Nhiều gia đình hiện nay yêu thích việc trưng bày cây cảnh có dáng củ độc đáo, hoa đỏ rực rỡ như dầu lai có củ (còn gọi là cây san hô, sen cạn ngũ phúc) để làm đẹp không gian sống. Tuy nhiên, sự xuất hiện của loại cây cảnh thuộc chi Dầu lai (Jatropha) trong nhà hoặc quanh khuôn viên tiềm ẩn những mối nguy hiểm khó lường đối với trẻ nhỏ. Trẻ em với bản tính tò mò rất dễ vô tình ngắt lá, nuốt phải hạt hoặc để nhựa mủ dính vào mắt dẫn đến ngộ độc cấp tính.
Theo các báo cáo y khoa, toàn bộ các bộ phận của cây thuộc chi Dầu lai đều chứa độc tính, đặc biệt là hạt và nhựa mủ. Việc tiếp xúc hoặc nuốt phải có thể dẫn đến kích thích tiêu hóa dữ dội, co đồng tử, mất nước nặng và cần phải nhập viện cấp cứu tức thì. Vì vậy, các gia đình có trẻ nhỏ cần hết sức thận trọng, hiểu rõ độc tính của loài cây này để có biện pháp phòng ngừa và xử trí thích hợp.
Nguy cơ tiềm ẩn từ cây cảnh quen thuộc trong vườn nhà
Cây dầu lai có củ cùng các loài thực vật khác thuộc chi Dầu lai (họ Thầu dầu - Euphorbiaceae) từ lâu đã được trồng khá phổ biến làm cảnh, làm hàng rào hoặc phục vụ mục đích chiết xuất tinh dầu sinh học [1], [2]. Điểm hấp dẫn của cây nằm ở hình thái củ phình to, tán lá xẻ thùy lạ mắt và cụm hoa màu đỏ cam nổi bật. Những đặc điểm sặc sỡ này lại chính là yếu tố kích thích mạnh mẽ trí tò mò của trẻ em ở lứa tuổi mầm non và tiểu học.
Sự hiện diện của cây dầu lai ở cự ly gần trong sinh hoạt gia đình khiến nguy cơ vô tình nuốt phải các bộ phận của cây gia tăng rõ rệt [1]. Một nghiên cứu dịch tễ học về các trường hợp trẻ em bị ngộ độc thực vật tại vùng nông thôn Sri Lanka đã chỉ ra rằng có tới 78,5% trẻ bị ngộ độc ngay tại chính khu vườn nhà hoặc khu vực lân cận của gia đình [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận các cây độc như dầu lai thường được người lớn trồng làm cảnh hoặc làm hàng rào quanh lối đi mà không hề hay biết về mức độ nguy hiểm tiềm tàng của chúng đối với trẻ nhỏ [3].
Sự thiếu cảnh giác của người lớn kết hợp với phản xạ thích cho mọi thứ lạ vào miệng của trẻ là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các tai nạn ngộ độc đáng tiếc. Trong nhiều trường hợp, hạt cây rơi rụng trên mặt đất hoặc những quả chín nhìn bắt mắt bị trẻ nhầm tưởng là một loại hạt ăn được khi chơi đùa [1], [3].
Độc tính toàn diện từ hạt đến nhựa mủ của cây dầu lai
Theo một tổng quan y học công bố năm 2010 về độc tính của chi Dầu lai, loài thực vật này không phải là cây trồng ăn được mà chứa các hoạt chất có tính độc sinh học rất mạnh [2]. Nghiên cứu tổng quan xác nhận rằng dịch chiết từ hầu hết các bộ phận của cây bao gồm quả, hạt, dầu chiết xuất, rễ, vỏ thân, lá và đặc biệt là mủ cây (latex) đều thể hiện độc tính rõ rệt đối với nhiều loài sinh vật, từ vi sinh vật cho tới động vật bậc cao [2].
