Nước ép cần tây trở thành xu hướng chăm sóc sức khỏe phổ biến nhờ tác dụng thanh lọc cơ thể. Nhiều người bệnh đang điều trị tim mạch, sử dụng thuốc kê đơn dài ngày cũng duy trì thói quen uống nước ép cần tây đậm đặc mỗi sáng.
Tuy nhiên, việc kết hợp cần tây với thuốc chống đông máu như warfarin có thể tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng. Cần tây chứa nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên, có khả năng làm biến đổi hoạt tính của thuốc chống đông máu, dẫn đến xuất huyết khó kiểm soát hoặc làm giảm tác dụng bảo vệ tim mạch [2, 4].
Cơ chế tác động của thuốc chống đông và nguy cơ tương tác
Warfarin là thuốc chống đông đường uống thông dụng, chỉ định để ngăn ngừa hình thành huyết khối ở bệnh nhân rung nhĩ, van tim nhân tạo hoặc huyết khối tĩnh mạch [2, 6]. Tác dụng chống đông của warfarin đạt được thông qua cơ chế ức chế tổng hợp các yếu tố đông máu phụ thuộc vitamin K gồm yếu tố II, VII, IX, X cùng các protein chống đông tự nhiên C và S [1].
Quá trình chuyển hóa warfarin tại gan phụ thuộc vào hệ thống enzyme cytochrome P450, điển hình là CYP2C9, CYP1A2 và CYP3A4 [1]. Do khoảng điều trị của warfarin hẹp, bất kỳ yếu tố nào làm biến đổi hoạt tính enzyme gan hoặc cạnh tranh gắn kết protein huyết tương đều có thể làm thay đổi chỉ số INR [2, 6]. Khi chỉ số INR tăng vọt, người bệnh đối mặt nguy cơ chảy máu ồ ạt; ngược lại, nếu INR tụt thấp, cục máu đông có thể hình thành gây tắc mạch [2, 5].
Thành phần hóa thực vật trong cần tây
Cần tây (tên khoa học Apium graveolens, thuộc họ Hoa tán Apiaceae) là loại thực vật phổ biến, giàu các hợp chất tự nhiên [1, 4]. Cần tây chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp bao gồm flavonoid, polyphenol, glycoside, vitamin và các khoáng chất [2].
Nghiên cứu phân tích thành phần lá cần tây tại Ả Rập Xê Út năm 2021 xác định tinh dầu cần tây chứa thành phần chính gồm isocnidilide chiếm 40,1%, cùng beta-Selinene, Senkyunolide A, Phytyl acetate và 3-Butylphthalide [3]. Đáng chú ý, các nghiên cứu dược lý thực nghiệm ghi nhận cần tây thể hiện nhiều hoạt tính sinh học đa dạng như kháng viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn, hạ đường huyết và đặc biệt là đặc tính chống đông máu tự nhiên [2].
Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ gì khi phối hợp thảo mộc và warfarin?
Nghiên cứu tổng quan năm 2014 thu thập dữ liệu từ PubMed về tương tác giữa warfarin và thảo mộc chỉ ra rằng, thảo dược dùng chung với thuốc có chỉ số điều trị hẹp như warfarin có thể dẫn đến phản ứng bất lợi đe dọa tính mạng [4]. Các báo cáo lâm sàng ghi nhận nhiều trường hợp xuất huyết tự phát sau phẫu thuật, tụ máu dưới màng cứng, xuất huyết khoang dưới nhện, nôn ra máu, đi ngoài phân đen khi dùng chung warfarin với các thảo mộc tự nhiên [4].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 trên tế bào gan nguyên bào lợn đã kiểm tra tương tác giữa warfarin và hai flavonoid phổ biến là quercetin và curcumin [5]. Kết quả cho thấy warfarin kích thích làm tăng biểu hiện mRNA và protein của CYP3A, trong khi quercetin và curcumin làm giảm biểu hiện protein CYP3A và CYP1A2 [5]. Các hợp chất flavonoid này làm giảm hoạt tính của CYP1A2 và CYP3A, tạo ra hiệu ứng phối hợp phức tạp làm thay đổi quá trình chuyển hóa thuốc [5]. Cần tây là loại rau chứa nhiều polyphenol và flavonoid, do đó việc hấp thu lượng lớn hoạt chất này hoàn toàn có thể gây can thiệp vào con đường chuyển hóa thuốc qua gan [4, 7].
Nhận thức của nhân viên y tế và thực trạng tương tác
Dù tương tác giữa thuốc chống đông và thảo mộc nguy hiểm, việc nhận diện nguy cơ trong thực tế còn hạn chế [6, 8]. Một nghiên cứu năm 2016 khảo sát kiến thức của nhân viên y tế (bác sĩ, dược sĩ, điều dưỡng) tại Bệnh viện King Salman, Ả Rập Xê Út về tương tác giữa warfarin với thảo mộc và thuốc [6].
