Lục lạc lá ổi tròn trị bệnh được không? Cảnh báo độc tính gan

Nhiều người thường truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ cây cỏ mọc hoang để thanh nhiệt, tiêu viêm hoặc chữa bệnh mạn tính. Trong số đó, cây lục lạc lá ổi tròn (thuộc chi Crotalaria) đôi khi được đồn thổi là vị thuốc quý có thể sắc uống để điều trị nhiều chứng bệnh.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y học hiện đại là hoàn toàn không nên sử dụng. Các bằng chứng khoa học cho thấy các loài thực vật thuộc chi lục lạc chứa độc tố tự nhiên có khả năng tàn phá tế bào gan nghiêm trọng, tuyệt đối không thể tùy tiện đun nấu làm nước uống trị bệnh.

Nguy cơ tiềm ẩn từ cây lục lạc lá ổi tròn

Lục lạc lá ổi tròn là loài thực vật thuộc chi Crotalaria. Điểm đáng lưu ý nhất của chi thực vật này là sự hiện diện của các alkaloid pyrrolizidine (PA), điển hình là hoạt chất monocrotaline [4, 5]. Hoạt chất này được tìm thấy tự nhiên trong hạt và các bộ phận của cây [1, 2].

Monocrotaline thuộc nhóm alkaloid pyrrolizidine dạng diester vòng 1,2-chưa bão hòa ^[1]. Trong tự nhiên, chất này đóng vai trò như một cơ chế tự vệ của cây chống lại côn trùng và động vật ăn cỏ. Tuy nhiên, khi đi vào cơ thể người và động vật, nó trở thành một chất cực độc đối với tế bào gan và hệ thống mạch máu [5, 6].

Những lời đồn thổi về việc dùng thảo dược này để chữa bệnh bắt nguồn từ kinh nghiệm truyền miệng thiếu kiểm chứng. Việc thu hái cây mọc hoang về phơi khô, sắc uống tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính và tổn thương tạng vĩnh viễn do hàm lượng độc tố không thể kiểm soát.

Độc chất tàn phá gan như thế nào?

Bản thân hoạt chất monocrotaline khi chưa chuyển hóa không trực tiếp gây độc mạnh lên các mô bên ngoài [1, 6]. Tuy nhiên, sau khi được hấp thu qua đường tiêu hóa, độc chất này sẽ đi thẳng về gan. Tại đây, hệ thống enzyme cytochrome P-450 của gan sẽ chuyển hóa monocrotaline thành các chất trung gian độc tính cao, đặc biệt là chất alkyl hóa dehydromonocrotaline và các chất chuyển hóa pyrrole [1, 5, 6, 7].

Các nghiên cứu chuyên sâu đã làm sáng tỏ cơ chế gây độc ở cấp độ tế bào. Độc chất dehydromonocrotaline ức chế trực tiếp phức hợp I của chuỗi hô hấp tế bào (phức hợp NADH oxidase) trong ty thể tế bào gan, với nồng độ ức chế một nửa IC50 là 62,06 microM ^[2]. Hoạt chất này không làm ảnh hưởng đến hô hấp phụ thuộc phức hợp II, mà làm tiêu tan điện thế màng ty thể và làm cạn kiệt lượng hợp chất năng lượng ATP ^[2].

Bên cạnh việc triệt tiêu nguồn năng lượng của tế bào, độc chất còn gây rối loạn chuyển hóa toàn diện. Khi gan chuyển hóa monocrotaline, quá trình phân giải glycogen và đường phân tăng lên ở trạng thái no, trong khi quá trình tân tạo đường và tổng hợp urê từ l-alanine bị suy giảm ở trạng thái nhịn đói ^[3]. Những rối loạn chuyển hóa này khiến tế bào gan nhanh chóng kiệt quệ, dẫn đến tổn thương cấu trúc và hoại tử mô gan lan rộng [3, 5, 7].

Bằng chứng khoa học về độc tính của chi lục lạc

Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật và mô hình tế bào đã liên tục khẳng định tính độc hại của các loài cây thuộc chi Crotalaria:

Năm 1983, một nghiên cứu trên 180 gà tây con khỏe mạnh (1 ngày tuổi, chia thành 12 nhóm, mỗi nhóm 15 con) nhằm so sánh độc tính của aflatoxin B1 và monocrotaline từ hạt Crotalaria spectabilis ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm ăn hạt cây họ lục lạc bị sụt giảm trọng lượng cơ thể và trọng lượng gan rõ rệt ^[4]. Nồng độ protein toàn phần, albumin, alpha-globulin và beta-globulin trong huyết thanh đều giảm mạnh, trong khi gamma-globulin tăng cao ^[4]. Hạt lục lạc gây ra các biến đổi bệnh lý nặng nề và chất chuyển hóa dehydroretronecine được tìm thấy trực tiếp trong mô gan của gia cầm ^[4]. Bổ sung chất chống oxy hóa selenium ở các mức 0,1, 5 hoặc 10 microgam/g thức ăn cũng không bảo vệ được cơ thể trước độc tính của monocrotaline ^[4].

