Nhiều người mắc bệnh viêm đại tràng mạn tính thường tìm đến các bài thuốc dân gian khi các phương pháp thông thường không mang lại kết quả như ý. Trong số đó, việc truyền tai nhau uống bột nghể chàm hay Thanh đại (Indigo naturalis) đang thu hút sự chú ý của không ít bệnh nhân [1], [2]. Tuy nhiên, liệu loại thảo dược này có thực sự là cứu cánh an toàn hay tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe khôn lường?
Dưới góc nhìn y khoa hiện đại, Thanh đại chiết xuất từ cây nghể chàm và các cây chứa chàm khác đã chứng minh được hiệu quả làm thuyên giảm các đợt bùng phát viêm loét đại tràng [3], [2]. Dẫu vậy, việc tự ý sử dụng hoặc dùng kéo dài lại đem tới nguy cơ gặp phải các biến chứng nghiêm trọng đe dọa tính mạng, đặc biệt là bệnh tăng áp lực động mạch phổi [1], [4], [2]. Do đó, người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng nếu không có chỉ định và giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa [1], [2].
Nghể chàm và Thanh đại tác động thế nào lên niêm mạc ruột?
Thanh đại là chế phẩm bột màu xanh lam được tinh chế từ các loài thực vật chứa chàm, trong đó có cây nghể chàm (Polygonum tinctorium), chàm mèo (Strobilanthes cusia) hay bản lam căn (Isatis tinctoria) [5]. Các nghiên cứu dược lý đã xác định được những thành phần hoạt tính chủ chốt trong Thanh đại mang lại tác dụng điều trị bao gồm indirubin, indigo, isatin, tryptanthrin và beta-sitosterol [2].
Ở cấp độ tế bào, Thanh đại phát huy tác dụng thông qua nhiều cơ chế phức tạp như hoạt hóa thụ thể aryl hydrocarbon (AhR), điều hòa miễn dịch, ức chế stress oxy hóa và cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột [2]. Một nghiên cứu năm 2023 phát hiện ra rằng bột Thanh đại và thành phần chính indirubin giúp ức chế quá trình ferroptosis – một dạng chết tế bào do áp lực oxy hóa gây ra ở biểu mô đại tràng [6]. Nhờ tăng cường biểu hiện các gen chống oxy hóa liên quan đến Nrf2 và phục hồi mức glutathione, dược liệu này giúp bảo vệ tính toàn vẹn của tế bào niêm mạc ruột [6].
Riêng với lá cây nghể chàm nguyên bản (Polygonum tinctorium), các nhà khoa học đã thực hiện thử nghiệm trên chuột bị viêm đại tràng do hóa chất dextran sulfate sodium (DSS) [5]. Kết quả nghiên cứu công bố năm 2022 cho thấy lá nghể chàm giúp giảm sụt cân đáng kể (p < 0,01), làm dịu các tổn thương viêm giải phẫu bệnh tại đại tràng (p < 0,05), đồng thời kích thích biểu hiện interleukin-10 (IL-10) và giảm yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha) [5]. Đáng chú ý, cơ chế bảo vệ của lá nghể chàm trong thử nghiệm này đi qua con đường liên quan đến IL-10 chứ không phụ thuộc vào thụ thể AhR [5].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả giảm viêm loét đại tràng
Khả năng hỗ trợ đẩy lùi triệu chứng viêm ruột của Thanh đại đã được ghi nhận trong y học truyền thống tại Trung Quốc và Nhật Bản, sau đó tiếp tục được phân tích qua các nghiên cứu lâm sàng hiện đại [2], [7]. Dược liệu này thường được xem xét như một lựa chọn hỗ trợ cho những người bị viêm loét đại tràng nặng hoặc đáp ứng kém với các thuốc điều trị thông thường [2].
Năm 2023, một phân tích tổng hợp quy mô gồm 9 nghiên cứu trên tổng cộng 299 bệnh nhân viêm ruột đã đánh giá hiệu quả và độ an toàn của Thanh đại [3]. Dữ liệu cho thấy tỷ lệ đáp ứng lâm sàng gộp đạt mức 79,6% (khoảng tin cậy 95%: 74,65% - 83,79%) và tỷ lệ đạt lui bệnh lâm sàng trong viêm loét đại tràng là 66,8% (khoảng tin cậy 95%: 48,8% - 80,9%) [3]. Trong hai thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có nhóm chứng, tỷ số nguy cơ đáp ứng lâm sàng ở nhóm dùng Thanh đại cao gấp 3,82 lần so với nhóm dùng giả dược [3]. Các đánh giá về nội soi và mô học cũng xác nhận sự cải thiện rõ rệt của niêm mạc đại tràng sau khi dùng dược liệu này [3].
