Nhiều người Việt có thói quen sưu tầm các loại rễ cây rừng về ngâm rượu để bồi bổ sức khỏe. Cây bổ béo (trong y học cổ truyền thường dùng vị từ rễ cây thuộc chi Sophora như Sophora tonkinensis) là một trong những loại thảo dược được đồn thổi nhiều về tác dụng tăng lực, kiện tỳ. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm rượu thảo dược này uống hàng ngày lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc khôn lường.
Thực tế y học cho thấy, việc lạm dụng rượu ngâm cây bổ béo không hề mang lại hiệu quả bồi bổ như lời đồn mà còn làm gia tăng áp lực chuyển hóa độc chất lên gan. Dạng dùng an toàn và kiểm soát được hoạt chất tốt hơn là sắc nước uống theo đúng liều lượng chỉ định của thầy thuốc.
Thói quen ngâm rượu dược liệu và những nguy cơ tiềm ẩn
Rượu thuốc từ lâu đã ăn sâu vào nếp sinh hoạt của người dân như một phương thức bồi bổ tiện lợi. Cứ có rễ cây quý, người ta lại đem ngâm vào bình rượu gạo nồng độ cao để dùng dần mỗi bữa ăn. Người dùng thường nghĩ rằng rượu sẽ giúp chiết xuất hết các tinh chất quý và giúp dẫn thuốc nhanh hơn vào cơ thể.
Tuy nhiên, việc kết hợp thảo dược chứa độc tính tự nhiên với cồn ethanol là con dao hai lưỡi. Nhiều hợp chất alkaloid và chất chuyển hóa trong thảo mộc khi gặp cồn sẽ giải phóng nhanh hơn, ồ ạt hơn vào máu. Bản thân rượu đã là gánh nặng lớn cho gan; khi kết hợp thêm các thành phần có tính gây độc tế bào gan, cơ thể sẽ đối mặt với tình trạng tổn thương kép.
Độc tính gan từ các chiết xuất cồn: Bằng chứng khoa học
Độc tính của dược liệu Sophora tonkinensis đã được nhiều nghiên cứu dược lý thực nghiệm chứng minh rõ ràng. Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành thử nghiệm so sánh hiệu quả kháng viêm và độc tính giữa chiết xuất nước và chiết xuất cồn của vị thuốc này trên chuột [1]. Kết quả cho thấy, cả dịch chiết nước và cồn đều có tác dụng ức chế mạnh tình trạng sưng tai do dầu croton và u hạt do thạch [1].
Dù có hiệu quả kháng viêm rõ rệt liên quan đến việc giảm phóng thích chất trung gian gây viêm, nghiên cứu năm 2012 ghi nhận cả hai dạng chiết xuất đều gây độc cho gan [1]. Hoạt độ men gan ALT và AST trong huyết thanh chuột thí nghiệm tăng cao rõ rệt so với nhóm bình thường [1]. Các chỉ số oxy hóa và chuyển hóa như SOD, MDA, PGE2, NO, NOS, Cr, BUN, GSH, TG và Gn đều có biến đổi bất thường, cho thấy tổn thương oxy hóa là một trong những cơ chế phá hủy mô gan của dược liệu này [1]. Khi đưa cồn vào làm dung môi chiết xuất, gan vừa phải xử lý cồn vừa phải giải độc các chất chuyển hóa này.
Nguy cơ đa độc tính khi dùng sai cách
Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2017 đã chỉ ra rằng Sophora tonkinensis có phổ tác dụng rộng như chống u, kháng virus, kháng khuẩn, giảm đau, kháng viêm và điều hòa miễn dịch [2]. Tuy nhiên, dược liệu này mang độc tính đáng kể đối với gan, hệ thần kinh, hệ tiêu hóa và hệ hô hấp [2].
Nghiên cứu năm 2017 nhấn mạnh rằng tác dụng dược lý và mức độ độc tính của cây phụ thuộc chặt chẽ vào quy trình chiết xuất, liều lượng dùng và thời gian dùng thuốc [2]. Điều này chứng minh việc tự ngâm rượu tại nhà – một hình thức chiết xuất cồn hoàn toàn không kiểm soát được nhiệt độ, nồng độ cồn và thời gian – rất dễ làm tăng độc tính vượt ngưỡng an toàn của cơ thể [2].
