Nghệ là gia vị quen thuộc trong gian bếp và cũng là thành phần chính trong nhiều thực phẩm bảo vệ sức khỏe được người Việt ưa chuộng để hỗ trợ dạ dày, làm đẹp da hay kháng viêm. Tuy nhiên, ít người để ý rằng loại thảo dược lành tính này có thể tiềm ẩn rủi ro lớn đối với những người đang điều trị các bệnh lý tim mạch, huyết khối [1], [2]. Nhiều bệnh nhân có thói quen dùng thêm tinh bột nghệ hoặc viên uống chiết xuất nghệ đậm đặc mà không thông báo cho bác sĩ điều trị.
Câu trả lời ngắn gọn: Người đang dùng các thuốc chống đông máu như warfarin hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin cần hết sức cẩn trọng khi dùng nghệ liều cao. Sự kết hợp không kiểm soát này làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết tiêu hóa và các biến chứng chảy máu nghiêm trọng khác [1], [3].
Cơ chế khiến nghệ và thuốc chống đông tăng nguy cơ xuất huyết
Warfarin là thuốc chống đông máu có khoảng điều trị rất hẹp, nghĩa là ranh giới giữa liều điều trị hiệu quả và liều gây độc tính chảy máu rất nhỏ [1]. Tác dụng phụ phổ biến và đáng ngại nhất của thuốc này là chảy máu, với tỷ lệ xuất huyết lớn hàng năm ghi nhận ở mức 4-8% [4], hoặc khoảng 7-8% mỗi năm ở bệnh nhân điều trị [5]. Nguy cơ xuất huyết nội tạng như nội sọ, sau phúc mạc, tiêu hóa tăng lên rõ rệt khi chỉ số chống đông INR vượt quá 4,0 và biến chứng xuất huyết tăng vọt khi INR trên 5,0 [6].
Nghệ (turmeric) nằm trong danh mục thảo dược có khả năng làm tăng nguy cơ chảy máu hoặc làm tăng hiệu lực điều trị của warfarin [1]. Khi nghệ làm khuếch đại tác dụng của thuốc chống đông, quá trình hình thành cục máu đông tự nhiên của cơ thể bị ức chế quá mức, dẫn đến các vết bầm tím dưới da, chảy máu chân răng khó cầm, hoặc nguy hiểm hơn là xuất huyết trong dạ dày [1], [4].
Ngoài tương tác trực tiếp lên quá trình đông máu, nghệ còn có thể can thiệp vào con đường chuyển hóa thuốc của hệ enzym Cytochrome P450 (CYP) tại gan [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chất ức chế enzym CYP2C9 có thể làm tăng tỷ số chênh (OR) của biến cố chảy máu lên mức 3,6 (khoảng tin cậy 95% CI: 2,4-5,6) ở bệnh nhân nội trú điều trị bằng warfarin [7]. Việc can thiệp vào con đường enzym CYP khiến nồng độ thuốc chống đông tích tụ trong huyết tương cao hơn bình thường, từ đó đẩy nguy cơ quá liều và xuất huyết lên cao [2], [7].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác giữa nghệ và thuốc chống đông
Một tổng quan khoa học công bố năm 2000 về các liệu pháp thay thế và warfarin ghi nhận rằng khoảng một phần ba người trưởng thành tại Mỹ có sử dụng các liệu pháp thay thế, bao gồm thảo dược [1]. Báo cáo này đã xác định nghệ (turmeric) là một trong những sản phẩm thảo dược có tiềm năng làm tăng nguy cơ chảy máu hoặc làm tăng tác dụng của warfarin [1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh giới hạn dữ liệu: phần lớn thông tin về tương tác giữa thảo dược và warfarin lúc bấy giờ dựa trên dữ liệu thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), nghiên cứu trên động vật hoặc các báo cáo ca bệnh riêng lẻ; do đó cần thêm nghiên cứu để khẳng định ý nghĩa lâm sàng đầy đủ [1].
