Lưu ý khi phối hợp mạy chỉ chăm với thuốc tây: Nguy cơ tương tác nào?

Nhiều người có thói quen sử dụng thêm các loại cây cỏ dân gian để bồi bổ hoặc hỗ trợ điều trị bệnh song song với thuốc tây. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược với thuốc điều trị tiềm ẩn không ít nguy cơ tương tác bất lợi mà người dùng ít khi ngờ tới. Liệu mạy chỉ chăm khi uống cùng thuốc tây có gây ảnh hưởng tiêu cực đến men gan và quá trình chuyển hóa thuốc hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là: Mạy chỉ chăm (còn được biết đến qua các chế phẩm thuộc chi Viburnum, như Viburnum opulus hay crampbark) đã được ghi nhận trong nghiên cứu phòng thí nghiệm là có khả năng ức chế một số enzyme chuyển hóa thuốc quan trọng ở gan. Dù mức độ nguy cơ trên cơ thể người thực tế vẫn cần nghiên cứu lâm sàng để kiểm chứng, người bệnh tuyệt đối không nên chủ quan tự ý phối hợp với thuốc tây kê đơn.

Cơ chế chuyển hóa qua cytochrome P450 diễn ra thế nào?

Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa hầu hết các loại thuốc tây điều trị bệnh thông qua hệ thống enzyme cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) ^[1]. Các enzyme này có nhiệm vụ biến đổi thuốc thành dạng đào thải ra ngoài cơ thể hoặc kích hoạt tác dụng của thuốc ^[1], ^[2]. Các phân họ quan trọng nhất tham gia vào chuyển hóa thuốc ở người bao gồm CYP1A2, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 và CYP3A4 ^[3].

Khi một chất từ thảo dược đi vào cơ thể và làm thay đổi hoạt tính của các enzyme này, tương tác thuốc - thảo dược sẽ xảy ra ^[1], ^[4]. Nếu thảo dược ức chế enzyme CYP, thuốc tây bị chậm phân giải, dẫn đến nồng độ thuốc trong máu tích tụ vượt mức bình thường, làm tăng độc tính hoặc tác dụng phụ nguy hiểm ^[5], ^[1]. Ngược lại, nếu thảo dược kích thích (cảm ứng) enzyme CYP hoạt động quá mức, thuốc tây sẽ bị đào thải nhanh chóng, khiến nồng độ thuốc dưới ngưỡng điều trị và gây mất tác dụng chữa bệnh ^[5], ^[1].

Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ ức chế men gan từ mạy chỉ chăm

Để làm rõ tiềm năng gây tương tác của nhóm thảo dược này, một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2011 đã khảo sát các chế phẩm thương mại của cây crampbark (Viburnum opulus - loài tiêu biểu thuộc chi mạy chỉ chăm) ^[3]. Thử nghiệm sử dụng các isoform cytochrome P450 tái tổ hợp biểu hiện từ cDNA của người và cơ chất huỳnh quang để đánh giá khả năng ức chế các men gan gồm CYP1A2, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6, CYP3A4 và CYP1A1 ^[3].

Kết quả thử nghiệm cho thấy, ở nồng độ được kiểm tra, chế phẩm từ loài cây này không làm ảnh hưởng đến enzyme CYP1A1 và CYP2C9 ^[3]. Tuy nhiên, chế phẩm đã thể hiện khả năng ức chế đối với một số enzyme cytochrome P450 khác với hiệu lực ghi nhận ở mức nồng độ khoảng 1 mcg/mL ^[3]. Dù không nằm trong nhóm có ái lực mạnh nhất như trinh nữ châu Âu (Vitex agnus-castus) hay thăng ma đen (Actaea racemosa), thử nghiệm đã xác định rõ tiềm năng ức chế enzyme chuyển hóa thuốc của chế phẩm Viburnum opulus ^[3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 cũng chỉ ra chi Viburnum chứa lượng hợp chất phenolic dồi dào, nổi bật với các axit coumaroyl-quinic, axit chlorogenic hay procyanidin B2 ^[6]. Dù các chất này thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh trong các thử nghiệm in vitro và in vivo, cấu trúc hóa học phức tạp của chúng hoàn toàn có thể là yếu tố can thiệp vào các hệ enzyme sinh học trong gan ^[3], ^[6].

Lợi ích nhận biết và giới hạn của bằng chứng hiện có

Phát hiện từ nghiên cứu in vitro giúp người bệnh và nhân viên y tế cảnh giác trước việc dùng chung thảo dược không kiểm soát ^[3], ^[5]. Việc biết trước thảo dược có khả năng ức chế CYP giúp dự phòng các nguy cơ tích lũy nồng độ thuốc trong máu ^[5], ^[1]. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với các bệnh nhân phải dùng thuốc điều trị lâu dài ^[2].

