Nhiều người mắc bệnh mạn tính như tăng huyết áp hoặc đái tháo đường thường có tâm lý tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để bồi bổ sức khỏe. Trong đó, sâm xuyên đá là cái tên được truyền tai nhau nhiều nhờ lời đồn tăng cường thể lực và hỗ trợ điều trị bệnh. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược này với thuốc kê đơn tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường.
Người bệnh mạn tính tuyệt đối không nên tự ý dùng chung sâm xuyên đá với thuốc tây điều trị huyết áp hay hạ đường huyết. Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn hay hiệu quả của sự kết hợp này. Thảo dược tự nhiên khi vào cơ thể hoàn toàn có thể làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị, dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc mất tác dụng kiểm soát bệnh [2, 3].
Thảo dược và thuốc tây: Chuyển hóa chung một con đường
Nhiều người tin rằng thảo dược có nguồn gốc tự nhiên nên hoàn toàn vô hại và có thể dùng chung với thuốc tân dược [1]. Trên thực tế, cả thuốc tây và các hoạt chất chiết xuất từ thảo mộc đều được đào thải khỏi cơ thể người thông qua cùng một hệ thống enzyme chuyển hóa tại gan [1]. Đáng chú ý nhất trong số này là hệ thống cytochrome P450 (CYP), enzyme glucuronosyltransferase (UGT), glutathione S-transferase (GST) cùng các protein vận chuyển thuốc qua màng tế bào [3, 5].
Khi người bệnh uống đồng thời cả thuốc tây và thảo dược, các hoạt chất sẽ cạnh tranh nhau tại hệ thống enzyme chuyển hóa này [1]. Sự tương tác có thể làm tăng hoặc ức chế hoạt tính của enzyme, dẫn đến việc biến đổi quá trình xử lý thuốc của cơ thể [2, 5]. Hệ quả là nồng độ thuốc trong huyết tương bị dao động bất thường ngoài dự tính của bác sĩ điều trị [3, 7].
Cơ chế biến đổi chuyển hóa thuốc qua gan
Tương tác giữa thảo mộc và thuốc tây tại gan thường diễn ra theo hai hướng chính: ức chế enzyme hoặc cảm ứng enzyme [2]. Cả hai hiện tượng này đều gây tác động tiêu cực đến quá trình điều trị các bệnh mạn tính [3].
Nếu các hợp chất trong thảo mộc làm ức chế hệ enzyme cytochrome P450 (như enzyme CYP3A4), gan sẽ mất khả năng chuyển hóa và đào thải thuốc tây với tốc độ bình thường [2, 4]. Điển hình như nhân sâm từng được ghi nhận là chất ức chế CYP3A4, làm tăng độc tính của thuốc điều trị [2]. Khi thuốc bị tích tụ trong máu vượt ngưỡng an toàn, người bệnh có thể đối mặt với tình trạng tụt huyết áp quá mức, hạ đường huyết đột ngột hoặc tổn thương chức năng gan, thận [2, 6].
Ngược lại, hiện tượng cảm ứng enzyme xảy ra khi thảo dược kích thích gan sản sinh nhiều enzyme chuyển hóa hơn bình thường [2, 4]. Thảo dược như St. John's wort hay trà xanh có thể kích hoạt mạnh cytochrome P450, khiến thuốc tân dược bị phân hủy và đào thải quá nhanh [2, 4]. Lúc này, nồng độ thuốc hạ áp hoặc hạ đường huyết không đạt mức điều trị tối thiểu, khiến huyết áp tăng vọt hoặc đường huyết mất kiểm soát [3, 6].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác thuốc và thảo dược?
Cho đến nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học lâm sàng hay tiền lâm sàng nào đánh giá cụ thể về tương tác giữa sâm xuyên đá với các thuốc tây điều trị bệnh mạn tính. Mọi dữ liệu về nguy cơ tương tác hiện nay đều được rút ra từ các công trình nghiên cứu trên những loại thảo dược khác.
Một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2010 đã rà soát toàn bộ các thử nghiệm trên người về tương tác thảo dược và thuốc tây từ khi dữ liệu thành lập đến tháng 3 năm 2009 [4]. Các tác giả ghi nhận rằng tương tác giữa thảo mộc và thuốc tổng hợp hoàn toàn có thể xảy ra trên lâm sàng thông qua việc biến đổi isoenzyme Cytochrome P450 [4]. Dù vậy, bằng chứng lâm sàng hiện nay vẫn còn hạn chế và người dùng cần hết sức thận trọng, đặc biệt khi dùng các thuốc có cửa sổ điều trị hẹp [4].
Nghiên cứu tổng quan năm 2011 cũng chỉ rõ các thảo dược thông dụng như bạch quả (Ginkgo biloba), cúc gai (milk thistle) và St. John's wort tương tác đáng kể với nhiều thuốc điều trị ở người thông qua enzyme CYP, UGT và P-glycoprotein [5]. Các thuốc bị ảnh hưởng gồm có nifedipine (thuốc hạ áp), digoxin, warfarin, thuốc ức chế miễn dịch và thuốc chống ung thư [5]. Việc tương tác làm thay đổi đặc tính dược động học và dược lực học của thuốc trong cơ thể người [5].
