lu mờ những triệu chứng cảnh báo của các bệnh lý nguy hiểm. Cơn chóng mặt có thể là dấu hiệu sớm của nhồi máu tiểu não, u dây thần kinh thính giác hoặc suy tuần hoàn sống nền nghiêm trọng [1]. Nếu người bệnh tự ý trì hoãn thăm khám để sắc thuốc uống tại nhà, thời điểm vàng để điều trị và bảo vệ chức năng thần kinh có thể bị bỏ lỡ.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Do đặc tính dược lý tác động trực tiếp lên hệ thống đông cầm máu và vận mạch, xuyên khung không phải là dược liệu an toàn cho tất cả mọi người. Các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và không được tự ý sử dụng:
Thứ nhất, những người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc thuốc ức chế kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel hoặc warfarin. Dữ liệu nghiên cứu cho thấy xuyên khung có tác dụng ức chế kết tập tiểu cầu tương tự và thậm chí mạnh hơn aspirin ở một số chỉ số [3]. Việc kết hợp bừa bãi có thể tạo ra tác dụng cộng gộp, làm tăng nguy cơ xuất huyết nội tạng hoặc xuất huyết não nghiêm trọng.
Thứ hai, bệnh nhân có rối loạn đông máu, người chuẩn bị phẫu thuật, nhổ răng hoặc phụ nữ đang trong chu kỳ kinh nguyệt ra nhiều. Khả năng làm giảm thromboxane B2 và yếu tố tiểu cầu 4 của xuyên khung có thể cản trở quá trình hình thành cục máu đông sinh lý để cầm máu [3, 7].
Thứ ba, phụ nữ mang thai và người có thể trạng suy nhược đặc biệt. Các nghiên cứu lâm sàng nêu trên chỉ thực hiện trên nhóm bệnh nhân thiếu máu não hoặc động vật, hoàn toàn không có dữ liệu chứng minh tính an toàn trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú [1, 3, 7]. Tính chất hoạt huyết mạnh của vị thuốc có thể gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng đến thai kỳ.
Hướng dẫn tiếp cận và chăm sóc sức khỏe an toàn
Khi xuất hiện các triệu chứng của rối loạn tiền đình như chóng mặt dữ dội, đi đứng xiêu vẹo, cảm giác đồ vật xoay tròn hoặc buồn nôn, việc đầu tiên người bệnh cần làm là nằm nghỉ ở nơi yên tĩnh, hạn chế thay đổi tư thế đột ngột. Sau đó, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế có chuyên khoa thần kinh hoặc tai mũi họng để được bác sĩ thăm khám và tìm đúng nguyên nhân gây bệnh.
Bác sĩ sẽ xác định rõ chóng mặt là do căn nguyên ngoại biên hay trung ương để đưa ra phác đồ điều trị phù hợp. Nếu do sỏi tai, các bài tập tái định vị sỏi nhĩ sẽ mang lại hiệu quả dứt điểm nhanh chóng mà không cần dùng đến thuốc hoạt huyết. Nếu do viêm thần kinh hoặc thiểu năng tuần hoàn, các loại thuốc điều hòa tiền đình và hỗ trợ mạch máu chuẩn hóa sẽ được kê đơn với liều lượng an toàn.
Nếu có mong muốn sử dụng thêm các bài thuốc y học cổ truyền có vị xuyên khung để hỗ trợ lưu thông khí huyết, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Tuyệt đối không tự ý gom mua dược liệu trôi nổi trên thị trường, không tự ý tăng liều sắc uống và không thay thế đơn thuốc điều trị bệnh nền đang dùng.
Rối loạn tiền đình là một hội chứng phức tạp bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân bệnh lý khác nhau trong cơ thể. Xuyên khung tuy là một vị thuốc có giá trị trong việc hỗ trợ tăng cường lưu lượng máu não và chống kết tập tiểu cầu tạm thời, nhưng hoàn toàn không thể "trị dứt điểm" căn bệnh này như lời đồn thổi. Người bệnh cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa dược liệu và luôn chủ động thăm khám y tế để bảo vệ sức khỏe của bản thân một cách an toàn nhất.
