Lưu ý khi dùng nghể chàm: Cẩn thận tương tác thuốc

Nhiều người có thói quen sử dụng thêm các vị thảo dược tự nhiên với mong muốn hỗ trợ cải thiện sức khỏe mà không lo ngại tác dụng phụ. Trong y học cổ truyền, nghể chàm (nguồn gốc điều chế nên vị thuốc thanh đại - Indigo Naturalis) là một dược liệu quen thuộc ^[1]. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu này cùng các loại thuốc Tây điều trị bệnh có thực sự an toàn?

Câu trả lời ngắn gọn là bạn cần hết sức cẩn trọng. Dù có nguồn gốc từ tự nhiên, nghể chàm và các hoạt chất chiết xuất từ vị thảo dược này có thể gây tác động đáng kể đến hệ thống enzym gan cytochrome P450 (CYP450) – bộ máy giải độc và chuyển hóa thuốc chính của cơ thể [1, 4]. Việc làm thay đổi hoạt tính của enzym gan dễ dẫn đến hiện tượng tương tác thuốc nguy hiểm, làm giảm tác dụng điều trị hoặc tăng độc tính của thuốc uống cùng [4, 8].

Cơ chế chuyển hóa qua enzym gan CYP450 diễn ra thế nào?

Hầu hết các loại thuốc tân dược sau khi uống vào cơ thể đều phải đi qua gan để được chuyển hóa, nhờ vào một nhóm enzym đặc biệt có tên là Cytochrome P450 [3, 4]. Các enzym này đóng vai trò như những "nhà máy xử lý", giúp phá vỡ cấu trúc của thuốc để đào thải ra ngoài hoặc chuyển hóa thuốc thành dạng có tác dụng chữa bệnh ^[2].

Hiện tượng tương tác thuốc thông qua hệ enzym CYP450 thường xảy ra theo hai hướng cơ bản: ức chế enzym hoặc cảm ứng enzym [4, 6]. Nếu một chất ức chế enzym gan, thuốc điều trị dùng kèm sẽ bị chậm đào thải, dẫn đến việc tích tụ nồng độ cao trong máu và tăng nguy cơ ngộ độc ^[3]. Ngược lại, nếu một hoạt chất gây cảm ứng (kích thích tăng hoạt động) enzym, thuốc điều trị sẽ bị phân hủy quá nhanh trước khi kịp phát huy tác dụng, khiến việc chữa bệnh thất bại [4, 8].

Nghiên cứu khoa học nói gì về ảnh hưởng của nghể chàm lên enzym gan?

Để làm rõ ảnh hưởng của các thành phần trong nghể chàm lên gan, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm sinh học nhằm đo lường sự thay đổi của các enzym then chốt.

Trong một nghiên cứu thực hiện năm 2017, các nhà khoa học đã đánh giá ảnh hưởng của bài thuốc phối hợp hùng hoàng và thanh đại (Realgar-Indigo naturalis - RIF) lên các enzym CYP450 chính trên chuột cống trắng Wistar ^[4]. Chuột được cho uống RIF liên tục trong 14 ngày, sau đó được tiêm hỗn hợp thuốc mẫu qua tĩnh mạch đuôi để phân tích các thông số dược động học ^[4]. Kết quả cho thấy bài thuốc chứa thành phần thanh đại gây ức chế rõ rệt hoạt tính của enzym CYP1A2, đồng thời lại cảm ứng (làm tăng hoạt tính) enzym CYP2C11 ^[4]. Ngoài ra, ở nhóm dùng liều cao hùng hoàng, enzym CYP3A1/2 cũng bị ức chế rõ rệt theo mức độ phụ thuộc liều ^[4].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 cũng chỉ ra rằng thành phần chính của thanh đại là indigo (chiếm 42,4% hợp chất) ^[1]. Khi nghiên cứu trên tế bào ruột Caco-2 và chuột, việc uống indigo kích hoạt thụ thể aryl hydrocarbon (AhR) và làm cảm ứng biểu hiện của enzym Cytochrome P450 1A1 (Cyp1a1) tại biểu mô đại tràng, dù enzym này không ghi nhận biểu hiện tại gan ^[1].

Bên cạnh tác động lên enzym, nghiên cứu năm 2018 kiểm tra đặc tính hấp thu khi phối hợp hùng hoàng và thanh đại trên tế bào MDCK-MDR1 và trên chuột cho thấy, thanh đại làm thay đổi đáng kể dược động học của thuốc phối hợp cùng ^[5]. Sự kết hợp này làm tăng đáng kể diện tích dưới đường cong (AUC), thời gian bán thải (t1/2) và thời gian lưu trú trung bình (MRT) của asen trong cơ thể chuột, đồng thời làm tăng độ thẩm thấu qua tế bào so với khi dùng đơn độc ^[5].