Kết quả cho thấy phần lớn nhân viên y tế (92,2%) nhận biết được tương tác giữa warfarin và aspirin, nhưng tỷ lệ nhận thức tương tác với các hoạt chất khác rất thấp [6]. Đối với thảo mộc, 66,7% nhận diện tương tác giữa warfarin và trà xanh, chỉ khoảng một phần ba (33 người) phân loại đúng tương tác giữa warfarin và bạch đậu khấu [6]. Điểm kiến thức tổng thể về tương tác warfarin - thảo mộc không có sự khác biệt giữa các nhóm chức danh chuyên môn (p = 0,52), cho thấy nhận thức về tương tác thảo dược nhìn chung chưa đầy đủ [6].
Ý nghĩa lâm sàng và những giới hạn của bằng chứng
Các bằng chứng hiện có chỉ ra rằng warfarin rất nhạy cảm với các chất bổ sung, thực phẩm thảo mộc và thuốc phối hợp [2, 8]. Nhiều trường hợp tương tác thuốc dẫn đến biến chứng nguy hiểm, như việc phối hợp valproate sodium với warfarin làm chỉ số INR tăng vọt lên mức 8,26, buộc phải tiêm vitamin K1 để cấp cứu chống xuất huyết [7].
Tuy nhiên, các dữ liệu về cần tây hiện nay chủ yếu được xác lập thông qua nghiên cứu thành phần hóa học, phân tích mô phỏng in silico, mô hình tế bào và nghiên cứu trên động vật [1, 4]. Nghiên cứu chi tiết về nồng độ chính xác của từng hoạt chất trong cần tây gây ức chế enzyme CYP người cần được tiếp tục làm rõ [1, 7]. Dù vậy, do khoảng điều trị của warfarin vô cùng hẹp, các khuyến cáo lâm sàng luôn yêu cầu giám sát chặt chẽ mọi thảo mộc có hoạt tính chống đông hoặc ảnh hưởng tới enzyme gan [2, 8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước ép cần tây
Nhiều người lầm tưởng nước ép rau củ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống lượng bao nhiêu cũng không gây hại. Thực tế, khi ép lấy nước từ lượng lớn cần tây tươi, nồng độ các chất chuyển hóa như flavonoid, polyphenol và phthalide được đưa vào cơ thể cao hơn gấp nhiều lần so với lượng ăn thông thường [1, 4].
Một sai lầm khác là tự ý thay đổi chế độ ăn giàu thực vật một cách đột ngột. Sự thay đổi đột ngột này có thể làm biến động lượng vitamin K và các chất điều biến enzyme CYP, dẫn đến mất ổn định chỉ số đông máu INR đã được kiểm soát ổn định trước đó [2, 6].
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng
- Bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông máu warfarin điều trị rung nhĩ, van tim nhân tạo, huyết khối tĩnh mạch [2, 6].
- Người đang dùng phối hợp nhiều nhóm thuốc tim mạch có nguy cơ tương tác cao chuyển hóa qua cytochrome P450 [2, 3].
- Bệnh nhân chuẩn bị can thiệp ngoại khoa, phẫu thuật hoặc nhổ răng cần tránh dùng thảo mộc làm tăng nguy cơ xuất huyết [4].
- Người cao tuổi, người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận, do khả năng đào thải và dung nạp thuốc kém [7].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Người bệnh đang điều trị bằng thuốc chống đông warfarin cần duy trì chế độ ăn uống ổn định, không thay đổi đột ngột thói quen dùng rau xanh hoặc nước ép thảo mộc. Không tự ý uống nước ép cần tây nguyên chất đậm đặc hàng ngày với lượng lớn mà không thông báo cho nhân viên y tế [6, 8].
Nếu muốn bổ sung cần tây vào thực đơn, nên dùng ở dạng chế biến nấu chín như một món rau thông thường, sử dụng lượng nhỏ và phân bổ đều đặn. Tuyệt đối không tự ý uống các loại viên chiết xuất cô đặc tinh dầu cần tây [3]. Khi bắt đầu ăn bất kỳ thực phẩm mới nào, người bệnh cần theo dõi sát các dấu hiệu xuất huyết bất thường như bầm tím dưới da, chảy máu chân răng, tiểu ra máu hoặc phân đen [4].
Cần tây là thực phẩm giàu dưỡng chất nhưng cần được sử dụng đúng cách ở người bệnh mạn tính. Bệnh nhân dùng thuốc chống đông máu không nên tự ý áp dụng các trào lưu nước ép thảo dược liều cao khi chưa tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.
