Thói quen dùng thảo dược và mối nguy tiềm ẩn ít người ngờ
Nhiều người bệnh thường có tâm lý xem các chế phẩm thảo dược là hoàn toàn lành tính, có thể thoải mái sử dụng hỗ trợ tĩnh mạch, tuần hoàn máu. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp các sản phẩm này cùng thuốc kê đơn điều trị bệnh nền có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi khó lường.
Hạt dẻ ngựa (horse chestnut) là thảo dược phổ biến, nhưng khi dùng chung với các thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu như warfarin, aspirin hay clopidogrel, nguy cơ kéo dài thời gian đông máu và xuất huyết sẽ gia tăng rõ rệt. Người bệnh đang sử dụng các thuốc này tuyệt đối không tự ý dùng thêm hạt dẻ ngựa.
Nguy cơ tiềm tàng khi hạt dẻ ngựa kết hợp với thuốc chống đông
Warfarin là thuốc chống đông máu phổ biến nhưng có chỉ số điều trị hẹp, đòi hỏi người bệnh phải theo dõi sát sao nồng độ thuốc trong cơ thể [1]. Khoảng 7% đến 8% bệnh nhân dùng warfarin gặp phải biến cố xuất huyết nặng mỗi năm [2].
Một báo cáo khoa học năm 2000 tổng hợp các dữ liệu tương tác đã xếp hạt dẻ ngựa vào nhóm sản phẩm thảo dược có khả năng làm tăng nguy cơ chảy máu hoặc làm tăng hoạt lực của liệu pháp warfarin [1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng lưu ý rằng thông tin về tương tác giữa thảo dược và warfarin hiện tại chủ yếu dựa trên các nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro), thử nghiệm trên động vật hoặc các báo cáo ca bệnh riêng lẻ [1].
Nguy cơ xuất huyết nhân lên từ tương tác đa thuốc
Để hiểu rõ mức độ nguy hiểm của các tương tác làm tăng hoạt tính chống đông máu, các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên người dùng warfarin cung cấp bức tranh chi tiết về rủi ro chảy máu. Khi dùng chung warfarin với các hoạt chất có nguy cơ tương tác, tỷ lệ tai biến tăng vọt.
Một nghiên cứu đoàn hệ kết hợp bệnh chứng năm 2005 trên 4.152 bệnh nhân rung nhĩ dùng warfarin dài ngày tại Anh cho thấy có tới 58% bệnh nhân từng dùng các thuốc có nguy cơ tương tác [3]. Bệnh nhân dùng từ một thuốc có nguy cơ tương tác trở lên có nguy cơ xuất huyết nặng tăng gấp 3,4 lần (tỷ số chênh OR 3,4; khoảng tin cậy 95% CI: 1,4-8,5) so với dùng đơn độc, và khi kết hợp warfarin cùng aspirin thì nguy cơ xuất huyết tăng lên 4,5 lần [3].
Một nghiên cứu nội trú năm 2009 tại Bệnh viện Đại học Turku trên 6.772 người bệnh dùng warfarin ghi nhận 48% bệnh nhân tiếp xúc với thuốc tương tác [4]. Nguy cơ chảy máu tăng đáng kể khi kết hợp với thuốc ức chế enzym CYP2C9 (OR 3,6; 95% CI: 2,4-5,6), thuốc chống viêm không steroid (NSAID) không chọn lọc (OR 2,6; 95% CI: 1,6-4,2) hoặc thuốc ức chế kết tập tiểu cầu (OR 1,6; 95% CI: 0,8-3,1) [4].
Dữ liệu dịch tễ học về nguy cơ biến cố xuất huyết tiêu hóa
Tương tác thuốc làm gia tăng xuất huyết tiêu hóa là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến bệnh nhân phải nhập viện cấp cứu. Tỷ lệ nhập viện do chảy máu tiêu hóa ở người dùng warfarin từng được ghi nhận là 4,48 trên 100 người-năm trong một nghiên cứu quan sát trên 430.455 người dùng thuốc [5].
