Nhiều người gầy gò lâu năm thường tìm đến các bài thuốc dân gian với mong muốn cải thiện cân nặng an toàn. Trong số đó, cây bổ béo là cái tên quen thuộc thường được truyền tai như vị thuốc quý giúp ăn ngon, ngủ tốt và bồi bổ cơ thể suy nhược.
Tuy nhiên, liệu cây bổ béo có thực sự giúp tăng cân như lời đồn? Bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy công dụng tăng cân, kích thích ăn uống của loài cây này phần lớn mới dừng lại ở kinh nghiệm dân gian và các khảo sát sơ bộ, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên người.
Bối cảnh và kỳ vọng tăng cân từ dược liệu
Tình trạng kém ăn, sụt cân hoặc gầy yếu kéo dài ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng sống và hệ miễn dịch. Khi các giải pháp ăn uống thông thường chưa đem lại kết quả nhanh chóng, người dân có xu hướng tìm đến các thảo dược tự nhiên. Cây bổ béo từ lâu đã đi vào các bài thuốc bồi dưỡng thể lực, hỗ trợ người mới ốm dậy ăn uống ngon miệng hơn.
Dù vậy, việc đánh giá tác dụng tăng trọng lượng cơ thể từ thảo dược cần góc nhìn khoa học nghiêm túc. Việc kích thích thèm ăn nhân tạo liên quan chặt chẽ đến hoạt động của hệ thần kinh trung ương và chuyển hóa chất, đòi hỏi dữ liệu thực nghiệm rõ ràng thay vì chỉ dựa vào cảm tính hoặc lời truyền miệng.
Cơ chế điều hòa cảm giác thèm ăn
Trong cơ thể người, cảm giác thèm ăn và lượng calo nạp vào chịu sự chi phối phức tạp từ hệ thần kinh trung ương. Các tín hiệu ngắn hạn từ bữa ăn và tín hiệu dài hạn từ các mô dự trữ năng lượng được tích hợp tại các trung tâm điều hòa năng lượng trong não [1]. Các trung tâm này mở ra tiềm năng dùng thuốc để điều chỉnh cảm giác đói và no nhằm tăng hoặc giảm năng lượng hấp thu [1].
Về mặt dược lý, một số loại thuốc điều chỉnh thèm ăn như magestrol acetate hoặc dronabinol hiện đang được dùng trong y học nhằm mục đích thúc đẩy tăng cân [1]. Trước khi bất kỳ chất nào được xem xét dùng trên lâm sàng để hỗ trợ thể trạng, việc đánh giá tác động của chất đó lên lượng calo hấp thu cùng cảm giác đói và no là điều bắt buộc [1]. Với cây bổ béo, cơ chế tác động trực tiếp lên hệ thần kinh để kích thích cảm giác đói vẫn chưa được xác lập đầy đủ trên người.
Khoa học thực nghiệm nói gì về dược liệu bổ béo?
Cây bổ béo trong tự nhiên thường được định danh thực vật với tên Gomphandra mollis Merr. Các nghiên cứu hiện đại gần đây đã bắt đầu phân lập các hoạt chất hóa học nhằm tìm hiểu hoạt tính sinh học của rễ loài cây này, nhưng trọng tâm nghiên cứu lại nằm ở khía cạnh khác.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân lập được 8 hợp chất glycoside mới chưa từng được báo cáo trước đây, đặt tên từ gomphandranoside I đến VIII, cùng với 9 hợp chất đã biết từ rễ cây bổ béo (Gomphandra mollis Merr.) [2]. Cấu trúc của các hợp chất này được xác định thông qua các phân tích quang phổ toàn diện như cộng hưởng từ hạt nhân (NMR), phổ khối lượng phân giải cao (HR-ESI-MS) và các tính toán hóa học chuyên sâu [2].
Các nhà khoa học tiến hành đánh giá hoạt tính chống viêm của các hợp chất phân lập được trên đại thực bào RAW264.7 được kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS) thông qua thử nghiệm ức chế sản sinh oxit nitric (NO) [2]. Kết quả cho thấy các hợp chất số 5, 10 và 16 thể hiện hoạt tính chống viêm đáng kể với giá trị IC50 lần lượt là 7,56 ± 0,9 µM, 15,0 ± 1,2 µM và 14,2 ± 0,9 µM [2].