Cảnh giác nguy cơ tương tác với thuốc ức chế miễn dịch đường uống

Hệ enzym Cytochrome P450 chịu trách nhiệm chính trong việc xử lý rất nhiều nhóm thuốc điều trị quan trọng trong lâm sàng [3, 8]. Khi các dược liệu như nghể chàm can thiệp vào các nhánh enzym như CYP1A hay các hệ vận chuyển qua màng tế bào, nồng độ của nhiều thuốc tân dược có thể bị biến động mạnh [1, 7, 8].

Đặc biệt, các bệnh nhân đang sử dụng nhóm thuốc nhạy cảm như thuốc ức chế miễn dịch đường uống, thuốc chống co giật hoặc thuốc điều trị bệnh mạn tính cần hết sức lưu ý. Một nghiên cứu cắt ngang thực tế năm 2024 trên 63.433 bệnh nhân dùng thuốc cảm ứng hoặc ức chế enzym CYP450 cho thấy có tới 30,1% bệnh nhân gặp phải các tương tác thuốc tiềm ẩn từ mức độ nặng đến mức bị chống chỉ định ^[6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nguy cơ gặp tương tác thuốc tăng cao ở những người mắc bệnh lý thần kinh, bệnh thấp khớp hoặc khi số lượng thuốc dùng đồng thời tăng lên ^[6]. Việc dùng thêm thảo dược có thể làm rối loạn nồng độ thuốc ức chế miễn dịch, dẫn đến suy giảm hiệu lực hoặc bùng phát độc tính đe dọa cơ thể [4, 8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu thiên nhiên

Một sai lầm rất phổ biến là nhiều người mặc định thảo dược cây cỏ thì lành tính, không thể tương tác hay gây hại như hóa chất tân dược. Thực tế, các hoạt chất tự nhiên như indigo hay indirubin trong nghể chàm là những phân tử có hoạt tính sinh học rất mạnh mẽ [2, 5].

Một số người tin rằng có thể tự ý sắc uống hoặc dùng kết hợp nghể chàm cùng các đơn thuốc bác sĩ đã kê để "nhanh khỏi bệnh". Bằng chứng thực nghiệm đã khẳng định các thành phần của bài thuốc chứa thanh đại hoàn toàn có khả năng ức chế hoặc kích thích các enzym chuyển hóa thuốc và làm thay đổi dược động học của các chất đi kèm [1, 7]. Sự thay đổi nồng độ này xảy ra âm thầm trong máu mà người bệnh không thể tự nhận biết được bằng cảm giác thông thường [4, 8].

Những đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các dữ liệu về tương tác chuyển hóa, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý sử dụng nghể chàm hoặc các chế phẩm chứa thanh đại:

• Người đang dùng thuốc theo đơn kéo dài: Đặc biệt là người dùng thuốc ức chế miễn dịch, thuốc điều trị bệnh khớp, bệnh thần kinh hoặc tâm thần ^[6].
• Người phải dùng nhiều loại thuốc cùng lúc: Càng uống nhiều loại thuốc thì tỷ lệ gặp tương tác bất lợi tại enzym gan càng tăng cao ^[6].
• Người có bệnh lý về gan và thận: Do đây là hai cơ quan đảm nhiệm việc chuyển hóa và đào thải thuốc, nếu enzym bị xáo trộn, nguy cơ quá tải và độc tính sẽ tăng lên rõ rệt [1, 4].
• Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ em: Các nghiên cứu hiện tại về chuyển hóa của bài thuốc chứa thanh đại chủ yếu thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) và nuôi cấy tế bào, chưa có nghiên cứu đầy đủ trên người mang thai hay trẻ nhỏ [1, 5, 7].

Áp dụng an toàn trong thực tế hàng ngày

Để phòng tránh những biến cố bất lợi do tương tác thuốc gây ra, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc dùng thuốc:

Khi đi khám bệnh hoặc được kê đơn, hãy thông báo đầy đủ cho bác sĩ và dược sĩ về tất cả các loại thuốc nam, thuốc bắc, thảo dược hoặc thực phẩm chức năng mà bạn đang dự định sử dụng [3, 8]. Đội ngũ y tế sẽ tra cứu xem các vị thuốc này có làm thay đổi enzym CYP450 hay ảnh hưởng đến hấp thu của thuốc điều trị hay không [3, 4].

Tuyệt đối không tự ý tìm kiếm và sử dụng nghể chàm hay bột thanh đại theo các bài thuốc truyền miệng không rõ liều lượng. Trong trường hợp cần thiết phải sử dụng theo chỉ định của y học cổ truyền, việc điều chỉnh liều hoặc tìm kiếm các hoạt chất thay thế cần được tiến hành dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa [3, 8].

Y học cổ truyền đem lại nhiều giá trị, nhưng không thể tách rời các quy luật dược lý học hiện đại. Để bảo vệ an toàn cho bản thân, người bệnh cần luôn cảnh giác trước nguy cơ tương tác thuốc qua gan và chủ động tham khảo ý kiến chuyên môn y tế trước khi đưa bất kỳ loại dược liệu nào vào cơ thể.