Lưu ý khi dùng rễ và vỏ thân hồng bì: tương tác thuốc cần biết

Cây hồng bì (danh pháp khoa học là Clausena lansium) từ lâu đã rất quen thuộc trong đời sống người Việt. Không chỉ dùng quả để ăn giải khát, nhiều bộ phận khác như lá, hạt, rễ và vỏ thân của cây cũng thường xuyên được người dân thu hái để nấu nước hoặc sắc làm thuốc dân gian trị bệnh [5, 6].

Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng rễ và vỏ thân hồng bì khi đang điều trị bằng thuốc tây tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe. Dù y học cổ truyền ghi nhận nhiều bài thuốc từ các bộ phận này, các dữ liệu khoa học hiện đại lại chỉ ra rằng chúng chứa nhiều hoạt chất tự nhiên có khả năng tương tác phức tạp với quá trình chuyển hóa thuốc trong cơ thể người ^[1].

Thành phần hóa học trong thân và rễ cây hồng bì

Cây hồng bì thuộc chi Clausena, họ Cam chanh (Rutaceae), là loài cây bản địa của miền nam Trung Quốc và phân bố rộng khắp các khu vực nhiệt đới, cận nhiệt đới [5, 7]. Các bộ phận như rễ, thân, lá và hạt của cây từ lâu đã được ứng dụng trong y học dân gian để điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau [5, 6].

Về mặt hóa học thực vật, rễ và thân của hồng bì chứa các nhóm hoạt chất đặc trưng bao gồm các ancaloit carbazole và nhiều loại coumarin ^[1]. Nghiên cứu định lượng và phân bố không gian các chất bằng công nghệ phổ khối lượng cho thấy, các ancaloit như 3-methylcarbazole và murrastinine hiện diện rõ rệt tại vùng mô gỗ và tủy thân cây ^[2]. Bên cạnh đó, coumarin cũng được phát hiện phân bố rải rác trong thân cây ^[2].

Một phân tích hóa học khác công bố năm 2019 trên dịch chiết nước từ thân và lá của hồng bì đã phân lập thành công 12 hợp chất, trong đó bao gồm 2 glycoside dihydrofuranocoumarin, 4 glycoside sesquiterpene, 5 glycoside thơm và 1 adenosine ^[1]. Những dẫn xuất furanocoumarin và coumarin này là nhóm chất tự nhiên đáng chú ý nhất về mặt dược lý học lâm sàng ^[1].

Rủi ro tương tác khi dùng chung với thuốc tân dược

Trong y khoa, nhóm hợp chất coumarin và furanocoumarin tự nhiên (thường gặp trong các cây họ Cam chanh) được biết đến với nguy cơ can thiệp vào các enzym chuyển hóa ở gan, đặc biệt là hệ enzym cytochrom P450. Khi các enzym này bị ức chế, tốc độ đào thải thuốc điều trị ra khỏi cơ thể sẽ bị chậm lại, làm nồng độ thuốc trong máu tăng cao đột ngột và kéo theo nhiều tác dụng phụ nguy hiểm.

Đáng lo ngại nhất là việc dùng rễ hoặc vỏ thân hồng bì chung với các nhóm thuốc có khoảng điều trị hẹp như thuốc chống đông máu hoặc thuốc điều trị tăng huyết áp. Nếu enzym chuyển hóa bị ức chế, nồng độ thuốc chống đông tích tụ có thể dẫn đến nguy cơ xuất huyết nội tạng hoặc chảy máu khó cầm. Tương tự, sự tăng vọt nồng độ thuốc hạ huyết áp có thể khiến người bệnh tụt huyết áp đột ngột, gây chóng mặt, ngất xỉu hoặc thiếu máu não thoáng qua.

