Xuyên khung giảm đau đầu: Khoa học chứng minh được gì?

Chứng đau đầu, đặc biệt là đau nửa đầu Migraine, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày của hàng triệu người trên toàn thế giới ^[1]. Trong dân gian và y học cổ truyền, xuyên khung từ lâu đã được xem là vị thuốc đầu bảng giúp hoạt huyết, giảm nhanh các cơn đau vùng đầu mặt [6, 7]. Nhiều người thường tìm mua các bài thuốc chứa dược liệu này để sắc uống với hy vọng cắt đứt cơn đau kéo dài.

Khoa học hiện đại đã phân tích nhiều hợp chất trong xuyên khung và ghi nhận tiềm năng cải thiện đau nửa đầu qua các thử nghiệm lâm sàng phối hợp bài thuốc [1, 2]. Tuy nhiên, các bằng chứng tác động đơn lẻ của hoạt chất chủ yếu mới dừng lại ở nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng cỡ mẫu nhỏ, chưa đủ để xem là thuốc điều trị độc lập thay thế phác đồ y khoa [1, 5, 6].

Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về xuyên khung

Xuyên khung (tên khoa học là Ligusticum chuanxiong Hort.) là một vị thảo dược quen thuộc, có mặt trong rất nhiều bài thuốc trị đau nhức thần kinh [1, 7]. Khi gặp phải những cơn đau đầu giật nhói từng cơn hay đau nửa đầu tái phát nhiều lần, nhiều bệnh nhân có xu hướng tìm đến các phương thuốc thảo mộc vì nghĩ rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính và giúp chữa khỏi dứt điểm [1, 3].

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là các hoạt chất tự nhiên bên trong xuyên khung có thực sự tác động lên hệ thần kinh não bộ hay không. Liệu các nghiên cứu lâm sàng hiện tại đã kiểm chứng hiệu quả giảm đau này một cách chặt chẽ trên con người? Hiểu rõ những dữ liệu khoa học thực tế sẽ giúp người bệnh tránh việc kỳ vọng sai lệch hoặc tự ý dùng thuốc gây hại cho cơ thể [1, 3].

Cơ chế tác động lên tuần hoàn và thần kinh não bộ

Theo các nghiên cứu dược lý, thân rễ xuyên khung chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học quan trọng, trong đó nổi bật là tinh dầu và các hoạt chất như ligustrazine (tetramethylpyrazine) hay các dẫn xuất phthalide như senkyunolide [2, 6, 8]. Các thành phần này đã được ghi nhận có khả năng can thiệp vào nhiều con đường sinh học liên quan trực tiếp đến cơ chế phát sinh cơn đau nửa đầu [2, 8].

Ở cấp độ sinh hóa, các hoạt chất trong xuyên khung có thể làm giảm nồng độ ion canxi nội bào và điều hòa quá trình tổng hợp oxit nitric (NO) trong huyết tương cũng như mô não, từ đó giúp giảm bớt tình trạng đau đầu ^[2]. Sự kết hợp của các vị thuốc chứa xuyên khung còn tác động lên sự biểu hiện của các gen CGRP (peptit liên quan đến gen calcitonin) và ET-1 (endothelin-1), làm suy yếu sự co thắt vận mạch quá mức của mạch máu não ^[2]. Điều này đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn các cơn đau nửa đầu khởi phát ^[2].

Ở mô hình tế bào thần kinh, tinh dầu chiết xuất từ xuyên khung đã được chứng minh có đặc tính chống viêm thần kinh thông qua việc ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB, giúp giảm sản sinh các yếu tố gây viêm trong tế bào vi mô đệm BV2 ^[3]. Ngoài ra, nghiên cứu trên động vật cho thấy chiết xuất xuyên khung dạng nước giúp điều hòa chuyển hóa qua trục glucose-glutamate-Nrf-2, gia tăng tổng hợp chất chống oxy hóa glutathione (GSH) và khôi phục sự phân bố bình thường của các chất chuyển hóa năng lượng ATP ở não ^[4].

Bằng chứng từ các nghiên cứu tiền lâm sàng

Trước khi tiến hành trên người, tác động sinh học và dược động học của các hoạt chất chính trong xuyên khung đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm trên động vật thí nghiệm [5, 6, 7]. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã sử dụng kỹ thuật vi thẩm tách máu - não kết hợp sắc ký lỏng hiệu năng cao để khảo sát dược động học của tetramethylpyrazine (TMP) và axit ferulic (FA) trên mô hình chuột bị đau nửa đầu thể huyết ứ ^[5]. Kết quả cho thấy khi phối hợp với gastrodin ở nồng độ thích hợp, thời gian bán thải (T1/2), thời gian lưu trú trung bình (MRT), nồng độ đỉnh trong huyết thanh (Cmax) và diện tích dưới đường cong (AUC) của TMP đều tăng lên ^[5].