Tuy nhiên, các chuyên gia thực hiện phân tích tổng hợp này cũng chỉ rõ những hạn chế lớn của dữ liệu hiện tại [3]. Số lượng nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng còn rất ít, cỡ mẫu bệnh nhân chưa nhiều, đặc biệt là nhóm bệnh nhân mắc bệnh Crohn [3]. Thêm vào đó, hầu hết các báo cáo khoa học mới chỉ được thực hiện tại khu vực Đông Á, đòi hỏi phải có thêm nhiều nghiên cứu đối đầu quy mô lớn để so sánh trực tiếp hiệu quả của Thanh đại với các loại thuốc tân dược tiêu chuẩn [3].
Nguy cơ tiềm ẩn: Từ viêm đường ruột đến tăng áp lực động mạch phổi
Dù đem lại tỷ lệ thuyên giảm bệnh khả quan, Thanh đại và các sản phẩm từ lá nghể chàm lại đi kèm danh sách tác dụng phụ đáng lo ngại [1], [3]. Các phản ứng bất lợi mức độ nhẹ thường gặp bao gồm rối loạn chức năng gan, đau đầu, buồn nôn, đau vùng thượng vị hoặc đau quặn bụng [1], [7].
Nguy hiểm nhất là các biến chứng nặng hiếm gặp nhưng đe dọa trực tiếp đến tính mạng bệnh nhân, nổi bật là tình trạng tăng áp lực động mạch phổi (PAH) [1], [2]. Báo cáo ca bệnh năm 2020 ghi nhận trường hợp bệnh nhân viêm loét đại tràng tự ý mua Thanh đại qua mạng và sau đó khởi phát tăng áp động mạch phổi [1]. Cơ chế gây hại này được cho là liên quan đến việc ức chế enzyme tổng hợp nitric oxide dẫn tới rối loạn chức năng nội mô mạch máu phổi [1]. Một nghiên cứu năm 2024 trên chuột cho thấy việc cho ăn chế độ chứa 5% lá nghể chàm kéo dài 6 tháng đã làm tái cấu trúc, dày lớp áo giữa động mạch phổi [8]. Hoạt chất indican và chất chuyển hóa của nó trong lá nghể chàm kích thích giải phóng quá mức endothelin-1 (ET-1) qua cơ chế phụ thuộc gốc oxy hóa tự do, thúc đẩy biến đổi bệnh lý mạch máu [8].
Bên cạnh tổn thương phổi, việc dùng Thanh đại còn có thể dẫn đến các biến cố tiêu hóa nghiêm trọng khác như viêm đại tràng thiếu máu cục bộ, viêm đại tràng kèm phù nề thành ruột và viêm tĩnh mạch đại tràng [1]. Các nhà nghiên cứu cảnh báo dược liệu này có thể tác động trực tiếp lên hệ tĩnh mạch của đường ruột [1]. Ngoài ra, một báo cáo ca bệnh năm 2018 tại Nhật Bản lần đầu ghi nhận một bệnh nhi mắc bệnh Crohn nặng đã bị viêm tụy cấp tái phát hai lần ngay sau khi uống Thanh đại, và tình trạng viêm tụy chỉ biến mất khi ngừng sử dụng thảo dược này [7].
Nguy cơ tái phát cao khi ngừng sử dụng
Một vấn đề nan giải khác của việc dùng Thanh đại là duy trì kết quả điều trị lâu dài [4]. Do nguy cơ tăng áp lực động mạch phổi tăng lên khi dùng thuốc kéo dài, việc ngừng thuốc sau giai đoạn tấn công là điều bắt buộc cần tính tới [4], [8]. Tuy nhiên, dừng uống Thanh đại lại đẩy bệnh nhân đối mặt với tỷ lệ tái phát bệnh rất lớn [4].
Một nghiên cứu hồi cứu đơn trung tâm công bố năm 2024 đã theo dõi 72 bệnh nhân viêm loét đại tràng đạt được đáp ứng lâm sàng sau 8 tuần điều trị cảm ứng bằng Thanh đại [4]. Sau khi ngừng dược liệu, các bác sĩ ghi nhận tỷ lệ tái phát bệnh tăng dần theo thời gian: có 24% bệnh nhân tái phát sau 8 tuần, con số này tăng lên 57% ở tuần thứ 26 và lên tới 71% bệnh nhân tái phát sau 52 tuần theo dõi [4]. Đáng chú ý, các phân tích thống kê không tìm thấy bất kỳ dấu ấn chỉ điểm nào có thể dự đoán trước người nào sẽ bị bùng phát bệnh lại [4]. Kết quả này khẳng định rõ bệnh nhân không thể dựa hoàn toàn vào Thanh đại như một biện pháp điều trị dứt điểm, mà bắt buộc phải có phác đồ y khoa duy trì tiếp theo sau khi ngừng thuốc [4].
