Nhiều người có thói quen kết hợp thảo dược với thuốc tây để tăng hiệu quả điều trị các bệnh mạn tính. Tuy nhiên, việc tự ý uống chung dược liệu như sài hồ cùng thuốc tây tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường. Các hoạt chất từ thảo dược hoàn toàn có thể tương tác làm thay đổi nồng độ thuốc tây trong cơ thể [1].

Dữ liệu khoa học cho thấy tương tác chuyển hóa qua hệ enzym gan CYP450 là nguyên nhân then chốt dẫn đến các biến cố bất lợi [2]. Đáng chú ý, các nhóm thuốc điều trị có khoảng trị liệu hẹp như thuốc chống đông hay thuốc ức chế miễn dịch đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt khi phối hợp cùng dược liệu [3].

Hệ enzym CYP450 và cơ chế tương tác thảo dược - thuốc tây

Chuyển hóa là mắt xích giữ vai trò then chốt quyết định số phận sinh học của thuốc trong cơ thể con người [2]. Hệ thống monooxygenase cytochrome P450 (gọi tắt là CYP450) là họ enzym đóng vai trò chuyển hóa phần lớn dược chất tây y lẫn hợp chất tự nhiên tại gan và ruột [2], [4]. Quá trình này giúp biến đổi các chất ngoại sinh để đào thải hoặc kích hoạt hoạt tính sinh học của chúng [2].

Khi sử dụng đồng thời, các hoạt chất trong dược liệu có thể cạnh tranh vị trí gắn kết trên cùng một enzym chuyển hóa với thuốc tây [2]. Một số hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế hoạt tính của các phân nhóm enzym CYP450, làm chậm tốc độ chuyển hóa thuốc dùng chung [2], [4]. Ngược lại, nhiều chất kích hoạt các thụ thể trong nhân tế bào như CAR hay PXR, dẫn tới hiện tượng cảm ứng tăng sinh lượng lớn enzym CYP450 [5].

Sự xáo trộn này khiến nồng độ thuốc trong huyết tương tăng vọt hoặc tụt dốc bất thường ngoài dự tính của phác đồ [1]. Khi nồng độ thuốc tăng cao, nguy cơ quá liều và nhiễm độc nội tạng như nhiễm độc gan trở nên đặc biệt nghiêm trọng [2], [5]. Ngược lại, nếu nồng độ thuốc giảm mạnh, hiệu quả điều trị sẽ thất bại, gây nguy hiểm cho tính mạng người bệnh [2], [4].

Tương tác giữa hoạt chất thảo dược và thuốc chuyển hóa qua CYP3A4

Enzym CYP3A4 là một trong những phân nhóm quan trọng bậc nhất, chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn các loại thuốc tây y phổ biến hiện nay [4], [6]. Tuy nhiên, các hoạt chất tự nhiên từ dược thảo lại thường xuyên gây ức chế hoặc cảm ứng phân nhóm enzym trọng yếu này [2], [7]. Việc dùng chung dược liệu tác động lên CYP3A4 sẽ gây rối loạn sinh khả dụng của các thuốc nền [6].

Nghiên cứu in vitro năm 2021 công bố khảo sát tác động của hoạt chất cornin trên 8 phân nhóm CYP450 trong microsome gan người [4]. Ở nồng độ 100 micromol/L, hoạt chất này ức chế CYP3A4 không cạnh tranh và phụ thuộc thời gian với giá trị IC50 là 9,20 micromol/L, Ki là 4,69 micromol/L, KI/Kinact là 6,40/0,055 min-1 micromol-1 [4]. Một nghiên cứu năm 2021 khác trên microsome gan chuột và thử nghiệm huỳnh quang chỉ ra E-guggulsterone ức chế CYP3A4 tương đương đối chứng ketoconazole, làm tăng đáng kể diện tích dưới đường cong (AUC) và nồng độ đỉnh (Cmax) của thuốc dò midazolam trên mô hình động vật [6].

Đối với các nhóm thuốc ức chế miễn dịch thường được chuyển hóa chính qua hệ thống CYP3A4, hiện tượng ức chế enzym từ thảo dược là rủi ro cực lớn. Khi enzym bị chặn, nồng độ thuốc ức chế miễn dịch tích tụ kéo dài, dễ đẩy bệnh nhân vào tình trạng suy giảm đề kháng quá mức hoặc độc tính nghiêm trọng trên cơ quan nội tạng [2], [5]. Ngược lại, nếu thảo dược gây cảm ứng enzym, thuốc bị thải loại nhanh, dẫn đến nguy cơ bùng phát phản ứng đào thải mô ghép [1], [3].