Phân tích sâu hơn bằng dược lý mạng lưới, bản đồ gen (Gene Ontology), bách khoa toàn thư về gen và bộ gen Kyoto (KEGG) cùng mô phỏng gắn kết phân tử đã xác định các mục tiêu phân tử chính gồm IL-6, TNF-α, MMP9, PTGS2 và HIF1A [2]. Các mục tiêu này có tiềm năng liên quan trực tiếp đến con đường truyền tín hiệu NF-κB và IL-17 [2]. Từ kết quả này, các tác giả kết luận rằng cây bổ béo Gomphandra mollis là một ứng viên đầy hứa hẹn cho việc điều trị các bệnh lý liên quan đến viêm nhiễm [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có
Nghiên cứu trên cho thấy rễ cây bổ béo chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học thực sự, đặc biệt là tiềm năng kháng viêm và điều hòa phản ứng miễn dịch ở cấp độ tế bào [2]. Khả năng ức chế viêm nhiễm có thể gián tiếp giúp cơ thể phục hồi sau các phản ứng viêm mạn tính, hỗ trợ người bệnh cảm thấy dễ chịu hơn.
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mô hình tế bào (in vitro) và các mô phỏng tin sinh học [2]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào trên người chứng minh việc uống rễ bổ béo giúp tăng khối lượng cơ, tăng lượng mỡ hay gia tăng lượng calo nạp vào hàng ngày. Tác dụng kích thích ăn ngon của rễ bổ béo hiện nay chủ yếu bắt nguồn từ kinh nghiệm dân gian và các quan sát sơ bộ chưa có số liệu chuẩn hóa.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu tăng cân
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ uống cây bổ béo là sẽ nhanh chóng tăng cân rõ rệt. Thực tế, không có một loại thảo dược đơn lẻ nào có thể trực tiếp làm tăng cân nặng nếu không đi kèm với chế độ dư thừa calo thông qua dinh dưỡng hàng ngày. Tăng cân bền vững đòi hỏi lượng calo nạp vào phải lớn hơn lượng calo tiêu hao.
Một sai lầm nguy hiểm khác là tìm đến các sản phẩm gắn mác "thuốc tăng cân thảo dược" cấp tốc trôi nổi trên thị trường. Nhiều chế phẩm không rõ nguồn gốc có thể bị trộn tân dược trái phép gây tích nước, phù nề giả tạo hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến gan, thận. Việc tự ý sử dụng các loại rễ cây rừng chưa qua kiểm nghiệm cũng tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật hoặc nhiễm tạp chất độc hại.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người tiêu dùng không nên tùy tiện sử dụng các bài thuốc từ rễ bổ béo thu hái tự nhiên khi chưa rõ nguồn gốc. Do dữ liệu độc tính trên người còn thiếu thốn, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không nên dùng các chế phẩm từ cây bổ béo để tránh rủi ro tiềm ẩn cho thai nhi và trẻ nhỏ.
Những người mắc bệnh lý mạn tính về gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu khác cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ dược liệu nào. Việc phối hợp thảo dược tùy tiện có thể dẫn đến tương tác thuốc khó lường hoặc làm tăng gánh nặng chuyển hóa lên các cơ quan nội tạng.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu muốn sử dụng bổ béo như một vị thuốc bồi bổ theo hướng dẫn của y học cổ truyền, bạn chỉ nên chọn mua dược liệu đã qua chế biến, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng tại các bệnh viện y học cổ truyền hoặc nhà thuốc đông y được cấp phép. Tuyệt đối không mua các loại rễ phơi khô bán trôi nổi không rõ nhãn mác.
Về liều lượng và cách dùng, cần tuân thủ nghiêm ngặt theo đơn thuốc và chỉ dẫn của thầy thuốc đông y, thường dùng ở dạng sắc uống kết hợp cùng các vị thuốc bồi bổ tỳ vị khác. Không tự ý tăng liều kéo dài với suy nghĩ "uống càng nhiều càng béo".
Để tăng cân lành mạnh, nền tảng cốt lõi vẫn là chế độ dinh dưỡng và lối sống. Bạn cần tăng cường các bữa ăn phụ giàu dinh dưỡng, bổ sung đầy đủ chất đạm, chất béo tốt và tinh bột phức hợp, uống đủ nước, kết hợp với chế độ tập luyện thể lực phù hợp để kích thích phát triển khối cơ tự nhiên. Cây bổ béo hay bất kỳ thảo dược nào chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ nếu được chuyên gia y tế thẩm định, không thể thay thế cho việc ăn uống cân bằng khoa học.
