Nhiều người có thói quen sử dụng các cây thuốc nam để bồi bổ thần kinh hoặc hỗ trợ giấc ngủ mà không để ý tới các loại thuốc tây mình đang uống cùng. Một trong những dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền châu Á là thổ đinh quế, loài cây thuộc chi Evolvulus [1]. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược này với thuốc điều trị thần kinh trung ương tiềm ẩn không ít nguy cơ đối với sức khỏe.
Người đang dùng thuốc chống động kinh hoặc thuốc an thần cần hết sức thận trọng khi sử dụng thổ đinh quế. Các tương tác thuốc liên quan đến nhóm thuốc điều trị thần kinh thường rất phức tạp, có thể làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu hoặc gia tăng tác dụng phụ nguy hiểm [2], [3].
Thổ đinh quế và các tác dụng được y học ghi nhận
Thổ đinh quế là tên gọi chỉ các loài thực vật thuộc chi Evolvulus, họ Bìm bìm (Convolvulaceae), trong đó hai loài thường được dùng làm thuốc tại châu Á là Evolvulus alsinoides và Evolvulus nummularius [1]. Trong y học dân gian, loài Evolvulus alsinoides được dùng như một vị thuốc bổ não, còn Evolvulus nummularius lại được ghi nhận có tác dụng an thần và tẩy giun sán [1].
Phân tích hóa thực vật bằng phương pháp sắc ký khí - khối phổ (GC-MS) trên dịch chiết cồn toàn cây Evolvulus alsinoides đã xác định được nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên [4]. Các hợp chất này bao gồm piperine, axit octadecanoic, axit hexadecanoic và squalene [4]. Nhờ sự hiện diện của các chất chuyển hóa thứ cấp này, chiết xuất thảo dược được nghiên cứu về các đặc tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và hỗ trợ chuyển hóa [4].
Ngoài ra, nghiên cứu trên động vật bị tăng mỡ máu do tiêm Triton WR 1339 liều 400 mg/kg thể trọng cho thấy chiết xuất cồn Evolvulus alsinoides dùng đường uống liều 200 mg/kg và hoạt chất stigmast-5-en-3beta-ol giúp hạ cholesterol toàn phần và triglyceride [5]. Đồng thời, tiêm màng bụng liều 50 mg/kg liên tục 10 ngày trên chuột lai mang khối u hắc tố B16F10 cũng cho thấy hoạt chất này giúp kéo dài thời gian sống trung bình và làm chậm phát triển khối u [5]. Tuy vậy, những tác tính sinh học phong phú này lại là điều đáng lưu tâm khi kết hợp với các thuốc điều trị đặc hiệu khác.
Nguy cơ tương tác thuốc ở hệ thần kinh trung ương
Thuốc chống động kinh là nhóm thuốc thường phải sử dụng lâu dài, dưới dạng đơn trị liệu hoặc phối hợp điều trị [2], [3]. Đây cũng là nhóm thuốc đặc biệt nhạy cảm với các tương tác dược động học và dược lực học [2], [6]. Khi một hoạt chất lạ hoặc thảo dược được đưa vào cơ thể, nồng độ thuốc điều trị có thể bị dao động nghiêm trọng.
Các thuốc chống động kinh thế hệ cũ như phenobarbital, carbamazepine, phenytoin và primidone có đặc tính cảm ứng enzyme gan, làm giảm nồng độ thuốc khác trong máu [2]. Ngược lại, axit valproic lại là chất ức chế enzyme gan, dẫn đến việc tích tụ nồng độ thuốc và tăng nguy cơ ngộ độc [2]. Sự tương tác qua lại giữa chính các thuốc động kinh thế hệ cũ với nhau cũng đã là bài toán phức tạp đòi hỏi phải phân tích dược động học quần thể để tối ưu hóa điều trị [6].
Bên cạnh đó, các thuốc chống động kinh thế hệ mới như felbamate, rufinamide làm ức chế enzyme, trong khi oxcarbazepine và topiramate lại gây cảm ứng enzyme [2]. Lamotrigine cũng bị ảnh hưởng nồng độ rõ rệt bởi các thuốc này [2]. Việc dùng chung thổ đinh quế – một thảo dược chứa nhiều chất có hoạt tính sinh học [4] và loài thuộc chi này có tính an thần [1] – có thể làm xáo trộn quá trình chuyển hóa này, gây thất bại trong kiểm soát cơn co giật hoặc làm tăng độc tính thần kinh [3], [6].
Các nghiên cứu nói gì về tương tác thuốc thần kinh?
Nghiên cứu công bố năm 2020 trên mô hình gây co giật bằng kích thích giác mạc 6-Hz cường độ 32 mA ở chuột nhắt đã tiến hành phân tích đẳng hiệu lực (isobolographic) nhằm kiểm tra tương tác giữa các thuốc chống động kinh thế hệ mới [7]. Các nhà khoa học thử nghiệm hỗn hợp thuốc cố định tỷ lệ liều 1:1, trong đó mỗi thuốc đạt 50% hiệu lực bảo vệ [7]. Kết quả cho thấy các tương tác thuốc điều trị co giật rất đa dạng, có thể là hiệp đồng, cộng gộp hoặc thậm chí đối kháng làm giảm hiệu quả điều trị [7].
