Nhiều gia đình thường có thói quen tận dụng các chậu cúc vạn thọ chưng Tết hoặc hoa trồng bồn cảnh để phơi khô hãm trà uống giải nhiệt. Với suy nghĩ hoa cỏ tự nhiên đều lành tính và chứa nhiều chất chống oxy hóa, không ít người tự chế biến thức uống này mà không lường trước các mối nguy hại tiềm ẩn. Tuy nhiên, hành động hái cúc vạn thọ kiểng để làm trà uống là một sai lầm nghiêm trọng có thể đe dọa trực tiếp đến sức khỏe.

Các loại hoa cúc vạn thọ trồng với mục đích trang trí cảnh quan không được kiểm soát theo tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Nguy cơ lớn nhất đến từ dư lượng hóa chất nông nghiệp, thuốc kích thích tăng trưởng và các độc chất mà cây hấp thụ từ đất. Việc tự ý sử dụng các chậu hoa mua ngoài thị trường để sắc nước uống hoàn toàn khác với việc ứng dụng nguồn dược liệu chuẩn hóa đã qua kiểm nghiệm.

Cúc vạn thọ kiểng và dược liệu: Hai khái niệm hoàn toàn khác biệt

Chi Cúc vạn thọ (Tagetes) là nhóm thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) có nguồn gốc từ châu Mỹ và hiện được trồng phổ biến tại nhiều nơi trên thế giới [1]. Trong đó, loài Tagetes erecta (cúc vạn thọ lớn hay African marigold) xuất xứ từ Mexico, được đưa vào châu Âu từ thế kỷ 16 và phân bố rộng rãi [2]. Cây cúc vạn thọ lớn có thân nhẵn hoặc có lông nhẹ, lá kép lông chim, hoa đầu to đường kính 4-7 cm với màu cam hoặc vàng đặc trưng [2].

Trong tự nhiên, Tagetes erecta có thể cao tới 1,5 m hoặc trung bình 60-80 cm, nhưng để phục vụ nhu cầu trồng chậu làm cảnh, các giống thương mại mới được lai tạo chỉ cao khoảng 25-38 cm [2]. Những chậu hoa kiểng này chỉ phục vụ mục đích thẩm mỹ trang trí không gian xanh hoặc cắm hoa [2]. Ngược lại, cúc vạn thọ dùng trong y học hay chế biến thực phẩm đòi hỏi quy trình canh tác nghiêm ngặt, từ việc chọn nguồn giống chuyên dụng, kiểm soát đất trồng đến cách ly hóa chất hoàn toàn.

Nguy cơ tồn dư thuốc bảo vệ thực vật và hóa chất chăm sóc

Mối đe dọa trực tiếp khi uống trà từ hoa kiểng là việc người trồng cảnh quan thường sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật để giữ hoa nở lâu, màu đậm và cánh không bị sâu bệnh phá hại. Cây cảnh không thuộc danh mục nông sản dùng ăn uống, do đó không có bất kỳ quy chuẩn nào về thời gian cách ly thuốc trước khi xuất bán ra thị trường.

Mặc dù hoa cúc vạn thọ tự nhiên có các hợp chất sinh học giúp kiểm soát nấm bệnh hay xua đuổi côn trùng [1], [3], các nhà vườn thương phẩm vẫn can thiệp nhiều loại hóa chất tổng hợp để đạt năng suất ngoại hình cao nhất. Nghiên cứu đối với các loài sinh vật thu hái ngoài tự nhiên hoặc môi trường sống không kiểm soát cho thấy tình trạng tích tụ hóa chất nông nghiệp có thể vượt ngưỡng an toàn thực phẩm rất nhiều lần [4].

Khi người dân hái những bông hoa đã ngấm hóa chất đem phơi khô và hãm với nước sôi, nhiệt độ cao sẽ hòa tan trực tiếp các phân tử hóa chất bảo vệ thực vật còn bám trên cánh hoa hoặc ngấm sâu trong mô tế bào vào nước trà. Việc uống dung dịch này đưa thẳng các chất độc hại vào đường tiêu hóa, gây quá tải cho gan và thận, thậm chí dẫn đến ngộ độc cấp tính hoặc tích lũy độc chất mạn tính trong cơ thể.

Khả năng hút kim loại nặng và độc chất từ môi trường đất

Ngoài nguy cơ từ thuốc bảo vệ thực vật, cúc vạn thọ còn có đặc tính sinh học đặc biệt là khả năng hấp thụ các chất ô nhiễm từ môi trường. Loài Tagetes erecta thường được nghiên cứu ứng dụng như một bộ lọc không khí tự nhiên để giảm ô nhiễm môi trường [2]. Đồng thời, loài thực vật này còn có khả năng hút và tích tụ các kim loại độc hại từ đất trồng.