Năm 1984, nghiên cứu trên mô hình tưới máu gan và phổi cô lập của chuột cống chứng minh gan chuyển hóa monocrotaline thành các chất chuyển hóa phản ứng với thuốc thử Ehrlich ^[5]. Sự chuyển hóa này diễn ra nhanh hơn ở chuột đực so với chuột cái và tăng lên khi dùng phenobarbital ^[5]. Khi các chất chuyển hóa sinh ra từ gan được truyền qua phổi, quá trình vận chuyển serotonin của nội mô mạch phổi bị suy giảm tương ứng với lượng độc chất ^[5]. Ngược lại, monocrotaline nguyên bản hoàn toàn không gây ảnh hưởng trực tiếp lên phổi, chứng minh chính các sản phẩm chuyển hóa từ gan đã gây ra tổn thương phổi ngoài cơ thể ^[5].

Năm 1989, nghiên cứu so sánh độc tính gan giữa Crotalaria assamica (chứa chủ yếu monocrotaline) và loài Eupatorium trên chuột nhắt ^[6]. Kết quả xác định liều gây chết trung bình qua đường uống (LD50) của Crotalaria assamica là 154 mg/kg ^[6]. Khi so sánh, dịch chiết Eupatorium ở liều 144 mg/kg (tương đương LD20 của Crotalaria) không gây hoại tử gan hay bệnh tật ^[6]. Độc tính của Crotalaria trên gan cao hơn rất nhiều so với các loài cây chứa PA khác ^[6].

Năm 2008, thử nghiệm trên gan chuột tưới máu cô lập kiểm tra tác động của monocrotaline ở các nồng độ 250, 500 và 750 microM ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra chỉ những lá gan từ chuột được kích hoạt men gan bằng phenobarbital mới xuất hiện các rối loạn năng lượng và suy giảm tổng hợp urê rõ rệt, khẳng định vai trò phá hủy của các chất chuyển hóa hoạt tính đối với hoạt động sống của gan ^[3].

Năm 2012, nghiên cứu trên 50 chuột cống Sprague-Dawley đực ghi nhận liều monocrotaline 205,2 mg/kg làm giảm hoạt độ amylase huyết thanh, gây tổn thương phổi và tuyến tụy tiến triển theo thời gian, đồng thời men gan AST và ALT tăng vọt, tổn thương gan đạt đỉnh sau 24 giờ ^[7].

Năm 2014, thử nghiệm tiêm phúc mạc monocrotaline ở các mức liều 300, 400 và 500 mg/kg trên chuột nhắt hoang dã ghi nhận sự gia tăng phụ thuộc liều của alanine aminotransferase, axit hyaluronic, urê máu và creatinine ^[8]. Ở liều 500 mg/kg, mô bệnh học ghi nhận tổn thương gan nghiêm trọng và tổn thương thận vừa phải ^[8]. Đáng chú ý, các tổn thương này biến mất ở chuột bị loại bỏ men cytochrome P450 reductase tại gan hoặc chuột được ức chế men CYP3A bằng ketoconazole, chứng minh chính enzyme tại gan kích hoạt độc chất gây hủy hoại tạng ^[8].

Năm 2020, một nghiên cứu ứng dụng mô hình động học PBK kết hợp dữ liệu in vitro để dự đoán độc tính cấp của monocrotaline ^[1]. Mô hình đã xác định khoảng liều chuẩn giới hạn dưới và trên (BMDL10 - BMDU10) đối với độc tính gan cấp là 1,1 đến 4,9 mg/kg thể trọng/ngày ^[1]. Đáng lưu ý, khoảng liều gây độc tính dự đoán này trùng khớp với ngưỡng liều 1 đến 3 mg PA/kg thể trọng/ngày từng được báo cáo gây ra các tác dụng bất lợi nghiêm trọng ở người ^[1].