Cảnh giác nguy cơ tương tác với thuốc chuyển hóa qua CYP2C9 và thuốc chống đông

Bên cạnh CYP3A4, phân nhóm enzym CYP2C9 cũng đóng vai trò quyết định trong việc bất hoạt nhiều thuốc tây thiết yếu, tiêu biểu là các thuốc chống đông máu [4], [8]. Khi men CYP2C9 bị can thiệp, tiến trình đào thải thuốc chống đông bị gián đoạn tức thì [1], [2]. Điều này tạo ra những biến động nồng độ rất khó kiểm soát trong máu [1].

Trong thử nghiệm năm 2021 trên microsome gan người gộp, các nhà khoa học đã chứng minh hoạt chất thảo dược có khả năng ức chế cạnh tranh mạnh mẽ phân nhóm CYP2C9 phụ thuộc liều với giá trị IC50 đạt 22,91 micromol/L và Ki là 11,31 micromol/L [4]. Những biến số động học này khẳng định tiềm năng tương tác thuốc - dược liệu nguy hiểm qua con đường CYP2C9 [4]. Các hoạt chất saponin phổ biến trong dược liệu cũng từng được báo cáo có khả năng ức chế các phân nhóm CYP450 khác nhau [7].

Thuốc chống đông thuộc nhóm dược chất có khoảng trị liệu đặc biệt hẹp, chỉ một dao động nồng độ nhỏ cũng gây hậu quả lớn [3]. Nếu dược liệu làm tăng nồng độ thuốc chống đông tự do qua việc ức chế CYP2C9, bệnh nhân đối mặt với nguy cơ xuất huyết khó cầm, đe dọa trực tiếp tính mạng [2], [3]. Nếu thảo dược làm giảm nồng độ thuốc, nguy cơ hình thành cục máu đông gây tắc mạch, tai biến tim mạch sẽ tái bùng phát [1], [2].

Nguy cơ nhiễm độc gan khi tự ý kết hợp thảo dược bừa bãi

Nhiều người bệnh vẫn lầm tưởng thảo dược hoàn toàn vô hại, lành tính nên thoải mái uống chung với thuốc đặc trị [2], [5]. Thực tế y học ghi nhận việc sử dụng thực phẩm bổ sung thảo dược là nguồn cơn đáng kể dẫn đến tổn thương gan do thuốc và tương tác thuốc [5]. Bản thân hệ CYP450 khi tham gia chuyển hóa các chất ngoại sinh cũng có thể hình thành các chất trung gian gây độc tế bào gan [5].

Các cơ quan quản lý dược phẩm như FDA kiểm soát chặt chẽ khả năng ức chế hoặc cảm ứng men gan của tân dược trước khi lưu hành, nhưng các chế phẩm bổ sung thảo dược tại Mỹ không bị ràng buộc quy trình báo cáo biến cố bắt buộc tương tự [5]. Do thiếu cơ chế giám sát sau bán hàng, phần lớn dữ liệu tổn thương gan do thảo dược hiện chỉ được thu thập hồi cứu hoặc từ các báo cáo ca bệnh riêng lẻ [5]. Vì vậy, việc lạm dụng dược liệu không rõ hoạt chất thực sự là mối hiểm họa cho chức năng gan [5].

Hiện tượng một số thảo dược vừa ức chế men này, vừa kích hoạt thụ thể CAR/PXR gây cảm ứng men khác khiến gánh nặng chuyển hóa tại tế bào gan tăng gấp bội [5]. Hậu quả là gan không kịp đào thải độc tố, dẫn đến viêm gan nhiễm độc hoặc hoại tử tế bào gan cấp tính [5]. Mức độ độc tính càng tăng cao khi dùng đồng thời nhiều loại thuốc tây chuyển hóa qua gan cùng các thang thuốc đông y phức tạp [1], [4].

Bằng chứng khoa học hiện nay: Giá trị và ranh giới nghiên cứu

Để đánh giá nguy cơ phối hợp, các thử nghiệm in vitro sử dụng microsome gan người hoặc tế bào gan được xem là công cụ bước đầu chính xác, chi phí hợp lý giúp nhận diện khả năng tương tác [4], [6], [8]. Tuy nhiên, tổng quan hệ thống năm 2010 đã nhấn mạnh rằng bằng chứng tiền lâm sàng từ ống nghiệm hay động vật rất khó để khái quát hóa trực tiếp cho cơ thể người [3]. Kiến thức về tương tác thuốc - thảo thảo dược trên lâm sàng hiện nay vẫn còn hạn chế và cần nghiên cứu sâu hơn để xác lập đầy đủ [3].

