Nhiều người có thói quen sử dụng các loại trà hoa hoặc thảo mộc phơi khô với hy vọng tìm kiếm giấc ngủ ngon tự nhiên, giảm bớt căng thẳng sau ngày làm việc. Trong số đó, cúc vạn thọ (Tagetes erecta L.) vốn quen thuộc trong đời sống hàng ngày cũng được lưu truyền trong kinh nghiệm dân gian như một vị thuốc hỗ trợ thư giãn tinh thần. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp hoa này với các loại thuốc an thần kê đơn có thể dẫn tới những tác động bất lợi cho hệ thần kinh.
Cúc vạn thọ có hoạt tính an thần, gây ức chế hệ thần kinh trung ương và có khả năng làm tăng tác dụng gây ngủ khi dùng chung với thuốc an thần [1]. Do đó, người đang sử dụng các loại thuốc điều trị mất ngủ, lo âu không nên dùng đồng thời cúc vạn thọ để tránh tình trạng quá liều, buồn ngủ quá mức hoặc kéo dài thời gian ức chế vận động.
Cơ chế tác động lên hệ thần kinh trung ương
Hệ thần kinh trung ương điều hòa trạng thái tỉnh táo, lo âu và giấc ngủ thông qua các chất dẫn truyền thần kinh và mạng lưới thụ thể chuyên biệt. Khi các thụ thể này bị kích thích hoặc ức chế, toàn bộ hoạt động của cơ thể từ nhịp tim, nhịp thở đến trương lực cơ bắp đều có sự thay đổi tương ứng.
Nghiên cứu dược lý đã chứng minh các hoạt chất phân cực chiết xuất từ hoa cúc vạn thọ sở hữu hoạt tính làm dịu lo âu và an thần tương tự các thuốc an thần [1]. Tác dụng làm dịu này chủ yếu diễn ra qua hệ thống dẫn truyền thần kinh serotonergic, cụ thể là có sự tham gia của thụ thể 5-HT1A [1]. Khi các chất này liên kết hoặc tác động vào con đường thụ thể, chúng tạo ra đáp ứng thư giãn và giảm hoạt động vận động tự nhiên của sinh vật [1].
Mối nguy hại tiềm ẩn xuất hiện khi cơ thể cùng lúc tiếp nhận cả hoạt chất thảo mộc lẫn dược phẩm tân dược có cùng đích đến là làm ức chế thần kinh. Thuốc an thần tân dược thường có biên độ an toàn được tính toán kỹ lưỡng theo từng thể trạng. Khi có thêm hoạt chất từ cúc vạn thọ hiệp đồng tác dụng, quá trình ức chế thần kinh bị đẩy lên mức vượt tầm kiểm soát, gây ức chế sâu vỏ não và các trung tâm phản xạ sống.
Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh tác dụng gây ngủ
Để làm sáng tỏ kinh nghiệm dùng cúc vạn thọ làm dịu thần kinh trong y học dân gian tại bang Morelos thuộc Mexico, một nghiên cứu tiền lâm sàng quy mô công bố năm 2017 đã tiến hành khảo sát toàn diện từ thực vật dân tộc học đến dược lý thực nghiệm [1]. Nhóm nghiên cứu đã phỏng vấn các thầy lang và người bán dược liệu tại 10 địa phương, ghi nhận hoa cúc vạn thọ thường được dùng dưới dạng trà hãm hoặc cồn thuốc nhằm điều trị các hội chứng liên quan đến căng thẳng thần kinh [1].
Trên mô hình động vật, nhóm tác giả tiến hành thử nghiệm trên chuột nhắt trắng với các liều dịch chiết cúc vạn thọ đường tiêm phúc mạc gồm 10, 30, 100 và 300 mg/kg [1]. Các mô hình hành vi tiêu chuẩn gồm thử nghiệm bãi trống (open-field), buồng thám hiểm hình trụ (exploration cylinder), bảng lỗ (hole-board) và thử nghiệm tăng cường giấc ngủ do barbituric gây ra đã được áp dụng [1].
Kết quả thực nghiệm cho thấy cúc vạn thọ thể hiện rõ rệt tác dụng giảm lo âu và gây an thần ở các mức liều nghiên cứu [1]. Đặc biệt, trong thử nghiệm tương tác thuốc, dịch chiết cúc vạn thọ đã làm tăng cường đáng kể thời gian và mức độ gây ngủ của nhóm thuốc barbituric [1]. Để tìm hiểu cơ chế, các nhà khoa học đã dùng thêm hai chất đối kháng thụ thể là WAY100635 liều 0,32 mg/kg tiêm phúc mạc (đối kháng thụ thể 5-HT1A) và flumazenil liều 10 mg/kg tiêm phúc mạc (đối kháng thụ thể GABA/benzodiazepine) [1].
