Cây mặt quỷ là vị thuốc dân gian được nhiều người truyền tai nhau sử dụng để chữa nhức mỏi xương khớp, mụn nhọt hoặc thanh nhiệt. Nhiều người bệnh mạn tính đang uống thuốc tây vẫn duy trì thói quen sắc thêm các loại thảo dược tự nhiên để uống kèm vì tin rằng cây cỏ lành tính, không gây hại.
Uống cây mặt quỷ chung với thuốc tây có an toàn không? Câu trả lời là người bệnh không nên tự ý phối hợp khi chưa có chỉ định từ bác sĩ, bởi các hoạt chất tự nhiên trong thảo dược hoàn toàn có thể làm thay đổi nồng độ, giảm tác dụng điều trị hoặc gia tăng độc tính nghiêm trọng của thuốc tây dùng kèm.
Cơ chế tương tác giữa thảo dược và hệ enzyme gan
Nhiều người quan niệm thảo dược có nguồn gốc tự nhiên nên mặc nhiên an toàn [1]. Thực tế, quan niệm sai lầm này đe dọa trực tiếp đến an toàn sức khỏe do các tương tác phức tạp khi dùng chung với dược phẩm thông thường [1].
Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa hầu hết các loại thuốc đưa vào cơ thể thông qua hệ thống enzyme Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) [2]. Hệ enzyme CYP là một siêu họ gồm các protein tham gia chuyển hóa rất nhiều hợp chất nội sinh lẫn ngoại sinh [3]. Phần lớn các trường hợp tương tác thuốc nghiêm trọng xảy ra do sự can thiệp vào quá trình thanh thải, chuyển hóa của một loại thuốc bởi một thuốc khác, thực phẩm hoặc sản phẩm tự nhiên dùng cùng lúc [3].
Các hợp chất tự nhiên trong dược liệu có thể tác động lên hệ enzyme gan theo hai chiều hướng: ức chế hoặc kích thích hoạt động enzyme [7, 8]. Nếu một thảo dược ức chế enzyme CYP, nó sẽ làm chậm quá trình phân hủy thuốc tây, khiến nồng độ thuốc tích tụ kéo dài trong máu và dễ dẫn đến ngộ độc [4]. Ngược lại, nếu thảo dược kích thích enzyme, thuốc tây sẽ bị đào thải quá nhanh trước khi kịp phát huy tác dụng điều trị [5].
Cảnh báo nguy cơ với thuốc chống đông và thuốc chuyển hóa qua gan
Những loại thuốc có khoảng điều trị hẹp đòi hỏi nồng độ trong máu phải cực kỳ ổn định. Khi nồng độ thuốc dao động nhẹ do tương tác thảo dược, hậu quả lâm sàng có thể rất nặng nề [6].
Thuốc chống đông máu (chẳng hạn như warfarin) hay thuốc tim mạch digoxin là những ví dụ điển hình về dược phẩm có phạm vi an toàn hẹp [6]. Sự thay đổi hoạt tính của các enzyme gan CYP hoặc protein vận chuyển P-glycoprotein do thảo dược có thể làm sai lệch nồng độ thuốc chống đông trong máu [2, 6]. Nếu chuyển hóa bị ức chế, nồng độ thuốc chống đông tăng cao sẽ dẫn đến nguy cơ xuất huyết nguy hiểm.
Bên cạnh đó, phần lớn các loại thuốc tây hiện nay đều được chuyển hóa qua các đồng dạng enzyme gan chủ chốt như CYP3A4, CYP2C9 hoặc CYP2D6 [1, 3, 4]. Khi người bệnh tự ý dùng thảo dược kết hợp với thuốc hạ áp, thuốc hạ mỡ máu hay thuốc an thần, nguy cơ tổn thương gan do thuốc (HILI) tăng lên đáng kể vì gan phải làm việc quá tải hoặc bị tích lũy độc chất do enzyme CYP bị ức chế [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác thảo dược và thuốc?
Hiểu biết về tương tác thảo dược - thuốc chủ yếu dựa trên các nghiên cứu về hệ enzyme Cytochrome P450:
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2011 về thảo dược châu Phi đã chỉ ra rằng các cây thuốc như Hypoxis hemerocallidea, Sutherlandia frutescens và Harpagophytum procumbens có khả năng gây tương tác thuốc thông qua việc biến đổi chuyển hóa và vận chuyển thuốc [1]. Nghiên cứu chỉ rõ phần lớn dữ liệu hiện tại mới dừng ở thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), còn thiếu dữ liệu lâm sàng trên cơ thể sống (in vivo) [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2011 đã khảo sát tác động ức chế enzyme CYP của các sản phẩm thảo dược và vitamin trên mô hình ống nghiệm [7]. Kết quả cho thấy các dịch chiết thảo dược thương mại thể hiện khả năng ức chế từ thấp đến trung bình đối với các enzyme CYP2C9, CYP2C19 và CYP3A4 [7]. Các nhà khoa học kết luận sự ức chế này có thể góp phần gây ra các biến cố bất lợi khi dùng chung với thuốc tân dược [7].