Dịch chiết của cây có các đặc tính tiêu diệt ốc sên, diệt cá, diệt côn trùng, diệt loài gặm nhấm, kháng khuẩn và độc tế bào [2]. Nhiều thử nghiệm đã ghi nhận tác động bất lợi của các thành phần này trên các mô hình động vật như chuột cống, gia cầm và động vật nhai lại [2]. Đối với con người, các tài liệu y khoa đã chứng minh rõ ràng độc tính bắt nguồn từ việc vô tình ăn phải hạt cây, đặc biệt là ở đối tượng trẻ nhỏ [2].
Phần nhựa mủ trắng đục chảy ra khi bẻ cành, bứt lá hoặc cắt rễ của cây dầu lai cũng là tác nhân nguy hiểm. Mủ cây chứa các chất kích ứng mạnh, khi dính vào da có thể gây rát buốt, còn nếu vô tình bắn hoặc quệt vào mắt sẽ gây kích ứng kết mạc dữ dội, bỏng rát và nguy cơ tổn thương nhãn cầu nếu không được can thiệp rửa sạch kịp thời.
Triệu chứng ngộ độc: Những ca bệnh thực tế được y văn ghi nhận
Các nghiên cứu lâm sàng đã mô tả chi tiết diễn biến phức tạp khi trẻ em vô tình nuốt phải hạt hoặc các bộ phận của cây thuộc chi Dầu lai. Dù ngộ độc hạt dầu lai là nguyên nhân tai nạn khá phổ biến ở trẻ em tại một số vùng miền, các tài liệu y khoa tiêu chuẩn đôi khi lại ít đề cập chi tiết đến tình trạng này [4], [5].
Tại Ấn Độ, một báo cáo chùm ca bệnh năm 2013 đã ghi nhận diễn biến ngộ độc ở một nhóm gồm 8 trẻ em trong cùng một gia đình, độ tuổi từ 3 đến 12 tuổi [1]. Các em đã ăn phải hạt cây hoang dại trên đường đi học về và chỉ khoảng 30 phút sau, tất cả trẻ đều bắt đầu xuất hiện triệu chứng nôn mửa liên tục [1]. Khi được đưa vào phòng cấp cứu nhi khoa sau thời điểm nuốt hạt khoảng 6 đến 7 giờ, các biểu hiện nổi bật nhất ở cả 8 bệnh nhi bao gồm tình trạng li bì, mệt mỏi rũ rượi, đau bụng dữ dội, hoàn toàn không thể ăn uống được gì và có cảm giác khát nước nghiêm trọng [1].
Điều đáng chú ý trong chùm ca bệnh này là cây dầu lai vốn được biết đến là một chất gây kích ứng đường tiêu hóa và gây xổ, nhưng toàn bộ 8 bệnh nhi nói trên đều hoàn toàn không xuất hiện triệu chứng tiêu chảy [1]. Tình trạng mất nước và kiệt sức nặng nề đến mức tất cả trẻ đều phải nhập viện để điều trị bằng liệu pháp truyền dịch tĩnh mạch [1]. Khi làm xét nghiệm máu, các bác sĩ phát hiện tình trạng tăng bạch cầu trung tính và tăng nồng độ men kiềm phosphatase (alkaline phosphatase) trong huyết thanh ở toàn bộ 8 bệnh nhi, đồng thời có 5 trẻ bị tăng bạch cầu toàn phần; điện tâm đồ của các bệnh nhân đều ở mức bình thường [1].
Bên cạnh các biểu hiện tiêu hóa thông thường, ngộ độc cây dầu lai có củ (Jatropha multifida) còn có thể gây ra những dấu hiệu thần kinh thực vật hiếm gặp và dễ gây nhầm lẫn nguy hiểm. Một báo cáo năm 2006 ghi nhận trường hợp 4 anh chị em ruột cùng nhập viện sau khi ăn phải cây dầu lai có củ với các triệu chứng bao gồm nôn ói, tiêu chảy và co đồng tử mắt [6].