Mặc dù vậy, giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học hiện tại là nghiên cứu về khả năng ức chế cytochrome của mạy chỉ chăm mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) ^[3]. Trong thử nghiệm, một số thành phần trong chế phẩm thương mại còn gây nhiễu và hạn chế dải nồng độ thử nghiệm ^[3]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng, khả năng ức chế trên đĩa thí nghiệm có thực sự dẫn đến tương tác thuốc có ý nghĩa lâm sàng trên cơ thể người sống hay không vẫn chỉ có thể được xác nhận qua các nghiên cứu in vivo thích hợp ^[3]. Cho đến nay, các dữ liệu lâm sàng cụ thể trên người đối với riêng mạy chỉ chăm vẫn còn rất hạn chế ^[3], ^[4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên lành tính, uống chung với thuốc tây không sao". Trên thực tế, nhiều thảo dược đã được chứng minh gây tương tác nghiêm trọng với thuốc điều trị, từ việc làm giảm nồng độ thuốc kháng virus điều trị HIV (ARVs) dẫn đến kháng thuốc ^[5], cho đến việc làm biến đổi hoạt tính men gan ^[1], ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng thảo dược chống oxy hóa tốt thì bảo vệ gan toàn diện. Dù các hợp chất trong chi thực vật này có khả năng chống oxy hóa tốt trên mô hình thử nghiệm ^[6], việc chúng cạnh tranh vị trí gắn hoặc ức chế enzyme CYP lại là một cơ chế sinh hóa hoàn toàn khác ^[3]. Một thảo dược có lợi ích chống gốc tự do vẫn có thể gây ức chế chuyển hóa và làm tăng độc tính của loại thuốc uống cùng ^[3], ^[5].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên cơ chế ức chế men gan CYP và các dữ liệu tổng quan về tương tác dược liệu, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng mạy chỉ chăm:

• Người đang dùng thuốc có khoảng điều trị hẹp: Điển hình là thuốc chống đông warfarin ^[7]. Warfarin là loại thuốc có nguy cơ tương tác rất cao với thảo dược, có thể gây biến chứng xuất huyết tự phát, tụ máu, xuất huyết nội tạng hoặc huyết khối nguy hiểm đến tính mạng ^[7], ^[1]. Thuốc này chuyển hóa qua các enzyme gan (như CYP2C9) và rất nhạy cảm với các chất làm thay đổi nồng độ thuốc ^[7], ^[1].
• Người đang điều trị bệnh mạn tính: Các bệnh nhân tim mạch, đái tháo đường, hoặc người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua hệ enzyme CYP (như nifedipine, midazolam, omeprazole) ^[1], ^[2].
• Người đang điều trị thuốc kháng virus (ARVs): Tương tác thảo dược có thể làm giảm nồng độ thuốc dưới ngưỡng điều trị dẫn đến thất bại phác đồ hoặc tích lũy độc tính ^[5].
• Người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan: Chức năng chuyển hóa vốn đã suy giảm, nguy cơ quá tải chuyển hóa càng cao hơn.
• Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên các nhóm đối tượng đặc biệt này.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Để đảm bảo hiệu quả điều trị bệnh tật và bảo vệ chức năng gan, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Kê khai đầy đủ với bác sĩ: Luôn mang theo hoặc thông báo rõ ràng cho bác sĩ điều trị và dược sĩ về tất cả các sản phẩm thảo dược, cây thuốc nam hay thực phẩm bổ sung đang dùng trước khi nhận đơn thuốc tây ^[7], ^[2].
• Không tự ý kết hợp: Không tự ý sắc uống hoặc dùng các chế phẩm từ mạy chỉ chăm cùng lúc với thời điểm uống thuốc tây kê đơn.
• Dùng lượng vừa phải: Nếu dùng các thảo dược hỗ trợ, chỉ dùng với lượng vừa phải và phải có sự đồng ý của nhân viên y tế; không sử dụng các chế phẩm trôi nổi không rõ hàm lượng hay nguồn gốc.
• Theo dõi triệu chứng bất thường: Cần dừng ngay thảo dược và đến cơ sở y tế nếu xuất hiện các biểu hiện nghi ngờ tương tác thuốc hoặc quá tải gan như mệt mỏi bất thường, vàng da, buồn nôn, nước tiểu sẫm màu, hoặc bầm tím dưới da không rõ nguyên nhân.

Mạy chỉ chăm là một vị thuốc dân gian tiềm năng, nhưng những dữ liệu khoa học ban đầu cho thấy thảo dược này có thể ức chế các men gan chuyển hóa thuốc cytochrome P450 ^[3]. Việc phối hợp bừa bãi thảo dược với thuốc tây điều trị có thể dẫn đến nhiều hệ lụy cho sức khỏe ^[5], ^[7]. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp bất kỳ phương pháp hỗ trợ nào để đảm bảo quá trình điều trị luôn an toàn và hiệu quả ^[7], ^[2].