Đến năm 2021, một tổng quan nghiên cứu về tương tác thuốc của các thực phẩm bổ sung tự nhiên trong chuyên khoa da liễu đã rà soát cơ sở dữ liệu PubMed và IBM Micromedex [2]. Nghiên cứu này ghi nhận 2 tương tác thuốc liên quan đến nghệ từ y văn PubMed, đồng thời chỉ rõ nghệ có thể can thiệp vào con đường chuyển hóa CYP, làm ảnh hưởng đến nồng độ của các thuốc được chuyển hóa qua con đường này [2]. Các bác sĩ da liễu được khuyến cáo cần nâng cao nhận thức về những tương tác này trước khi chỉ định phác đồ điều trị cho bệnh nhân [2].
Bằng chứng về nguy cơ phối hợp nhiều thuốc làm tăng chảy máu
Dù các dữ liệu lâm sàng riêng cho nghệ vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu, nguy cơ xuất huyết do tương tác thuốc trên bệnh nhân dùng warfarin đã được chứng minh rất rõ nét qua các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn [4], [7], [3].
Nghiên cứu bệnh chứng lồng ghép trên 4.152 bệnh nhân rung nhĩ không do bệnh van tim (từ 40 đến 84 tuổi) dùng warfarin dài hạn (trên 3 tháng) tại Anh cho thấy có tới 58% bệnh nhân có sử dụng các thuốc có khả năng tương tác [3]. Kết quả phân tích cho thấy việc dùng đồng thời từ 1 thuốc có khả năng làm tăng tác dụng của warfarin làm tăng nguy cơ chảy máu nặng dẫn đến nhập viện trong 30 ngày hoặc tử vong trong 7 ngày lên 3,4 lần (OR = 3,4; 95% CI: 1,4-8,5) [3]. Đáng chú ý, việc phối hợp warfarin và aspirin làm tăng nguy cơ chảy máu nặng lên 4,5 lần so với chỉ dùng warfarin đơn độc (OR = 4,5; 95% CI: 1,1-18,1) [3]. Điều này cho thấy nguy cơ cộng dồn dược lực học khi kết hợp các chất chống huyết khối là vô cùng nguy hiểm [3].
Tại Bệnh viện Đại học Turku, nghiên cứu trên bệnh án của 6.772 bệnh nhân nội trú điều trị bằng warfarin cho thấy 48% người bệnh phải tiếp xúc với các thuốc phối hợp có tương tác [7]. Việc dùng chung với các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) không chọn lọc làm tăng nguy cơ chảy máu với OR là 2,6 (95% CI: 1,6-4,2) và nhóm ức chế kết tập tiểu cầu có OR là 1,6 (95% CI: 0,8-3,1) [7]. Một nghiên cứu bệnh chứng lồng khác trên 430.455 người dùng warfarin từ dữ liệu Medicaid Mỹ (1999-2005) cũng ghi nhận tỷ lệ nhập viện vì xuất huyết tiêu hóa là 4,48 trên 100 người-năm (95% CI: 4,42-4,55) [4]. Tỷ số chênh nhập viện vì xuất huyết tiêu hóa tăng vọt khi người bệnh bắt đầu dùng thêm các thuốc có tương tác như citalopram (OR = 1,73), fluoxetine (OR = 1,63) hay paroxetine (OR = 1,64) [4].