Sự kết hợp giữa triệu chứng nôn mửa, tiêu chảy và co nhỏ đồng tử ở các bệnh nhi này tương tự như bệnh cảnh lâm sàng điển hình của ngộ độc thuốc trừ sâu gốc phospho hữu cơ [6]. Các bác sĩ nhấn mạnh rằng trường hợp nuốt phải cây dầu lai cần được đưa vào chẩn đoán phân biệt với ngộ độc phospho hữu cơ [6]. Việc đo hoạt độ enzym acetylcholinesterase trong huyết tương có vai trò quyết định để phân biệt hai tình trạng này: nồng độ men này vẫn bình thường sau khi ngộ độc cây dầu lai, trong khi sẽ bị giảm sút nghiêm trọng nếu bị ngộ độc thuốc trừ sâu phospho hữu cơ [6].
Dù độc tính trên đường tiêu hóa của hạt dầu lai diễn ra nhanh chóng và ồ ạt, tiên lượng tử vong nhìn chung rất hiếm gặp nếu được can thiệp y tế [4], [5]. Một nghiên cứu năm 2010 theo dõi một gia đình 5 người (gồm bố mẹ và 3 con trai) cùng bị ngộ độc hạt dầu lai và xuất hiện nôn ói, tiêu chảy chỉ trong vòng vài phút sau ăn cho thấy bệnh trạng có tính chất tự giới hạn, tất cả các bệnh nhân đều hồi phục hoàn toàn và không gặp bất kỳ biến chứng nào trong suốt thời gian nằm viện cũng như tái khám [7].
Hiểu lầm thường gặp khi trồng cây cảnh trong gia đình
Nhiều người chơi cây cảnh thường có suy nghĩ rằng các loại cây hoa cảnh được bày bán phổ biến ở các nhà vườn, chợ hoa đều vô hại hoặc chỉ có tác dụng thanh lọc không khí. Đây là một quan niệm sai lầm rất lớn. Nhiều loài thực vật mang dáng vẻ bắt mắt lại sở hữu cơ chế tự vệ bằng các hợp chất tự nhiên có độc tính sinh học cao nhằm chống lại sâu bọ và động vật ăn cỏ [2].
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng trẻ chỉ bị ngộ độc nếu ăn với số lượng lớn hạt hoặc lá cây. Thực tế lâm sàng cho thấy, hệ tiêu hóa và cơ thể non nớt của trẻ em rất nhạy cảm; việc nuốt nhầm một vài hạt nhỏ cũng đủ kích hoạt phản ứng nôn mửa dữ dội, kiệt sức và rối loạn điện giải nghiêm trọng chỉ sau nửa giờ đồng hồ [1], [7].
Ngoài ra, nhiều phụ huynh chủ quan cho rằng chỉ cần dặn dò trẻ “không được ăn” là an toàn. Tuy nhiên, trẻ nhỏ, đặc biệt là nhóm dưới 6 tuổi, thường hành động theo bản năng khám phá và tò mò. Trẻ có thể bẻ củ, vặt lá làm đồ chơi nấu ăn, ngậm cành cây hoặc vô tình quệt tay dính nhựa mủ lên mắt và miệng mà không hề nhớ đến lời cảnh báo của người lớn.
Ai nên đặc biệt thận trọng với cây dầu lai có củ?
Nhóm đối tượng cần được bảo vệ nghiêm ngặt nhất chính là trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ em trong độ tuổi từ 1 đến 6 tuổi. Ở độ tuổi này, các bé chưa ý thức được mối nguy hiểm từ các loại hạt hay cây cối xung quanh, rất dễ đưa dị vật hoặc các loại hạt rơi rụng vào miệng để nếm thử [1], [2], [3].
Các gia đình đang có con nhỏ, các cơ sở trông giữ trẻ, trường mầm non hoặc các khu vui chơi dành cho thiếu nhi tuyệt đối không nên trồng hay bài trí cây dầu lai có củ cũng như các loại cây cùng chi Dầu lai trong khuôn viên. Sự tiếp xúc gần gũi với con người trong không gian gia đình chính là yếu tố làm tăng vọt các ca nuốt nhầm ngoài ý muốn [1], [3].