Những hiểu lầm nguy hiểm người bệnh thường mắc phải
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại" [1]. Thực tế từ 30% đến 50% người mắc bệnh viêm ruột tự ý tìm đến các liệu pháp y học bổ sung hoặc thay thế, thường đặt mua sản phẩm Thanh đại trôi nổi qua mạng internet [1]. Những nguồn hàng này thiếu kiểm soát về liều lượng hoạt chất và người dùng hoàn toàn không được cảnh báo đầy đủ về các tác dụng phụ nguy hiểm như tổn thương gan hay tăng áp phổi [1].
Một ngộ nhận khác là xem lá nghể chàm tươi hoặc bột Thanh đại có thể thay thế thuốc chữa bệnh định kỳ hoặc "chữa dứt điểm" viêm đại tràng [4], [2]. Bằng chứng cho thấy Thanh đại chỉ đóng vai trò chất tiềm năng hỗ trợ cắt cơn viêm, không thể loại trừ tận gốc căn nguyên tự miễn của bệnh [2]. Việc người bệnh tự ý bỏ các thuốc kháng viêm, thuốc sinh học chuẩn mực để chuyển hẳn sang uống nước sắc nghể chàm có thể dẫn đến các đợt bùng phát nặng và biến chứng thủng hoặc hoại tử đại tràng [1], [7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Với các dữ liệu an toàn hiện có, những người tuyệt đối không được tự ý sử dụng Thanh đại hay các sản phẩm từ cây nghể chàm bao gồm:
- Người có tiền sử hoặc đang mắc các bệnh lý tim mạch, bệnh lý mạch máu hoặc tăng áp lực động mạch phổi [1], [8].
- Bệnh nhân có chức năng gan suy giảm, người thường xuyên bị đau nửa đầu hoặc có tiền sử viêm tụy [1], [7].
- Trẻ em và thanh thiếu niên: Hiện tại chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn diện rộng trên trẻ em; một báo cáo ca bệnh đã chỉ ra nguy cơ viêm tụy cấp ở bệnh nhi mắc bệnh Crohn khi dùng Thanh đại [7].
- Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu lâm sàng đánh giá độ an toàn trên nhóm đối tượng đặc biệt này, do đó tuyệt đối không sử dụng.
Người bệnh đang trong đợt viêm loét đại tràng tiến triển bắt buộc phải đến khám tại các bệnh viện có chuyên khoa tiêu hóa để được nội soi, xét nghiệm và điều trị theo đúng hướng dẫn chuẩn [1], [4]. Bệnh nhân cần chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị biết nếu bản thân đã hoặc đang có ý định sử dụng bất kỳ loại thực phẩm bổ sung hay thảo mộc nào [1].
Lời khuyên và định hướng áp dụng thực tế
Đối với người bệnh đại tràng quan tâm đến nghể chàm, các nghiên cứu hiện tại mới chỉ dừng lại ở việc xem Thanh đại là một ứng viên trị liệu tiềm năng cần được tiếp tục đánh giá thêm về dạng bào chế, liều chuẩn hóa và độ an toàn [1], [2]. Người dân không nên tự ý hái lá cây nghể chàm tươi về sắc uống hoặc đặt mua bột Thanh đại trên không gian mạng khi không rõ hàm lượng và nguồn gốc xuất xứ [1].
Để kiểm soát bệnh viêm loét đại tràng an toàn, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, kết hợp điều chỉnh chế độ ăn uống lành mạnh, chia nhỏ bữa ăn, tránh các thực phẩm dễ gây kích ứng đường ruột và quản lý tốt tình trạng căng thẳng thần kinh. Nếu được chỉ định sử dụng các chế phẩm chứa Thanh đại trong phác đồ phối hợp, người bệnh phải kiểm tra chức năng gan định kỳ, theo dõi sát sao các dấu hiệu khó thở, đau ngực để tầm soát sớm biến chứng tăng áp phổi và tái khám ngay khi có bất thường [1], [7].
Thanh đại chiết xuất từ nghể chàm mở ra tiềm năng hỗ trợ giảm viêm loét đại tràng nhờ các hoạt chất chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch mạnh mẽ [2], [6]. Song song đó, nguy cơ tăng áp lực động mạch phổi, viêm đại tràng thiếu máu cục bộ và tỷ lệ tái phát bệnh rất cao sau khi dừng thuốc là những rào cản lớn [1], [4]. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, xem xét thảo dược dưới lăng kính khoa học và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước mọi quyết định điều trị [1].