Cần lưu ý rằng các bằng chứng trực tiếp về mức độ ức chế enzym gan của rễ hồng bì trên cơ thể người hiện vẫn chưa đầy đủ. Hầu hết các thử nghiệm hiện nay mới dừng lại ở việc giải thích cấu trúc hóa học hoặc mô phỏng tương tác phân tử trên máy tính [1, 5]. Do đó, người bệnh đang dùng thuốc theo đơn tuyệt đối không nên xem các loại vỏ cây, rễ cây tự nhiên là hoàn toàn vô hại.

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận những gì?

Năm 2021, một nghiên cứu ứng dụng phương pháp mô phỏng máy tính (in silico) đã phân tích các coumarin và ancaloit carbazole phân lập từ rễ loài Clausena anisata cùng chi với hồng bì ^[3]. Kết quả cho thấy một dẫn xuất coumarin (hợp chất 3) có ái lực gắn kết rất mạnh với các đích phân tử vi khuẩn, vượt trội hơn cả kháng sinh đối chứng ciprofloxacin ^[3]. Các đánh giá độc học lý thuyết qua mô hình ADMET cho thấy các hợp chất này không gây độc tế bào hay độc gan trực tiếp, với giá trị liều gây chết trung bình (LD50) ước tính là 480 mg/kg ^[3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên phần mềm máy tính nhằm tìm kiếm tiền chất kháng khuẩn, hoàn toàn chưa thử nghiệm trên người hay động vật sống ^[3].

Trước đó, các thử nghiệm về tác dụng sinh học của coumarin từ hồng bì tập trung chủ yếu vào hoạt tính hạ đường huyết. Một nghiên cứu công bố năm 1989 đã thử nghiệm hoạt chất clausenacoumarine (phân lập từ lá hồng bì) trên mô hình chuột ^[4]. Khi dùng đường uống với liều 200 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 3 ngày, chất này giúp làm giảm đường huyết ở cả chuột bình thường lẫn chuột mắc đái tháo đường do alloxan, đồng thời đối kháng hiện tượng tăng đường huyết do tiêm adrenaline mà không ảnh hưởng tới axit lactic trong máu ^[4].

Đến năm 2014 và năm 2022, các nhà khoa học tiếp tục phát hiện các dẫn xuất coumarin từ vỏ quả hồng bì như clauslactone V, clauslactone W, clausenalansimin B, anisolactone và wampetin có khả năng ức chế mạnh men alpha-glucosidase trong ống nghiệm [2, 3]. Chỉ số nồng độ ức chế 50% (IC50) của các chất này dao động từ 0,12 đến 0,72 mM, tốt hơn đáng kể so với thuốc mẫu acarbose có IC50 là 1,55 mM ^[5]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2022 trên cành và lá hồng bì còn phân lập được các amit mới và các coumarin (hợp chất 11-14) có hoạt tính kháng nấm in vitro ở nồng độ 100 microgam/ml đối với các loài nấm thực vật như B. dothidea, F. oxysporum và P. oryzae ^[6].

Bằng chứng hiện có và những giới hạn cần biết

Nhìn chung, các công trình khoa học hiện đại đã xác thực rễ, thân và lá cây hồng bì chứa kho tàng hoạt chất sinh học rất đa dạng [5, 6]. Một số chất thể hiện tiềm năng hạ đường huyết, kháng khuẩn hoặc kháng nấm rõ rệt trong môi trường ống nghiệm và trên mô hình chuột thí nghiệm [2, 4, 7].

Mặc dù vậy, khoảng trống nghiên cứu hiện nay vẫn còn rất lớn:

• Thiếu thử nghiệm lâm sàng: Toàn bộ dữ liệu hiện có mới chỉ được thực hiện trên mô hình vi tính, ống nghiệm hoặc chuột thí nghiệm [1, 2, 4, 7]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác định độ an toàn khi uống rễ hoặc vỏ thân hồng bì.
• Dữ liệu tương tác thuốc còn ở mức suy luận dược lý: Các cảnh báo về ức chế enzym gan chủ yếu bắt nguồn từ đặc tính chung của nhóm hợp chất coumarin và furanocoumarin có trong thực vật ^[1]. Mức độ ảnh hưởng thực tế của dược liệu thô lên nồng độ thuốc tây ở người vẫn chưa được lượng hóa bằng các con số cụ thể.
• Khác biệt về nồng độ: Dịch chiết tự nhiên trong các bài thuốc nấu tại nhà có nồng độ chất thay đổi tùy theo xuất xứ, độ tuổi của cây và cách đun sắc, không tương đương với các hoạt chất đơn lẻ đã được tinh chế trong phòng thí nghiệm [5, 6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Một sai lầm rất phổ biến là nhiều người tin rằng "thảo mộc tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Rất nhiều chất độc tự nhiên hoặc chất gây tương tác thuốc nguy hiểm lại có nguồn gốc từ rễ và vỏ cây rừng. Dù phần thịt quả hồng bì là thực phẩm lành tính, vỏ thân và rễ của cây lại tập trung các hợp chất chuyên biệt có hoạt tính sinh học mạnh [5, 6].

Một hiểu lầm khác là tự ý uống nước sắc từ vỏ cây để "hỗ trợ hạ đường huyết" hay "thanh lọc cơ thể" song song với việc uống thuốc hạ áp, chống đông hay hạ đường huyết do bác sĩ kê. Do coumarin trong hồng bì có khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase và làm hạ đường huyết trên động vật [2, 4], việc tự ý kết hợp có thể làm tăng nguy cơ tụt đường huyết quá mức hoặc gây rối loạn chuyển hóa thuốc, dẫn tới các biến chứng nghiêm trọng.

Những ai cần thận trọng khi tiếp xúc với dược liệu này?

Do thiếu hụt dữ liệu an toàn trên người, một số nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm từ rễ và vỏ thân hồng bì:

• Người đang điều trị bằng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu: Nguy cơ cản trở chuyển hóa thuốc qua gan có thể làm tăng thời gian đông máu, dẫn đến xuất huyết khó kiểm soát.
• Người đang uống thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch: Tương tác ức chế enzym có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương, gây bất ổn định huyết áp.
• Người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc tây: Hoạt tính hạ đường huyết của một số coumarin trong cây có thể hiệp đồng với thuốc, gây tụt đường huyết đột ngột [2, 4].
• Người có bệnh lý suy gan, suy thận mạn tính: Khả năng chuyển hóa và đào thải các hợp chất tự nhiên phức tạp bị suy giảm, dễ gây ngộ độc.
• Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện nay hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của rễ và vỏ thân hồng bì trên các nhóm đối tượng này; do đó tuyệt đối không nên dùng.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế

Nếu yêu thích hương vị của hồng bì, bạn hoàn toàn có thể yên tâm thưởng thức phần thịt quả chín như một loại trái cây tươi ngon, giàu dinh dưỡng và an toàn trong chế độ ăn hàng ngày [5, 6].

Đối với các bộ phận dùng làm thuốc như rễ, cành hay vỏ thân:

• Không tự ý thu hái, phơi khô vỏ hoặc rễ hồng bì để đun nước uống thay trà hàng ngày.
• Khi muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào có chứa các bộ phận này, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền hoặc bác sĩ đang trực tiếp điều trị bệnh nền cho bạn.
• Luôn chủ động thông báo cho bác sĩ danh sách tất cả các loại thảo dược, trà cây cỏ bạn đang dùng trước khi tiếp nhận các đơn thuốc điều trị bệnh mạn tính.
• Nếu gặp phải bất kỳ triệu chứng bất thường nào như bầm tím dưới da, chảy máu cam, hoa mắt, choáng váng trong thời gian dùng thảo dược, cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất.

Rễ và vỏ thân cây hồng bì chứa nhiều dẫn xuất coumarin mang tiềm năng dược lý đáng quý, nhưng việc tự ý sử dụng khi đang dùng thuốc tây tiềm ẩn nhiều hiểm họa về tương tác thuốc [1, 5]. Sự cẩn trọng và tham vấn y khoa đúng lúc luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ sức khỏe cho chính bạn và gia đình.