Độc tính toàn thân và tác động đa cơ quan

Tác hại của chi lục lạc không dừng lại ở gan. Khi độc chất vượt qua hàng rào gan, chúng theo hệ tuần hoàn gây độc cho nhiều cơ quan khác:

• Hệ hô hấp: Độc chất chuyển hóa từ gan đi vào mạch máu phổi làm tổn thương tế bào nội mô mao mạch phổi, giảm vận chuyển serotonin và gây tổn thương mô phổi [1, 7, 8].
• Hệ tiết niệu: Hoạt hóa chuyển hóa monocrotaline tại gan tạo ra các chất pyrrole liên kết mô và chất chuyển hóa liên hợp, dẫn đến suy giảm chức năng thận, tăng urê máu và creatinine ^[8].
• Hệ tiêu hóa: Độc tính cấp của hoạt chất có thể gây tổn thương tụy sớm và làm suy giảm hoạt độ men amylase trong huyết thanh ^[7].

Tích lũy các alkaloid pyrrolizidine trong cơ thể người và động vật có thể dẫn đến bệnh tắc tĩnh mạch gan (hepatic veno-occlusive disease), xơ gan tiến triển, tăng áp lực động mạch phổi và suy đa tạng [1, 4, 7].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược mọc hoang

Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ. Thực tế, nhiều loài thực vật tự tổng hợp các hóa chất bảo vệ thực vật hữu cơ có độc lực rất mạnh [4, 5]. Việc đun sôi hay sắc thuốc theo phương pháp truyền thống hoàn toàn không thể phân hủy hay loại bỏ được cấu trúc bền vững của các alkaloid pyrrolizidine.

Một hiểu lầm khác là dùng liều nhỏ thì an toàn. Nghiên cứu mô hình động học cho thấy monocrotaline có độ thanh thải trong cơ thể tương đối kém, khiến độc tính tích lũy thực tế trong cơ thể cao tương đương với các chất PA độc hại hàng đầu khác ^[1]. Ngưỡng gây hại ở người rất thấp, chỉ từ 1 đến 3 mg alkaloid pyrrolizidine cho mỗi kg thể trọng một ngày là đã đủ để gây tác dụng bất lợi cho sức khỏe ^[1].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Hiện nay, các nghiên cứu độc học được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt, gia cầm) và mô hình tính toán sinh học [1, 2, 3, 4, 7, 8]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định tính an toàn hay hiệu quả điều trị của lục lạc lá ổi tròn trên cơ thể người khỏe mạnh hay người bệnh. Dữ liệu y khoa hiện có cảnh báo monocrotaline gây độc tế bào và độc gen ở cả động vật lẫn người [5, 6].

Do đó, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không được tiếp xúc hay tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ loại cây này:

• Người có bệnh lý nền về gan: Những người bị viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan nếu tiếp xúc với độc chất sẽ đẩy nhanh quá trình hoại tử tế bào gan và suy gan cấp [5, 7].
• Người mắc bệnh thận và bệnh phổi: Tác động gây độc liên đới của các chất chuyển hóa pyrrole sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng suy hô hấp và suy thận [1, 7].
• Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ: Cơ thể chưa hoàn thiện hệ thống giải độc hoặc đang nuôi dưỡng thai nhi rất nhạy cảm với các chất gây độc gen và tổn thương tế bào ^[3].

Áp dụng thực tế và lời khuyên y tế

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình trước nguy cơ ngộ độc thảo dược chứa pyrrolizidine alkaloid, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Tuyệt đối không tự ý thu hái, phơi khô các loại cây thuộc chi lục lạc (Crotalaria) như lục lạc lá ổi tròn để làm trà uống, nước giải nhiệt hay sắc thuốc chữa bệnh.
• Khi xuất hiện các vấn đề sức khỏe, người bệnh cần đến các cơ sở y tế uy tín để được thăm khám và chỉ định phác đồ điều trị chính thống, dựa trên bằng chứng khoa học.
• Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi sử dụng bất kỳ loại dược liệu, thuốc thảo mộc hay thực phẩm chức năng nào.
• Nếu lỡ uống phải nước sắc từ cây lục lạc và xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, vàng da, buồn nôn, đau vùng hạ sườn phải hoặc khó thở, cần đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức để được kiểm tra men gan và can thiệp giải độc kịp thời.

Mặc dù một số nghiên cứu trên động vật ghi nhận dầu mè có thể giúp ức chế tổn thương cấp tính do monocrotaline trên chuột, nhưng các nhà nghiên cứu khẳng định vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu để xác định hiệu quả trên các loài khác, không thể xem đây là biện pháp tự giải độc tại nhà ^[7].

Các bằng chứng khoa học thực nghiệm đã chứng minh rõ ràng cây lục lạc lá ổi tròn chứa hoạt chất monocrotaline gây hủy hoại ty thể tế bào gan và gây tổn thương đa tạng. Người dân cần tỉnh táo trước những lời truyền miệng vô căn cứ để tránh biến các bài thuốc dân gian thành mối họa khôn lường cho lá gan và tính mạng của mình.