Bên cạnh đó, những người lớn trực tiếp chăm sóc, cắt tỉa loại cây cảnh này cũng cần cẩn trọng nếu trong nhà có thú cưng hoặc người có cơ địa da nhạy cảm. Dịch chiết và nhựa mủ của cây có thể gây phản ứng kích ứng trên nhiều loài động vật và gây rát da ở người [2].
Hướng dẫn an toàn và xử trí thực tế khi nghi ngờ ngộ độc
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho trẻ nhỏ trong gia đình, các bậc phụ huynh nên thực hiện nghiêm túc các khuyến cáo sau:
Đầu tiên, giải pháp tối ưu và an toàn nhất cho các gia đình có con nhỏ là không trồng cây dầu lai có củ hoặc các cây thuộc chi Jatropha trong nhà và trong vườn. Nếu khuôn viên nhà đã có sẵn cây, gia đình nên cân nhắc nhổ bỏ hoặc di dời cây ra khỏi tầm nhìn và tầm với của trẻ. Trong trường hợp vẫn muốn giữ lại cây, chậu cảnh phải được đặt ở vị trí trên cao, cách ly hoàn toàn bằng rào chắn kiên cố mà trẻ không thể tiếp cận.
Thứ hai, luôn chủ động quan sát và thu gom sạch sẽ các bộ phận của cây bị rơi rụng. Khi cây ra hoa kết trái, cần chủ động cắt bỏ chùm hoa trước khi quả kịp hình thành hạt để triệt tiêu hoàn toàn nguồn hạt độc trong nhà [1], [2]. Khi cắt tỉa hoặc chăm sóc cây, người lớn bắt buộc phải đeo găng tay cao su và kính bảo hộ để tránh mủ cây bắn vào mắt hoặc dính lên da; sau khi làm vườn cần rửa tay bằng xà phòng nhiều lần dưới vòi nước chảy.
Thứ ba, cần nắm vững quy trình sơ cứu khi phát hiện tai nạn:
- Nếu mủ cây dính vào mắt: Lập tức dùng nước sạch hoặc nước muối sinh lý rửa mắt liên tục trong ít nhất 15 phút. Tuyệt đối không cho trẻ dụi mắt vì sẽ làm trầy xước giác mạc và khiến chất độc thâm nhập sâu hơn.
- Nếu trẻ vô tình nuốt hạt hoặc lá cây: Giữ bình tĩnh, không cố ép trẻ nôn mửa bằng cách móc họng cơ học vì dễ gây sặc chất nôn vào đường thở. Lập tức đưa trẻ đến cơ sở y tế hoặc bệnh viện gần nhất, mang theo mẫu lá, quả hoặc hạt mà trẻ đã ăn để bác sĩ dễ dàng định danh loại thực vật gây độc.
Theo các y văn chuyên khoa, việc điều trị y tế cho các trường hợp ngộ độc cây dầu lai chủ yếu tập trung vào điều trị hỗ trợ, duy trì đường thở, tuần hoàn và quan trọng nhất là bù nước, truyền dịch tĩnh mạch để giải quyết tình trạng mất nước do nôn ói và rối loạn tiêu hóa [1], [8], [6]. Việc đưa trẻ đến viện sớm sẽ giúp các bác sĩ theo dõi kịp thời các chỉ số sinh hóa, công thức máu và hỗ trợ phục hồi sức khỏe an toàn [1].
Cây dầu lai có củ mang vẻ ngoài rực rỡ nhưng lại ẩn chứa độc tính nguy hiểm từ hạt cho đến nhựa mủ trên khắp các bộ phận của cây [2]. Sự an toàn và sức khỏe của trẻ nhỏ luôn là ưu tiên hàng đầu, do đó phụ huynh cần chủ động loại bỏ hoặc kiểm soát chặt chẽ các loại cây cảnh độc hại trong không gian sống. Nhận thức đúng đắn và xử trí bình tĩnh, khoa học là cách tốt nhất để bảo vệ con em khỏi những tai nạn ngộ độc đáng tiếc.