Cũng trong năm 2020, một nghiên cứu khác tiến hành trên động vật bị đau nửa đầu thể can dương thượng cang đã chứng minh các nồng độ khác nhau của tetramethylpyrazine (TMP) và axit ferulic đóng vai trò quan trọng trong việc làm thay đổi các thông số dược động học của gastrodin ở cả máu và dịch kẽ não ^[6]. Cụ thể, nồng độ tối đa của hoạt chất đã gia tăng rõ rệt ở nhóm động vật mô hình bệnh lý khi có mặt các hoạt chất này ^[6].

Năm 2024, một nghiên cứu thực nghiệm trên chuột cống và chuột nhắt bị gây cơn đau nửa đầu bằng nitroglycerin đã ghi nhận tác dụng của dịch chiết xuyên khung ^[4]. Nhóm nghiên cứu nhận thấy dịch chiết thảo dược giúp làm tăng biểu hiện của các tiểu đơn vị tổng hợp glutathione (GCLC và GCLM), tăng biểu hiện Nrf-2, HO1 và NQO1, hỗ trợ phục hồi lưu lượng máu não và đưa các chỉ số chuyển hóa năng lượng về mức bình thường ^[4]. Dù vậy, các chuyên gia lưu ý đây hoàn toàn là các dữ liệu trên động vật và mô hình tế bào, chưa thể phản ánh trực tiếp cơ chế hấp thu phức tạp ở cơ thể người [7, 8].

Các thử nghiệm lâm sàng trên người nói lên điều gì?

Đối với các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người bệnh, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nhằm đánh giá tác dụng giảm đau của các bài thuốc có thành phần chính là xuyên khung [1, 2, 3, 4].

Năm 2012, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đa trung tâm đã được thực hiện trên 150 bệnh nhân đau nửa đầu ^[7]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên để dùng cốm thuốc Xuyên Khung Định Thống (CXDT-HFG) gồm 99 người hoặc giả dược gồm 51 người trong 16 tuần (gồm 12 tuần can thiệp và 4 tuần theo dõi) ^[7]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng thuốc có sự sụt giảm đáng kể số ngày đau, tần suất cơn đau ở tuần thứ 12 và giai đoạn theo dõi, đồng thời điểm đau trên thang đo VAS cũng giảm rõ rệt so với nhóm dùng giả dược (p < 0,05) ^[7]. Dù vậy, nghiên cứu này ghi nhận lượng thuốc giảm đau cấp tính mà bệnh nhân phải tiêu thụ thêm không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm can thiệp ^[7].

Đến năm 2021, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược khác được công bố trên 346 bệnh nhân đau nửa đầu hoàn thành nghiên cứu nhằm đánh giá cốm Xuyên Khung Thanh Não (CQG) ^[8]. Nghiên cứu gồm 4 tuần ban đầu theo dõi nền tảng, 12 tuần điều trị và 12 tuần tiếp tục theo dõi ^[8]. Tỷ lệ đáp ứng (giảm từ 50% tần suất cơn đau trở lên) ở tuần thứ 12 đạt 71,5% ở nhóm dùng thuốc so với 12,1% ở nhóm giả dược, và ở tuần 24 tỷ lệ này là 83,1% so với 3,4% ^[8]. Tần suất phát tác, số ngày đau đầu, điểm thang đau VAS, thang điểm mệt mỏi (FSS), thang đo trầm cảm Hamilton (HAMD) và thang đánh giá mức độ khuyết tật do Migraine (MIDAS) ở nhóm dùng thuốc đều giảm vượt trội so với giả dược (p < 0,001) mà không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng ^[8].

Ngoài các thử nghiệm đơn lẻ, các phân tích gộp cũng cung cấp cái nhìn tổng quan hơn về hiệu quả của thảo dược này [1, 2]. Tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2018 trên 19 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chất lượng cao với 1.832 người tham gia cho thấy các bài thuốc chứa xuyên khung giúp giảm tần suất, thời gian kéo dài, số ngày đau và mức độ nghiêm trọng của cơn đau nửa đầu so với giả dược hoặc thuốc điều trị thông thường (p < 0,05) ^[1]. Năm 2019, một phân tích gộp khác thu thập 37 nghiên cứu với tổng cộng 3.307 bệnh nhân cũng chỉ ra bài thuốc Xuyên Khung Trà Điều Tán mang lại hiệu quả lâm sàng tốt hơn so với thuốc tây y trong điều trị đau nửa đầu (tỷ số chênh OR = 4,31; khoảng tin cậy 95% từ 3,34 đến 5,56) ^[2].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu lâm sàng đã cho thấy những bài thuốc chứa xuyên khung mang lại hiệu quả hỗ trợ kiểm soát tần suất và cường độ đau nửa đầu khá tốt [1, 3, 4]. Thêm vào đó, tỷ lệ gặp phải các tác dụng không mong muốn trong các thử nghiệm lâm sàng được đánh giá là thấp và không xuất hiện các biến cố bất lợi nghiêm trọng [1, 3].

