Nhiều người có thói quen sử dụng bột trân châu, bột ngọc trai để pha trà uống hoặc bồi bổ sức khỏe theo các bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, ít ai ngờ loại dược liệu quý này tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng độc hại từ môi trường biển ô nhiễm.
Uống trân châu có an toàn không? Câu trả lời là trân châu tự nhiên hay bột ngọc trai y dụng có nguy cơ tích tụ cadmium cao nếu thu hoạch từ nhuyễn thể nuôi tại các vùng biển chịu ảnh hưởng chất thải công nghiệp [1, 2].
Nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen uống bột trân châu
Trong y học cổ truyền và làm đẹp, trân châu (ngọc trai) được tán mịn thành bột để uống nhằm an thần, thanh nhiệt hoặc dưỡng da. Dù vậy, phần lớn người tiêu dùng chỉ chú ý đến nguồn gốc quý hiếm mà bỏ qua môi trường sinh trưởng của loài trai tạo ngọc.
Khi môi trường biển bị ô nhiễm hóa chất công nghiệp, ngọc trai hình thành bên trong cơ thể động vật thân mềm cũng phải hứng chịu dư lượng độc chất tương tự [1]. Do đó, việc tự ý nghiền ngọc thô để uống hoặc sử dụng các loại bột trân châu trôi nổi tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe dài hạn.
Cơ chế tích tụ độc chất của nhuyễn thể tạo ngọc
Các loài nhuyễn thể hai mảnh vỏ như trai ngọc sinh sống bằng cách lọc nước biển để hấp thu chất dinh dưỡng. Trong quá trình đó, chúng vô tình giữ lại các ion kim loại nặng trôi nổi trong trầm tích và cột nước vào mô mềm [1].
Khi kim loại nặng xâm nhập, cơ thể nhuyễn thể phản ứng bằng cách thay đổi biểu hiện gene khử độc và bảo vệ tế bào [1]. Dù vậy, một số độc chất không thể bị đào thải mà tích tụ vĩnh viễn trong mô và cấu trúc canxi của ngọc, dẫn đến tỷ lệ ngộ độc tỷ lệ thuận với lượng kim loại hấp thụ [1].
Nghiên cứu chỉ ra khả năng tích lũy cadmium của trai ngọc
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra phản ứng của loài trai ngọc Pinctada margaritifera trước ô nhiễm môi trường [1]. Thí nghiệm cho trai ngọc tiếp xúc với hai nồng độ 1 và 10 microgam/lít của cadmium (Cd) và crom (Cr) so với nhóm đối chứng [1].
Kết quả cho thấy trai ngọc tích lũy cadmium rõ rệt nhưng không tích lũy crom [1]. Đáng chú ý, tỷ lệ tử vong của loài này liên quan trực tiếp đến hàm lượng cadmium tích tụ trong các mô [1]. Phân tích 12 gene mục tiêu ghi nhận gene metallothionein (MT) tăng biểu hiện rõ rệt trước Cd-Cr, trong khi 7 gene khác liên quan đến chống oxy hóa và khử độc (SOD, CAT, GPX, GSTO, GSTM, CASP, MDR) đều bị suy giảm [1].
Nghiên cứu khẳng định loài trai ngọc P. margaritifera hoạt động như một sinh vật chỉ thị sinh học tích lũy kim loại nặng [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là tiến hành trong điều kiện phòng thí nghiệm mô phỏng đầm phá nhiệt đới, tập trung vào hai kim loại đơn lẻ là Cd và Cr [1].
Thực trạng kim loại nặng ở các vùng nuôi nhuyễn thể
Một tổng quan công bố năm 2013 thu thập hơn 90 bài báo về mức độ ô nhiễm kim loại dọc bờ biển Nam Trung Quốc, nơi có nhiều cơ sở nuôi trồng [2]. Kết quả cho thấy ô nhiễm kim loại nặng liên quan chặt chẽ đến sự phát triển kinh tế địa phương, đặc biệt ở khu vực cửa sông [2].
Đáng lưu ý, sinh vật ở khu vực vịnh Lăng Đinh thuộc tỉnh Quảng Đông ghi nhận mức kim loại nặng cao [2]. Báo cáo khẳng định nhóm nhuyễn thể có nồng độ tích tụ kim loại nặng cao hơn hẳn các loài sinh vật biển khác [2]. Đánh giá rủi ro sức khỏe con người cho thấy mức kim loại nặng trong một số hải sản tại khu vực này đã vượt ngưỡng an toàn [2]. Giới hạn của tài liệu này là dữ liệu tổng quan địa phương, nồng độ thực tế có thể thay đổi tùy thuộc trạm quan trắc cụ thể [2].
Nguy cơ đối với sức khỏe và các hiểu lầm phổ biến
Nhiều người lầm tưởng ngọc trai được hình thành từ lớp xà cừ tự nhiên nên hoàn toàn tinh khiết, không bị nhiễm bẩn. Thực tế, chính đặc tính lọc nước liên tục khiến nhuyễn thể tích tụ cadmium ở mức rất cao so với các loài thủy sinh khác [1, 2].
Hiểu lầm khác là cho rằng nghiền ngọc trai càng mịn hoặc ngâm với nước sôi thì có thể loại bỏ tạp chất. Kim loại nặng như cadmium liên kết chặt chẽ trong cấu trúc hữu cơ và vô cơ của nhuyễn thể, không bị phá hủy hay bay hơi qua quá trình xay nghiền cơ học thông thường [1]. Việc tích tụ cadmium lâu dài có thể ảnh hưởng tiêu cực đến thận, xương và các cơ quan nội tạng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng bột trân châu?
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh dùng các chế phẩm bột ngọc trai, trân châu uống không rõ nguồn gốc. Chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh tính an toàn khi bổ sung đường uống trên các nhóm nhạy cảm này, trong khi nguy cơ từ kim loại nặng là hiện hữu [1, 2].
Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, bệnh thận mạn tính hoặc cơ địa dị ứng hải sản cũng phải cẩn trọng tối đa. Các cơ quan giải độc đang tổn thương sẽ rất dễ bị quá tải trước độc tố kim loại nặng tích tụ [1].
Lời khuyên an toàn khi dùng trân châu y dụng
Khi có nhu cầu sử dụng trân châu để bồi bổ hay dưỡng nhan, người dùng cần lựa chọn sản phẩm đã được cơ quan chức năng kiểm định. Trân châu dùng trong y tế bắt buộc phải trải qua quy trình phân tích giới hạn kim loại nặng nghiêm ngặt.
Tuyệt đối không tự ý mua ngọc trai trang sức hoặc ngọc phế phẩm về tán bột pha nước uống. Trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc hay thực phẩm bổ sung nào từ ngọc trai, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn cho sức khỏe.
Tóm lại, trân châu là loại dược liệu quý nhưng có nguy cơ tích tụ cadmium cao từ môi trường nuôi trồng [1]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo chọn lọc nguồn nguyên liệu đã kiểm định, không tùy tiện dùng trân châu thô để phòng ngừa ngộ độc kim loại nặng.