Một báo cáo tổng quan khác năm 2008 cảnh báo về nguy cơ tương tác thuốc trên bệnh nhân thận sử dụng thảo dược [3]. Báo cáo nhấn mạnh rằng việc thay đổi hoạt tính enzyme CYP3A4 và protein vận chuyển do các hoạt chất thực vật kích hoạt có thể gây ngộ độc hoặc giảm liều thuốc điều trị [3]. Dù tương tác giữa thảo dược với thuốc trị đái tháo đường hoặc thuốc hạ huyết áp trên bệnh nhân thận chưa được báo cáo đầy đủ, các nguy cơ lý thuyết vẫn rất lớn và thường bị bỏ sót do người bệnh không thông báo với bác sĩ về việc uống thảo mộc [3].
Nghiên cứu năm 2015 về việc sử dụng cây thuốc cũng chỉ ra trường hợp siro thảo dược Shankhapushpi làm giảm nồng độ phenytoin trong huyết tương, dẫn đến mất kiểm soát cơn co giật ở bệnh nhân động kinh [1]. Báo cáo cũng nhấn mạnh nhiều loại thảo dược lưu hành có chất lượng và thành phần biến thiên mạnh, thậm chí lẫn tạp chất kim loại nặng hoặc dư lượng thuốc kê đơn ngoài ý muốn [1].
Nghiên cứu năm 2008 về cúc dại (Echinacea) ghi nhận rằng loài E. purpurea có nguy cơ tương tác thấp với enzyme CYP1A2 và CYP3A4 [6]. Tác giả ước tính tỷ lệ rủi ro của loại này là 1 trên 100.000 liều và phần lớn người dùng chỉ uống ngắn hạn [6]. Tuy nhiên, kết luận này chỉ áp dụng riêng cho một số loài cúc dại nhất định và không thể suy rộng sang các loại thảo dược khác [6].
Nguy cơ đặc biệt với thuốc hạ áp và hạ đường huyết
Thuốc hạ huyết áp và thuốc hạ đường huyết là những nhóm thuốc đòi hỏi duy trì nồng độ ổn định trong máu để bảo vệ tim mạch và các cơ quan đích. Nhiều loại thuốc tim mạch như thuốc chẹn kênh canxi nifedipine có biên độ điều trị hẹp và bị ảnh hưởng trực tiếp bởi enzyme chuyển hóa tại gan [5, 7].
Khi dùng sâm xuyên đá chưa được kiểm chứng, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ tụt huyết áp tư thế, hoa mắt, ngất xỉu nếu dược liệu này vô tình ức chế enzyme gan khiến nồng độ thuốc tăng cao [2, 5]. Ngược lại, nếu dược liệu làm tăng tốc độ đào thải thuốc, huyết áp không được kiểm soát sẽ dẫn đến nguy cơ đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim [2, 4].
Đối với bệnh nhân đái tháo đường, việc nồng độ thuốc hạ đường huyết bị biến động có thể dẫn đến cơn hạ đường huyết cấp tính gây hôn mê, hoặc ngược lại làm đường huyết tăng cao kéo dài gây tổn thương mạch máu [3, 6].
Những hiểu lầm nguy hiểm cần loại bỏ
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng "sâm" hay thảo dược tự nhiên thì chỉ có tác dụng bổ trợ, không thể gây hại [1]. Thực tế, các thảo dược tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học phức tạp chưa được phân lập hết, hoàn toàn có khả năng tương tác chuyển hóa hệt như giữa hai loại thuốc tây với nhau [3, 5].
Một sai lầm khác là tự ý uống thảo dược cách thuốc tây 1 đến 2 giờ với hy vọng tránh được tương tác. Việc giãn cách giờ uống chỉ giúp hạn chế tương tác vật lý trực tiếp trong đường tiêu hóa, nhưng hoàn toàn không ngăn được tương tác dược động học tại gan [3, 5]. Khi hoạt chất của thảo dược đã ngấm vào máu và làm thay đổi hoạt tính của enzyme Cytochrome P450, tác động này có thể kéo dài suốt nhiều ngày [4, 5].
Thêm vào đó, việc sử dụng các sản phẩm thảo dược trôi nổi, không rõ nguồn gốc còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng hoặc bị trộn lẫn các tân dược không được công bố trên nhãn [1].
Ai cần thận trọng tuyệt đối?
Nhóm người bệnh sau đây tuyệt đối không tự ý dùng sâm xuyên đá khi chưa có chỉ định y khoa:
- Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp, suy tim hoặc rối loạn nhịp tim [5, 6].
- Bệnh nhân đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết dạng uống hoặc tiêm [3].
- Người mắc các bệnh lý về gan, suy thận hoặc suy giảm chức năng bài tiết [3].
- Bệnh nhân đang điều trị ung thư hoặc dùng thuốc chống thải ghép [2, 6].
- Người cao tuổi do có sự biến đổi sinh lý và suy giảm tự nhiên chức năng enzyme chuyển hóa [1].
Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào về độ an toàn hay liều dùng của sâm xuyên đá trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; do đó các nhóm đối tượng này không nên sử dụng [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc tây, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý mua và sử dụng sâm xuyên đá dưới mọi hình thức, bao gồm ngâm rượu, sắc nước uống hay dùng dạng cao đặc chế biến sẵn.
Người bệnh cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị về tất cả các sản phẩm thảo dược, thuốc đông y hoặc thực phẩm chức năng mình đang sử dụng [3]. Việc giấu thông tin sử dụng thảo dược có thể khiến bác sĩ chẩn đoán sai lệch về hiệu quả của thuốc tây đang dùng [3].
Thay vì trông cậy vào các loại thảo mộc chưa được kiểm chứng, người bệnh mạn tính nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập thể dục vừa sức và tái khám định kỳ để kiểm soát huyết áp và đường huyết ổn định. Mọi ý định bồi bổ cơ thể bằng thảo dược đều cần có sự tham vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