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát việc xử lý đất bị ô nhiễm nặng bằng kim loại độc như chì (Pb: 4037 mg/kg), kẽm (Zn: 2527 mg/kg) và cadimi (Cd: 26 mg/kg) để làm giá thể trồng cây cảnh xanh [5]. Thử nghiệm lysimeter trên các luống đất kích thước 4x1x0,15 m cho thấy Tagetes erecta là một trong những loài thực vật cảnh có khả năng sinh trưởng mạnh mẽ trên các nền đất này và hấp thu đáng kể lượng chì, kẽm, cadimi từ đất vào sinh khối của cây [5].

Điều này chứng minh cúc vạn thọ có xu hướng hấp thu và giữ lại các ion kim loại nặng từ giá thể đất trồng. Các chậu hoa kiểng trôi nổi thường được trồng trên các loại đất hỗn hợp tạp nham, bùn phế thải hoặc đất chưa qua xử lý kim loại nặng. Nếu đem hoa trồng trên nguồn đất này đi hãm trà, người dùng vô tình dung nạp một lượng kim loại độc vào cơ thể mà không hề hay biết.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hoạt tính sinh học của cúc vạn thọ?

Trong môi trường thí nghiệm được chuẩn hóa, chiết xuất từ hoa cúc vạn thọ ăn được (edible flowers) quả thực chứa nhiều hoạt chất sinh học có lợi. Năm 2018, một nghiên cứu trên mô hình sinh học Caenorhabditis elegans đã phân tích hồ sơ polyphenol của hai giống Tagetes erecta [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất hoa chứa các hợp chất phenolic phong phú, trong đó hoạt chất chính là laricitin và các dẫn xuất glycoside của nó, giúp ức chế enzyme acetylcholinesterase và monoamine oxidase, đồng thời giảm độc tính của mảng beta-amyloid [6]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng việc thiếu dữ liệu độc chất học toàn diện đòi hỏi phải có thêm nhiều nghiên cứu an toàn trước khi xem loài hoa này là thực phẩm chức năng [6].

Đến năm 2022, một nghiên cứu khác tiếp tục đánh giá dịch chiết cánh hoa cúc vạn thọ ăn được thu hoạch theo quy chuẩn [7]. Phương pháp sắc ký đã xác định tới 36 hợp chất polyphenol riêng lẻ với hoạt tính chống oxy hóa cao qua các thử nghiệm FRAP (1475,3 µM Trolox/g), ABTS (1950,3 µM Trolox/g) và DPPH (977,7 µM Trolox/g) [7]. Trên mô hình tế bào, chiết xuất thể hiện tác dụng làm tăng tỷ lệ chết rụng tế bào (apoptosis) của ung thư biểu mô buồng trứng thông qua xét nghiệm MTS, đồng thời làm giảm khoảng 20% lượng gốc oxy hóa phản ứng (ROS) trên mô hình tuyến trùng bị bệnh tích tụ protein tau [7].

Bên cạnh đó, dịch chiết nước từ hoa Tagetes patula khi phun thực địa trên cây cà chua đã chứng minh hiệu quả giảm 61,53% bệnh mốc sương sớm, 62,82% bệnh loét sẹo và 18,42% bệnh héo rũ, cho thấy tiềm năng sinh học rất lớn [3]. Hoa cúc vạn thọ còn là nguồn khai thác thương mại chính của sắc tố tự nhiên lutein dùng tạo màu thực phẩm và bổ sung thức ăn chăn nuôi gia cầm để tạo màu vàng cho da, thịt và lòng đỏ trứng [2]. Dù vậy, các nghiên cứu này đều sử dụng dịch chiết tinh chế từ nguyên liệu sạch, không thể đồng nhất với việc hái bừa bãi hoa kiểng để đun nước uống.

Hiểu lầm tai hại: Cứ là thảo mộc thì có thể phơi khô uống trà

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là đánh đồng tên gọi sinh học của loài hoa với tính an toàn của thành phẩm. Nghe nói cúc vạn thọ có tác dụng chống oxy hóa, hỗ trợ tiêu hóa hay giảm đau [1], nhiều người lập tức suy diễn rằng cây cúc vạn thọ trong vườn nhà hoặc chậu cảnh mua ngoài chợ cũng có công dụng y hệt.