Kết quả phân tích thụ thể chỉ ra rằng tác dụng giảm lo âu của cúc vạn thọ bị chặn bởi WAY100635 nhưng không bị ảnh hưởng bởi flumazenil [1]. Điều này khẳng định hoạt tính ức chế thần kinh trung ương của cây vận hành chủ yếu thông qua thụ thể serotonin 5-HT1A chứ không phụ thuộc vào vị trí gắn benzodiazepine của phức hợp thụ thể GABA [1]. Phân tích hóa thực vật xác định các flavonoid như rutin, kaempferol, quercetin, kaempferitrin cùng hợp chất terpenoid beta-sitosterol là những thành phần chịu trách nhiệm chính cho hoạt tính này [1].
Nguy cơ tương tác bất lợi khi dùng chung thuốc an thần
Dù cơ chế giảm lo âu của cúc vạn thọ không trực tiếp thông qua thụ thể benzodiazepine, tác dụng hiệp đồng tăng cường gây ngủ với nhóm barbituric đã được khẳng định trên thực nghiệm [1]. Sự kết hợp này mang lại rủi ro lâm sàng lớn đối với người bệnh đang sử dụng các thuốc an thần gây ngủ nhóm barbiturat hoặc các loại thuốc ức chế thần kinh nói chung.
Khi sử dụng đồng thời, thời gian thuốc lưu lại tác dụng ức chế trong cơ thể bị kéo dài ngoài dự kiến [1]. Người bệnh có thể rơi vào tình trạng ngủ li bì, hôn mê sâu khó đánh thức, hạ huyết áp, thở chậm hoặc thậm chí ngừng thở tạm thời trong khi ngủ. Tác động ức chế cộng gộp này đặc biệt nguy hiểm với những người cao tuổi có chức năng chuyển hóa gan, thận đã suy giảm.
Ngoài ra, hoạt tính tác động qua con đường serotonin của các flavonoid và beta-sitosterol trong hoa có thể tạo ra những tương tác phức tạp nếu người bệnh đang điều trị bằng các nhóm thuốc chống trầm cảm ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin [1]. Sự kích thích thụ thể quá mức có thể gây xáo trộn trương lực cơ, thay đổi hành vi hoặc rối loạn thần kinh thực vật.
Giá trị khoa học và những giới hạn của bằng chứng
Nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 đóng vai trò quan trọng trong việc lý giải nền tảng hóa thực vật của cúc vạn thọ, củng cố tri thức y học cổ truyền bằng phương pháp khoa học chuẩn hóa [1]. Việc phân lập rõ các hợp chất rutin, quercetin, kaempferol cùng cơ chế liên quan đến thụ thể 5-HT1A giúp y học hiểu rõ hơn về độc tính và hoạt tính của thảo mộc [1].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng giới hạn của dữ liệu hiện có. Toàn bộ các thử nghiệm dược lý chuyên sâu này mới được tiến hành trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt) bằng đường tiêm phúc mạc trực tiếp, chưa phản ánh hoàn toàn cơ chế hấp thu qua đường tiêu hóa của con người [1]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để xác định ngưỡng liều an toàn tối đa hay mức độ tương tác thuốc chính xác trên bệnh nhân [1].
Do đó, các kết quả khoa học trên không thể xem là căn cứ để người dân tự ý sử dụng hoa cúc vạn thọ như một phương pháp điều trị thay thế cho các rối loạn tâm thần hay mất ngủ mãn tính. Ngược lại, dữ liệu này là hồi chuông cảnh báo về khả năng gây hại khi kết hợp tùy tiện thảo dược với thuốc chữa bệnh [1].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, không có tác dụng phụ". Cúc vạn thọ thường được trồng làm cảnh hoặc xuất hiện trong vườn nhà, khiến nhiều người lầm tưởng việc hái hoa đun nước uống hàng ngày là vô hại. Thực tế, thảo dược chứa hàng trăm hoạt chất hữu cơ có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, tác động trực tiếp lên hệ cơ quan nội tạng không kém gì tân dược [1].
Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng có thể dùng thảo dược để "tăng lực" cho thuốc an thần giúp dễ ngủ hơn. Khi gặp tình trạng mất ngủ kéo dài và thuốc bác sĩ kê chưa phát huy hiệu quả như ý, một số người tìm thêm các bài thuốc dân gian từ hoa cúc vạn thọ để uống kèm. Hành động này làm đảo lộn phác đồ điều trị, tăng nguy cơ ngộ độc thuốc và gây khó khăn cho bác sĩ trong việc theo dõi, điều chỉnh liều lượng.
Thêm vào đó, việc tự ý dùng cồn thuốc ngâm từ hoa cúc vạn thọ cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro [1]. Dung môi cồn có thể chiết xuất lượng lớn các hợp chất phân cực và beta-sitosterol, tạo nồng độ hoạt chất cao gây ức chế thần kinh mạnh hơn nhiều so với nước hãm loãng [1]. Bản thân cồn cũng là chất ức chế thần kinh, khi kết hợp với thuốc an thần sẽ làm trầm trọng thêm nguy cơ tai biến y khoa.
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tránh hoàn toàn việc sử dụng các chế phẩm từ cúc vạn thọ là người đang dùng thuốc ngủ, thuốc an thần, đặc biệt là nhóm barbiturat [1]. Tác dụng làm tăng thời gian gây ngủ của dịch chiết hoa có thể gây ngủ sâu nguy hiểm, mất khả năng tự chủ đường thở [1].
Người đang điều trị lo âu, trầm cảm bằng các thuốc điều hòa nồng độ serotonin cũng cần cẩn trọng tối đa. Do các hoạt chất trong cúc vạn thọ tác động qua hệ thống serotonergic và thụ thể 5-HT1A, sự phối hợp tự ý có thể gây nhiễu loạn tác dụng điều trị của thuốc chuyên khoa [1].
Những người chuẩn bị trải qua phẫu thuật cần thông báo cho bác sĩ nếu từng dùng thảo dược này. Quá trình gây mê phẫu thuật sử dụng nhiều loại thuốc ức chế thần kinh trung ương; việc tồn dư hoạt chất có tính an thần trong máu có thể làm thay đổi phản ứng của cơ thể với thuốc mê [1]. Người vận hành máy móc, lái xe đường dài cũng không nên dùng cúc vạn thọ trước khi làm việc do nguy cơ giảm khả năng tập trung và chậm phản xạ vận động [1].
Cách ứng xử đúng và khuyến cáo an toàn thực tế
Nếu bạn đang sử dụng các bài trà thảo mộc có chứa hoa cúc vạn thọ, hãy kiểm tra lại toàn bộ đơn thuốc bản thân đang sử dụng hàng ngày. Trong trường hợp đang được bác sĩ chỉ định bất kỳ loại thuốc tác động lên tâm thần, hãy ngừng ngay việc uống thảo dược và tham khảo ý kiến nhân viên y tế.
Người bệnh không nên tự ý thu hái hoa cúc vạn thọ trồng làm cảnh để làm trà hoặc ngâm rượu thuốc [1]. Hoa trồng cảnh thường bị phun nhiều loại thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất bảo quản và có thể tích lũy các chất ô nhiễm từ đất, gây nguy hiểm cấp tính cho gan và thận khi đưa vào cơ thể.
Khi gặp vấn đề về giấc ngủ hoặc căng thẳng, giải pháp an toàn hàng đầu là thiết lập thói quen sinh hoạt điều độ. Đi ngủ đúng giờ, hạn chế ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử, tập thể dục nhẹ nhàng và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng là những biện pháp tự nhiên đã được kiểm chứng. Nếu tình trạng mất ngủ không cải thiện, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng nguyên nhân.
Lời kết cho việc sử dụng thảo dược an toàn
Cúc vạn thọ là một loài thực vật mang nhiều tiềm năng dược lý với các hoạt chất sinh học có khả năng tác động lên hệ thần kinh trung ương thông qua thụ thể serotonin 5-HT1A [1]. Tuy nhiên, hoạt tính an thần tự nhiên này lại trở thành con dao hai lưỡi nếu người dùng phối hợp bừa bãi với các loại thuốc an thần, gây ngủ [1]. Sử dụng thảo mộc an toàn đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn dựa trên khoa học, không đánh đồng nguồn gốc tự nhiên với sự an toàn tuyệt đối và luôn trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.