Năm 2007, một nghiên cứu trên microsome gan người đã kiểm tra tiềm năng tương tác thuốc của một bài thuốc cảm thảo dược chứa 8 thành phần [8]. Kết quả ghi nhận hỗn hợp thảo dược này ức chế đáng kể hoạt tính của nhiều đồng dạng P450, bao gồm CYP2B6, CYP2C9 và CYP2D6 (hoạt tính kiểm soát còn lại dưới 10%) [8]. Khi phân tích từng hoạt chất, hoạt chất luteolin đơn lẻ cũng gây ức chế nhiều hoạt tính P450 [8]. Điều này cho thấy các hỗn hợp chứa nhiều thành phần thảo mộc có thể biểu hiện nhiều phương thức ức chế enzyme phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ tương tác rất khó lường [8].
Tổng quan năm 2022 cũng xác nhận các hoạt chất và dịch chiết tự nhiên như thymoquinone, quercetin, tỏi và cam thảo đã được chứng minh là các chất ức chế các enzyme khác nhau thuộc họ CYP [2]. Ngoài ra, tổng quan năm 2012 nhấn mạnh các thảo dược phổ biến như nhân sâm, tỏi, bạch quả hay St John's wort đều có ghi nhận tương tác dược động học hoặc dược lực học trên các thử nghiệm và ca lâm sàng, song kết quả đôi khi còn trái ngược và khó dự đoán [6].
Cần lưu ý rằng các tài liệu khoa học hiện hành chủ yếu nghiên cứu tổng quát trên hệ enzyme CYP hoặc trên các loài cây thảo mộc cụ thể khác [1, 2, 6, 8]. Hiện chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về tương tác trực tiếp của riêng cây mặt quỷ (Morinda parvifolia) với các nhóm thuốc tân dược cụ thể.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây thuốc Nam
Nhiều người bệnh giữ niềm tin rằng "thuốc Tây trị ngọn, thuốc Nam trị gốc" nên kết hợp cả hai để nhân đôi hiệu quả trị liệu. Đây là hiểu lầm rất nguy hiểm. Các hoạt chất thực vật khi hấp thu vào máu cũng là các phân tử hóa học ngoại lai, chịu sự phân giải của cùng một hệ thống men gan như dược phẩm [3].
Một hiểu lầm phổ biến khác là uống cách nhau 1-2 tiếng sẽ không còn tương tác. Cơ chế ức chế hay kích thích enzyme CYP của các hoạt chất thảo mộc có thể kéo dài nhiều ngày chứ không chỉ biến mất sau vài giờ thải trừ khỏi dạ dày [5, 7]. Việc giãn cách thời điểm uống chỉ giúp giảm tương tác cơ học tại đường tiêu hóa, không ngăn được xung đột tại gan và thận.
Ngoài ra, không ít người cho rằng chỉ thuốc độc bảng A mới gây nguy hiểm khi phối hợp. Trên thực tế, ngay cả các chế phẩm vitamin liều cao, chiết xuất thực vật thông thường hay nước ép bưởi chùm cũng có khả năng ức chế chuyển hóa thuốc tây, làm tăng độc tính điều trị [3, 5, 8].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Người đang sử dụng thuốc chống đông máu (như warfarin) tuyệt đối không tự ý dùng thêm thảo dược, vì bất kỳ biến động chuyển hóa nào cũng dễ dẫn tới tai biến chảy máu hoặc hình thành huyết khối tắc mạch [6].
Người mắc bệnh gan mạn tính, viêm gan, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan cần tránh dùng cây mặt quỷ và các loại thảo dược không rõ liều lượng chuẩn hóa. Khả năng gây ức chế enzyme hoặc tích lũy chuyển hóa từ thảo mộc có thể làm bùng phát tổn thương gan do thuốc nặng hơn [4].
Người đang điều trị hóa trị ung thư hoặc dùng các thuốc tim mạch đặc hiệu cần cảnh giác cao độ [5, 6]. Việc tự ý kết hợp thảo dược trong giai đoạn này có thể làm mất tác dụng của phác đồ điều trị chính hoặc gây độc tế bào không kiểm soát [5].
Hướng dẫn dùng an toàn và khuyến cáo thực tế
Để bảo vệ sức khỏe, người bệnh chỉ nên dùng cây mặt quỷ khi có chẩn đoán và hướng dẫn cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền. Không tự ý thu hái, phơi khô sắc uống theo kinh nghiệm truyền miệng thiếu kiểm chứng.
Nếu đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc tây, hãy thông báo đầy đủ cho bác sĩ tất cả các loại trà thảo mộc, thuốc sắc hay thực phẩm bảo vệ sức khỏe đang dùng [4]. Sự minh bạch này giúp thầy thuốc phát hiện sớm các nguy cơ tương tác thuốc qua gan để kịp thời điều chỉnh đơn thuốc [4].
Không tự ý ngưng thuốc tây được kê đơn để chuyển sang dùng hoàn toàn cây mặt quỷ. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi cực độ, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu hoặc xuất huyết dưới da, cần ngừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế để kiểm tra men gan và chức năng đông máu.
Dù cây mặt quỷ là dược liệu quen thuộc trong dân gian, việc dùng chung với thuốc tây tiềm ẩn nhiều rủi ro tương tác phức tạp qua hệ enzyme gan. Người bệnh cần giữ thái độ thận trọng, lắng nghe tư vấn chuyên môn thay vì tự làm bác sĩ của chính mình.