Sắc uống: Lựa chọn giúp kiểm soát và tối ưu hoạt chất
Trái ngược với việc ngâm cồn bừa bãi, các thành phần khi chiết bằng nước lại cho thấy nhiều đặc tính điều hòa sinh học tích cực hơn nếu kiểm soát liều lượng. Một nghiên cứu công bố năm 2022 cho thấy dịch chiết nước của Sophora tonkinensis có tác dụng làm giảm viêm gan, giảm xơ gan và giảm tích tụ mỡ trong gan [3]. Hai hợp chất matrine và oxymatrine được xác định là thành phần chính đóng góp vào tác dụng hạ mỡ gan của dịch chiết nước [3].
Nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận các thành phần phi alkaloid giúp giảm men gan ALT, AST, giảm chất oxy hóa MDA và NO, đồng thời làm tăng chất chống oxy hóa tự nhiên SOD và glutathione (GSH) trên mô hình chuột bị tổn thương gan [3]. Ngoài ra, hai phân đoạn polysaccharide tinh khiết (STRP1 và STRP2) từ rễ cây cùng hợp chất sophocarpine còn hỗ trợ cải thiện đáng kể tình trạng tổn thương gan [3]. Phương pháp sắc thuốc bằng nước với nhiệt độ sôi giúp hòa tan các polysaccharide và hoạt chất có lợi, đồng thời loại bỏ bớt các yếu tố bất lợi mà rượu cồn dễ hòa tan.
Hiểu lầm thường gặp về rượu bổ béo
Nhiều người lầm tưởng rằng cây có tên "bổ béo" thì dùng càng nhiều, ngâm rượu càng đặc sẽ càng khỏe mạnh, tăng cân, ăn ngon ngủ tốt. Đây là quan niệm sai lầm bởi tên gọi dân gian chỉ phản ánh kinh nghiệm truyền miệng, không đồng nghĩa với việc thảo dược tuyệt đối an toàn.
Một hiểu lầm phổ biến khác là "rượu thuốc giải độc tốt hơn thuốc tây". Trên thực tế, cồn ethanol kích hoạt enzym gan chuyển hóa mạnh hơn, làm tăng gánh nặng đào thải và khiến các độc chất tự nhiên trong rễ cây dễ gây hoại tử tế bào gan hơn [1, 2]. Rượu ngâm không qua tinh chế hay định lượng liều dùng thực chất là một dạng đưa độc tố tiềm ẩn vào cơ thể mỗi ngày.
Những ai tuyệt đối không nên dùng rượu ngâm cây bổ béo?
Người có tiền sử viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc men gan cao tuyệt đối không được uống rượu ngâm từ loại cây này. Sự kết hợp giữa rượu và các hợp chất gây độc tế bào gan sẽ đẩy nhanh tiến trình xơ gan và suy gan [1, 2].
Người mắc bệnh lý tim mạch, suy thận, viêm loét dạ dày hoặc người cao tuổi có hệ tiêu hóa yếu cũng cần tránh xa. Dược liệu này đã được chứng minh có độc tính lên hệ thần kinh, tiêu hóa và hô hấp nếu không kiểm soát được liều lượng [2]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không sử dụng dưới bất kỳ hình thức nào.
Áp dụng thực tế an toàn cho sức khỏe
Để đảm bảo an toàn khi sử dụng thảo dược bổ béo, người dùng cần thay đổi từ thói quen ngâm rượu sang dạng sắc uống có kiểm soát. Việc này giúp hạn chế tối đa nguy cơ tổn thương gan do cồn ethanol phối hợp cùng độc chất thực vật [1, 2].
Người bệnh chỉ sử dụng dược liệu khô đã qua chế biến, có nguồn gốc rõ ràng từ các nhà thuốc y học cổ truyền uy tín. Khi dùng, cần sắc kỹ với nước sạch theo đúng thời gian và thang liều bác sĩ chỉ định, tuyệt đối không tự ý tăng liều để "uống cho nhanh bổ". Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu lạ nào như mệt mỏi, chán ăn, vàng mắt, vàng da hoặc buồn nôn, cần ngừng ngay và đi khám tại các cơ sở y tế.
Cây bổ béo là vị thuốc quý nhưng mang độc tính hai mặt đối với cơ thể, đặc biệt là chức năng gan. Người dân không nên lạm dụng các bình rượu ngâm tự phát để tránh rước họa vào thân. Việc dùng đúng dạng sắc uống, đúng liều lượng và có sự thăm khám của bác sĩ chuyên khoa là chìa khóa duy nhất để bảo vệ sức khỏe.