Một nghiên cứu khác năm 2020 đánh giá tương tác giữa aliskiren (thuốc hạ huyết áp ức chế renin) với các thuốc chống động kinh trên chuột nhắt cũng ở mô hình kích thích giác mạc 6-Hz [8]. Kết quả cho thấy tiêm aliskiren màng bụng liều 75 mg/kg giúp tăng cường tác dụng chống co giật của valproate, giảm giá trị ED50 của valproate từ 96,7 xuống 25,6 mg/kg [8]. Tuy nhiên, aliskiren không làm thay đổi hiệu lực của các thuốc khác như carbamazepine, phenobarbital, clonazepam, ethosuximide hay levetiracetam [8]. Thử nghiệm trên thanh thăng bằng (rota-rod) và né tránh thụ động cũng không ghi nhận tác dụng phụ thần kinh [8].
Những phát hiện trên minh chứng rằng hệ thần kinh phản ứng rất chuyên biệt với từng chất bổ sung phối hợp cùng thuốc chống động kinh [7], [8]. Mặc dù các nghiên cứu trực tiếp kiểm tra tương tác cụ thể giữa chiết xuất thổ đinh quế với thuốc chống co giật hiện vẫn chưa có số liệu lâm sàng trên người, song nguy cơ tương tác dược động học hoặc dược lực học khi phối hợp thảo dược với thuốc chuyển hóa qua gan là hoàn toàn có cơ sở khoa học [2], [3].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các tài liệu khoa học cho thấy chiết xuất Evolvulus alsinoides chứa các chất chuyển hóa thứ cấp như piperine, squalene và các axit béo có tiềm năng chống oxy hóa, hỗ trợ chuyển hóa lipid và ức chế khối u trên mô hình động vật [4], [5]. Dù vậy, dữ liệu về hiệu quả dược lý của cây thuốc này hầu như mới dừng lại ở các thử nghiệm hóa học và nghiên cứu trên chuột [4], [5].
Bằng chứng về việc sử dụng thổ đinh quế làm thuốc chữa bệnh trên người hiện còn rất hạn chế. Đặc biệt, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào xác định ranh giới an toàn tuyệt đối khi dùng phối hợp thảo dược này với các thuốc ức chế thần kinh trung ương. Mọi suy đoán xem thổ đinh quế có thể dùng thay thế thuốc hoặc hoàn toàn vô hại khi uống chung với thuốc tây đều thiếu căn cứ khoa học xác thực [2], [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược an thần
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các cây thuốc nam dùng lâu đời trong dân gian như thổ đinh quế là thảo dược tự nhiên nên không có tác dụng phụ hay tương tác bất lợi. Thực tế, nhiều loài cùng chi mang đặc tính an thần [1], nếu tự ý dùng kèm các thuốc an thần khác có thể gây cộng dồn tác dụng ức chế thần kinh trung ương quá mức.
Một hiểu lầm khác là cho rằng các thuốc chống động kinh thế hệ mới ít tương tác hơn nên có thể thoải mái dùng thêm thảo mộc [3]. Dù các thuốc mới như levetiracetam, gabapentin hay pregabalin có hồ sơ dược động học thuận lợi hơn và ít tương tác hơn [3], một số thuốc mới khác như felbamate hay topiramate vẫn làm thay đổi nồng độ thuốc qua men gan [2]. Tự ý uống thảo dược mà không báo với bác sĩ có thể làm tăng nguy cơ co giật tái phát hoặc ngộ độc [3], [6].
Ai nên thận trọng khi dùng thổ đinh quế?
Nhóm người bệnh đang điều trị động kinh bằng bất kỳ thuốc chống co giật nào (như carbamazepine, phenobarbital, valproic acid, levetiracetam...) cần tuyệt đối không tự ý dùng thổ đinh quế mà không có ý kiến chuyên môn [2], [3]. Bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào trong hấp thu hoặc chuyển hóa đều có thể khiến cơn co giật bùng phát trở lại [6].
Người đang sử dụng các thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, thuốc chống loạn thần hoặc thuốc ức chế miễn dịch cũng phải hết sức cẩn trọng [2], [3]. Các nhóm thuốc này đều có tương tác phức tạp qua hệ thống enzyme chuyển hóa [2]. Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng về việc sử dụng dược liệu thổ đinh quế.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu bạn hoặc người thân đang cân nhắc dùng thổ đinh quế để hỗ trợ sức khỏe, điều đầu tiên là phải xác định rõ mục đích và nguồn gốc dược liệu. Vì các loài trong chi Evolvulus có đặc điểm hình thái và công dụng dân gian khác nhau (như loài làm thuốc bổ não, loài lại có tính an thần), việc nhận diện đúng loài thực vật thông qua cấu trúc vi học và phấn hoa là rất quan trọng [1].
Do các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra liều dùng đường uống an toàn cụ thể trên người cho các mục đích điều trị thông thường, người dùng chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải theo chỉ dẫn của thầy thuốc đông y có chứng chỉ [4]. Tuyệt đối không tự ý gom hái, chế biến hay phối hợp bừa bãi với các thang thuốc khác.
Khi đang phải dùng thuốc tây y để kiểm soát các bệnh mạn tính về thần kinh, hãy mang theo mẫu thảo dược hoặc ghi rõ tên vị thuốc thổ đinh quế để trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa [2], [3]. Bác sĩ sẽ cân nhắc xem các hoạt chất trong dược liệu có nguy cơ làm giảm nồng độ thuốc điều trị hoặc tăng độc tính hay không để điều chỉnh phác đồ phù hợp.
Thổ đinh quế là một dược liệu có tiềm năng sinh học phong phú nhưng không thể sử dụng tùy tiện [1], [4]. Bệnh nhân đang dùng thuốc chống động kinh hoặc thuốc an thần cần ưu tiên tuân thủ chỉ định điều trị y khoa để bảo vệ an toàn cho hệ thần kinh. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp bất kỳ loại thảo mộc nào vào chế độ chăm sóc sức khỏe hàng ngày.