Mặc dù có nhiều kết quả khả quan, giới hạn lớn nhất của y văn hiện tại là hầu hết các thử nghiệm trên người đều sử dụng các bài thuốc phối hợp nhiều vị thảo mộc chứ không dùng xuyên khung độc lập [1, 2, 3, 4]. Dữ liệu về việc dùng đơn độc xuyên khung hay hoạt chất chiết xuất tinh khiết như ligustilide, tetramethylpyrazine mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng trên chuột hoặc tế bào nuôi cấy [5, 6, 8]. Do đó, người bệnh không thể tự ý mua xuyên khung đơn lẻ về dùng rồi suy đoán sẽ đạt được kết quả tương tự như các chế phẩm phối hợp trong nghiên cứu lâm sàng [1, 4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng xuyên khung

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng xuyên khung có thể điều trị dứt điểm hoàn toàn hoặc thay thế hẳn các thuốc đặc trị đau nửa đầu do bác sĩ kê đơn [1, 4]. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng chỉ ghi nhận bài thuốc giúp giảm số ngày đau và mức độ đau; bệnh nhân trong nghiên cứu vẫn cần sử dụng thuốc giảm đau thông thường khi cơn đau cấp bùng phát dữ dội ^[7].

Nhiều người cũng tin rằng là thảo dược thiên nhiên thì xuyên khung dùng bao nhiêu cũng an toàn và dùng càng nhiều càng nhanh khỏi [1, 3]. Việc tự ý sắc uống xuyên khung với liều lượng vô tội vạ hoặc tự phối ngũ không đúng phương pháp có thể dẫn tới những rủi ro về chuyển hóa và tương tác thuốc chưa được kiểm chứng [5, 6]. Xuyên khung không thể xem là phương thuốc chữa bách bệnh cho mọi chứng đau đầu ^[2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do xuyên khung có hoạt tính hoạt huyết và tác động trực tiếp đến sự giãn nở thành mạch cũng như nồng độ các chất vận mạch, những người có rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng thuốc chống đông cần hết sức cẩn trọng [2, 6]. Việc tự ý dùng dược liệu này có thể làm thay đổi dược động học của các chất khác trong máu và tăng nguy cơ chảy máu [5, 6].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, trẻ nhỏ và người lớn tuổi có bệnh nền mạn tính không nên tự ý dùng xuyên khung khi chưa có ý kiến của bác sĩ. Cho đến nay, các dữ liệu an toàn từ những thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chỉ được thu thập trên các nhóm đối tượng người trưởng thành mắc chứng đau nửa đầu tham gia nghiên cứu [1, 3, 4]. Bất kỳ ai đang có bệnh lý nền đều bắt buộc phải tham vấn nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào ^[1].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng xuyên khung để hỗ trợ cải thiện tình trạng đau đầu tái diễn, người bệnh nên tìm đến các cơ sở khám chữa bệnh y học cổ truyền uy tín ^[2]. Thầy thuốc sẽ tiến hành thăm khám và kê đơn bài thuốc đã được kiểm chứng chuẩn hóa thay vì tự ý thu hái hay sắc uống đơn độc vị thuốc này tại nhà [1, 2].

Người bệnh chỉ nên sử dụng các chế phẩm thảo dược với lượng vừa phải, tuân thủ đúng liệu trình và hướng dẫn chi tiết của bác sĩ điều trị [3, 4]. Không bao giờ được tự ý bỏ dở hoặc thay thế các loại thuốc cắt cơn đau nửa đầu đã được kê đơn y khoa bằng các bài thuốc dân gian truyền miệng [1, 4]. Bên cạnh việc dùng thuốc, việc kết hợp nghỉ ngơi trong không gian yên tĩnh, tránh căng thẳng và uống đủ nước vẫn là những biện pháp bổ trợ cơ bản cần thiết cho người bị đau nửa đầu.

Khoa học hiện đại đã chứng minh các bài thuốc phối hợp chứa xuyên khung có tác dụng thực tế trong việc làm giảm tần suất và mức độ cơn đau nửa đầu [1, 3]. Dù vậy, phần lớn các hoạt chất đơn lẻ vẫn đang nằm trong giai đoạn thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và tế bào [5, 7, 8]. Người bệnh cần giữ cái nhìn khách quan, không tự ý lạm dụng thảo mộc và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để điều trị an toàn, hiệu quả [1, 3].