Thêm vào đó, nghiên cứu trên dữ liệu Medicaid tại Mỹ năm 2009 về thuốc chống nhiễm trùng đường uống cũng chứng minh việc phối hợp thuốc làm tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết tiêu hóa ở người dùng warfarin: tỷ số chênh của cotrimoxazole là 1,68 (95% CI: 1,21-2,33) trong vòng 6-10 ngày trước đó và fluconazole là 2,09 (95% CI: 1,34-3,26) trong vòng 11-15 ngày trước đó [5]. Ngược lại, một nghiên cứu tự đối chứng năm 2021 trên 6.463 người dùng warfarin ghi nhận các thuốc như glimepiride (RR: 0,93), glipizide (RR: 0,97), glyburide (RR: 0,89) hay metformin (RR: 0,85) không làm tăng tỷ lệ xuất huyết nghiêm trọng [8]. Những dữ liệu này khẳng định việc giám sát chặt chẽ từng loại hoạt chất dùng chung với warfarin là cực kỳ cốt yếu để giảm thiểu biến cố bất lợi [7], [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nghệ
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Nhiều người cho rằng nghệ chỉ là củ gia vị nên uống bao nhiêu cũng tốt, dẫn đến việc tự ý sử dụng các chế phẩm tinh bột nghệ, curcumin hoặc viên nén chiết xuất cô đặc liều cao mỗi ngày để trị đau dạ dày hay chống lão hóa. Dù có nguồn gốc tự nhiên, các hoạt chất thảo dược vẫn là những hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, có thể tương tác dược lực học và dược động học với thuốc tây [1], [2].
Một hiểu lầm khác là cho rằng việc chế biến nghệ làm món ăn cũng gây nguy hiểm tương tự như uống thuốc bổ sung. Thực tế, một lượng nhỏ nghệ tươi hoặc bột nghệ nêm nếm thức ăn hàng ngày có hàm lượng hoạt chất thấp hơn rất nhiều so với các sản phẩm thực phẩm chức năng cô đặc. Nguy cơ tương tác được cảnh báo chủ yếu nằm ở nhóm chế phẩm bổ sung hàm lượng cao hoặc dùng kéo dài [1], [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng nghệ?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần tuyệt đối thận trọng là những người đang điều trị bằng thuốc chống đông máu warfarin hoặc các thuốc kháng kết tập tiểu cầu như aspirin [1], [3]. Những người này đã có sẵn nguy cơ xuất huyết nền, nếu tự ý dùng thêm nghệ liều cao có thể kích hoạt biến chứng chảy máu đường tiêu hóa hoặc xuất huyết nội nghiêm trọng [1], [4], [3].
Người bệnh chuẩn bị bước vào các ca phẫu thuật, can thiệp nha khoa hoặc thủ thuật xâm lấn cũng không nên tự ý bổ sung nghệ dạng viên nén liều cao để tránh rối loạn cầm máu. Người cao tuổi đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cùng lúc (hiện tượng đa thuốc - polypharmacy) cũng là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước các tương tác thuốc phức tạp [3].
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn
Đối với việc ăn uống thông thường, người bệnh tim mạch đang uống thuốc chống đông vẫn có thể dùng một lượng nghệ vừa phải như một loại gia vị tạo màu, tạo mùi trong các món kho, xào, nấu canh. Không nên lạm dụng, không xay uống nước nghệ tươi số lượng lớn mỗi ngày.
Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào chứa nghệ hoặc curcumin, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng [1], [2]. Khi đi khám, hãy chủ động thông báo danh sách tất cả các loại thảo dược, thực phẩm chức năng mình đang dùng [1]. Các chuyên gia y tế cũng được khuyến cáo cần chủ động hỏi người bệnh về việc sử dụng các liệu pháp thay thế để phòng ngừa tương tác [1].
Người bệnh đang dùng thuốc chống đông cần theo dõi sát sao cơ thể và đến bệnh viện ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo xuất huyết: bầm tím tự nhiên lan rộng dưới da, chảy máu chân răng hoặc chảy máu cam khó cầm, phân có màu đen hắc ín hoặc đi ngoài ra máu, nước tiểu màu đỏ sẫm, hoặc nôn ra dịch có màu cà phê [4], [6].
Nghệ là vị thuốc quý với nhiều lợi ích sức khỏe, nhưng sự an toàn chỉ đạt được khi sử dụng đúng đối tượng và đúng liều lượng. Đối với người đang điều trị bằng thuốc chống đông hay aspirin, việc tự ý bổ sung nghệ liều cao có thể biến một thảo dược lành tính thành tác nhân kích hoạt nguy cơ chảy máu nguy hiểm. Luôn duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ và tham vấn bác sĩ chuyên khoa là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe tim mạch của bạn.