Một tổng quan năm 2015 trên cây Xuyên tâm liên (Andrographis paniculata) cũng chỉ ra rằng dữ liệu hiện tại chưa đủ để gán nhãn chiết xuất là chất ức chế CYP1A2, CYP2C9 hay CYP3A4, và chưa thấy hoạt tính cảm ứng men trên tế bào gan người [8]. Một nghiên cứu năm 2018 trên cây Brachylaena elliptica cũng chỉ ghi nhận sự ức chế yếu trên CYP3A4 [7]. Sự khác biệt giữa các loài thực vật và thành phần hoạt chất cho thấy không thể quy chụp mọi loại cây đều có tác động giống nhau [7], [8].

Dẫu vậy, giới y khoa khuyến cáo phải luôn thận trọng tối đa khi thiếu vắng bằng chứng lâm sàng, đặc biệt là với các thuốc có khoảng điều trị hẹp [3]. Do những rào cản đạo đức và nguy cơ đe dọa tính mạng người tình nguyện khỏe mạnh, các thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bị hạn chế lớn, buộc y học phải dựa nhiều vào mô hình in vitro và động vật để cảnh báo sớm [6]. Do đó, người bệnh không được chủ quan trước các cảnh báo tiền lâm sàng [3], [6].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng khi sử dụng

Nhóm bệnh nhân đang điều trị bệnh mạch vành hoặc các bệnh lý tim mạch mạn tính cần hết sức lưu tâm [1]. Đây là những đối tượng thường xuyên sử dụng nhiều nhóm thuốc tân dược kết hợp và có xu hướng dùng thêm thảo dược để hỗ trợ điều trị [1]. Việc thay đổi nồng độ thuốc tim mạch do ảnh hưởng men gan CYP450 sẽ làm tăng tính bất định về hiệu quả lâm sàng và gia tăng biến cố xấu [1].

Người đang sử dụng các thuốc có phạm vi an toàn hẹp như thuốc chống đông, thuốc ức chế miễn dịch sau ghép tạng bắt buộc phải thận trọng [3]. Bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào trong tốc độ chuyển hóa thuốc đều có thể dẫn đến thất bại thải ghép hoặc xuất huyết nội tạng nghiêm trọng [2], [3]. Tương tự, bệnh nhân mắc bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng gan không nên tự ý dùng thêm dược liệu vì gan đã suy yếu khó lòng gánh thêm các tương tác chuyển hóa phức tạp [5].

Các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay chủ yếu tập trung vào mô hình microsome gan người nuôi cấy hoặc động vật thí nghiệm, chưa có đủ dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ nhỏ [4], [6]. Vì vậy, việc áp dụng bừa bãi các bài thuốc chứa dược liệu tác động lên men gan trên những đối tượng nhạy cảm này hoàn toàn không có cơ sở an toàn và cần tránh [3].

Hướng dẫn sử dụng thảo dược an toàn trong đời sống

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý phối hợp các bài thuốc thảo dược với các loại thuốc tây điều trị bệnh mạn tính khi chưa có chỉ định [1], [3]. Khi đi khám bệnh, người dân phải chủ động thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị và dược sĩ danh sách toàn bộ các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe, trà thảo dược hay dược liệu đang sử dụng tại nhà [5], [3]. Điều này giúp cán bộ y tế phát hiện sớm nguy cơ tương tác qua hệ enzym CYP450 [2], [3].

Trong trường hợp có bệnh nền, chỉ sử dụng dược liệu với lượng vừa phải dưới sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa [3], [7]. Tuyệt đối không tự ý tăng liều sắc hay uống dồn các thang thuốc đông y cùng lúc với thời điểm uống thuốc tây [1], [4]. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi quá mức, vàng da, nước tiểu sẫm màu, bầm tím dưới da hoặc chảy máu bất thường, người bệnh phải ngừng thảo dược ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra chức năng gan [5], [3].

Việc kết hợp đông tây y có thể mang lại lợi ích trong điều trị nếu được ứng dụng hợp lý và có cơ sở khoa học rõ ràng [1]. Tuy nhiên, người bệnh không nên đặt trọn niềm tin mù quáng vào tính chất tự nhiên của thảo mộc mà coi nhẹ các nguy cơ tương tác chuyển hóa [2], [5]. Hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để bảo vệ tính mạng và đảm bảo an toàn tuyệt đối cho liệu trình điều trị của bản thân [1], [3].