Một phân tích gộp năm 2020 tổng hợp 11 nghiên cứu đạt chuẩn cũng chỉ ra rằng việc kết hợp warfarin với thuốc giảm đau kháng viêm NSAID làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa lên 1,98 lần (OR 1,98; 95% CI: 1,55-2,53) và xuất huyết nói chung lên 1,58 lần [6]. Bất kỳ yếu tố nào làm thay đổi tác dụng chống đông hoặc ức chế tiểu cầu bổ sung đều có thể kích hoạt biến cố tương tự trên người bệnh.
Nguy cơ gia tăng ở người cao tuổi khi dùng chung aspirin và clopidogrel
Nhóm người cao tuổi mắc nhiều bệnh đồng mắc là đối tượng chịu tổn thương lớn nhất khi xảy ra tương tác thuốc. Khi các cơ chế can thiệp vào quá trình đông máu bị dồn nén, mạch máu dễ vỡ và khó cầm máu hơn.
Nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu năm 2011 trên 17.661 cựu chiến binh từ 65 tuổi trở lên tại Úc cho thấy tỷ lệ nhập viện do chảy máu tăng vọt khi dùng warfarin phối hợp: dùng cùng aspirin liều thấp làm tăng tỷ lệ nhập viện lên 1,44 lần (tỷ số tỷ lệ hiệu chỉnh AdjRR 1,44; 95% CI: 1,00-2,07) [7]. Nguy cơ này tăng gấp 2,23 lần khi dùng cùng clopidogrel (AdjRR 2,23; 95% CI: 1,48-3,36) và tăng gấp 3,44 lần khi kết hợp cả ba: warfarin, clopidogrel và aspirin (AdjRR 3,44; 95% CI: 1,28-9,23) [7].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên
Rất nhiều người bệnh lầm tưởng rằng thuốc y học cổ truyền hoặc chiết xuất từ cây cỏ hoàn toàn vô hại và có thể dùng chung với bất kỳ đơn thuốc tây y nào. Đây là quan niệm sai lầm có thể dẫn đến nguy hiểm tính mạng, đặc biệt với những người mang bệnh tim mạch hay rối loạn đông máu.
Hạt dẻ ngựa thường được quảng cáo hỗ trợ suy giãn tĩnh mạch hoặc trĩ, khiến nhiều người tự ý mua dùng kết hợp. Việc không thông báo cho nhân viên y tế về các chế phẩm này khiến người bệnh đối mặt với nguy cơ biến cố xuất huyết không được cảnh báo từ trước [1].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Bệnh nhân đang sử dụng warfarin hoặc các thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel cần phải tránh tự ý dùng hạt dẻ ngựa [1, 6]. Người cao tuổi, người có tiền sử loét dạ dày tá tràng hoặc từng bị xuất huyết tiêu hóa càng phải nâng cao cảnh giác trước các dạng tương tác làm loãng máu [5, 6].
Do các bằng chứng về hạt dẻ ngựa tương tác với warfarin hiện nay chủ yếu bắt nguồn từ dữ liệu in vitro, mô hình động vật và báo cáo ca bệnh riêng lẻ, tác động thực tế trên từng cơ địa người bệnh cần được bác sĩ đánh giá cẩn thận [1]. Hiện chưa có nghiên cứu đầy đủ trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, nhóm này không nên tùy tiện sử dụng.
Cách sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế
Người đang điều trị bệnh lý tim mạch, huyết khối cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe nào chứa hạt dẻ ngựa [1]. Tuyệt đối không tự ý bổ sung thảo dược mà không có sự đồng ý của chuyên gia y tế.
Trong quá trình điều trị, nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như bầm tím dưới da tự nhiên, chảy máu chân răng khó cầm, chảy máu cam, đi ngoài phân đen hoặc nôn ra chất có màu bã cà phê, người bệnh cần tới ngay cơ sở y tế để kiểm tra. Người bệnh phải tuân thủ đúng liều lượng thuốc được kê, theo dõi chỉ số đông máu định kỳ và khai báo đầy đủ danh sách các thuốc, thực phẩm chức năng đang dùng [1, 8].