Thực tế, chi Tagetes có ít nhất 56 loài khác nhau, mỗi loài chứa các thành phần hóa học biến thiên rất lớn [1]. Điển hình như các hợp chất thiophene polyacetylenic có tính diệt khuẩn và trừ tuyến trùng tự nhiên tập trung nhiều ở rễ (chiếm 64-100% tổng lượng thiophene), với các dạng như BBT, BBTOAc hay alpha-T [8]. Hàm lượng này thay đổi mạnh giữa các loài như T. lucida (6717,3 mg/kg) hay T. tenuifolia (6452,5 mg/kg) [8].

Hơn nữa, ranh giới giữa thảo dược và chất độc nằm ở hàm lượng, cách tinh chế và độ tinh khiết. Hoa trồng làm cảnh chứa các hóa chất tồn dư khó phân hủy qua việc rửa nước thông thường. Uống trà hoa kiểng không giúp cơ thể tiếp nhận các lợi ích sinh học mà ngược lại, đẩy hệ bài tiết vào tình trạng xử lý độc chất khẩn cấp.

Ai cần tuyệt đối tránh xa các loại trà tự chế này?

Việc sử dụng các loại hoa kiểng tự hái phơi khô tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với mọi đối tượng, nhưng đặc biệt nguy hiểm với các nhóm sau:

  • Người có tiền sử dị ứng thực vật: Chi Cúc vạn thọ thuộc họ Cúc (Asteraceae) [2]. Những người nhạy cảm với phấn hoa họ Cúc có thể gặp phản ứng dị ứng nặng, phát ban, viêm mũi dị ứng hoặc kích ứng niêm mạc họng.
  • Bệnh nhân suy giảm chức năng gan hoặc thận: Gan và thận là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải hóa chất bảo vệ thực vật cùng kim loại nặng [5]. Khi các cơ quan này đã suy yếu, việc dung nạp hóa chất tồn dư từ trà sẽ làm bệnh trầm trọng hơn.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Đây là nhóm có hệ thống miễn dịch và hàng rào chuyển hóa nhạy cảm. Hóa chất nông nghiệp tích tụ có thể gây độc tính cấp và rối loạn phát triển mô tế bào non nớt.
  • Người có bệnh lý mãn tính đường tiêu hóa: Các hoạt chất diệt khuẩn tự nhiên của cây [1], [8] kết hợp cùng dư lượng hóa chất tưới bón dễ làm phá vỡ cân bằng hệ vi sinh đường ruột, gây co thắt bụng, đau dạ dày và tiêu chảy.

Áp dụng thực tế an toàn: Tiếp cận đúng cách với thảo dược

Nếu bạn muốn thưởng thức các loại trà thảo mộc có đặc tính chống oxy hóa hoặc sử dụng các chế phẩm từ hoa họ Cúc để chăm sóc sức khỏe, hãy tuân thủ các nguyên tắc khoa học sau:

  • Chọn nguồn gốc tiêu chuẩn: Tuyệt đối không tận dụng hoa cúc vạn thọ trồng chậu trang trí, hoa mua từ chợ hoa cây cảnh hoặc hoa thu hái ở vệ đường để làm thức uống hay chế biến món ăn.
  • Sử dụng sản phẩm thương mại được cấp phép: Chỉ dùng các loại trà hoa, thảo mộc khô có bao bì, nguồn gốc xuất xứ minh bạch, đạt các chứng nhận an toàn vệ sinh thực phẩm do cơ quan quản lý y tế cấp phép.
  • Không tự ý bào chế: Các quy trình tách chiết lutein hay polyphenol trong phòng thí nghiệm đòi hỏi dung môi và thiết bị chuẩn hóa [2], [7]. Việc đun nấu thủ công tại nhà đối với nguyên liệu hoa kiểng không thể tách lọc hoạt chất mà chỉ kéo theo tạp chất độc hại vào nước uống.
  • Tham vấn chuyên gia y tế: Khi cơ thể có dấu hiệu mệt mỏi, rối loạn tiêu hóa, hoặc muốn dùng các vị thuốc y học cổ truyền để trị bệnh [1], cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc lương y có chuyên môn, không tự ý nghe theo các mẹo dân gian truyền miệng chưa kiểm chứng.

Việc tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để bảo vệ sức khỏe là nhu cầu chính đáng, nhưng cần dựa trên sự hiểu biết khoa học đầy đủ. Đừng để một thói quen tưởng chừng vô hại như hái hoa cảnh phơi khô uống nước biến chậu hoa trang trí rực rỡ thành nguồn phát tán độc tố vào chính cơ thể bạn.