Xơ gan là hậu quả sẹo hóa mạn tính từ viêm gan virus, rượu bia hay gan nhiễm mỡ. Nhiều người truyền tai dùng mai ba ba (vị thuốc miết giáp) để trị xơ gan, ngừa biến chứng. Liệu mai ba ba có thực sự chữa khỏi bệnh như lời đồn?
Khoa học hiện tại xác nhận dịch chiết và peptide từ mai ba ba có hoạt tính ức chế tạo xơ gan trên mô hình tế bào và chuột thí nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng này mới dừng ở mức tiền lâm sàng, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn hóa trên người. Do đó, mai ba ba không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Cơ chế sinh học: Khóa tế bào tạo sẹo trong gan
Xơ gan hình thành chủ yếu do kích hoạt tế bào sao gan (HSC-T6) [1], [3]. Bình thường, tế bào này ở trạng thái nghỉ; khi gan tổn thương kéo dài, các yếu tố viêm và cytokine (đặc biệt là TGF-beta1) sẽ kích thích chúng tăng sinh mạnh mẽ [1], [3]. Lúc này, HSC-T6 biến đổi kiểu hình, biểu hiện dấu ấn alpha-SMA và bắt đầu sản sinh lượng lớn chất nền ngoại bào gồm Collagen I, Collagen III [1], [3], [4]. Tình trạng tích tụ mô sẹo vượt quá tốc độ phân hủy dẫn đến xơ hóa mô gan [4].
Chiết xuất mai ba ba can thiệp trực tiếp vào chuỗi tín hiệu này. Nghiên cứu chỉ ra các peptide hoạt tính ngăn chặn quá trình phosphoryl hóa Smad 3 – mắt xích then chốt trong con đường dẫn truyền TGF-beta1/Smad [3], [5]. Đồng thời, chiết xuất này ức chế các con đường truyền tín hiệu viêm như NF-kappaB (giảm p-p65, phospho-P65) và Wnt/beta-catenin [1], [2]. Quá trình này giúp giảm nồng độ chất ức chế thoái hóa mô sẹo TIMP-1, TIMP-2, tạo điều kiện tái lập cân bằng tổng hợp và thoái giáng sợi sẹo [1], [3], [4].
Chiết xuất peptide dưới 6 KD giảm viêm và lắng đọng chất nền
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đánh giá phân đoạn chiết xuất mai ba ba có trọng lượng phân tử dưới 6 KD (ký hiệu CT6) trên dòng tế bào sao gan HSC-T6 kích hoạt bởi TGF-beta1 [1]. Thử nghiệm dùng phương pháp CCK8 kiểm tra khả năng sống của tế bào, kỹ thuật ELISA đo cytokine viêm, cùng Western blot và q-PCR phân tích cơ chế phân tử [1].
Kết quả cho thấy CT6 không ảnh hưởng rõ rệt đến tỷ lệ sống của tế bào nhưng ức chế mạnh sự tăng sinh của HSC-T6 dưới tác động của TGF-beta1 [1]. Về mặt phân tử, phân đoạn này làm giảm biểu hiện protein Collagen I và alpha-SMA, đồng thời ức chế TIMP1, TIMP2 và trục tín hiệu TGF-beta1/Smad [1]. Thêm vào đó, CT6 hạ nồng độ Jun D, p-p65, giảm mRNA và mức biểu hiện protein của các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 [1]. Giới hạn thử nghiệm này là chỉ dừng trên nuôi cấy in vitro, chưa phản ánh đầy đủ môi trường chuyển hóa phức tạp trong cơ thể sống.
Hiệu quả của peptide CTEP và hai peptide tổng hợp
Năm 2013, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá peptide chiết xuất từ mai ba ba (CTEP) trên tế bào HSC-T6 [3]. Sử dụng các thử nghiệm MTS, ELISA và Western blot, nhóm ghi nhận CTEP ức chế mạnh nồng độ Collagen I, Collagen III và TIMP-1 [3]. Lượng protein biểu hiện của Collagen I, Collagen III, p-Smad 3, TIMP-1 và alpha-SMA đều giảm phụ thuộc vào nồng độ dùng [3]. Điểm đáng lưu ý, mức protein Smad 3 tổng số không thay đổi, chứng minh peptide chỉ can thiệp vào bước kích hoạt phosphoryl hóa [3].
Cùng năm 2013, một nghiên cứu khác đã tổng hợp thành công 2 peptide đơn lẻ từ mai ba ba bằng phương pháp pha rắn [5]. Thử nghiệm trên tế bào HSC nuôi cấy cho thấy cả Peptide 1 và Peptide 2 đều ức chế tăng sinh và hoạt hóa tế bào phụ thuộc theo liều lượng [5]. Cơ chế được xác định là can thiệp dòng tín hiệu TGF qua việc giảm phosphoryl hóa protein Smad 3 [5]. Cả hai nghiên cứu đều là mô hình in vitro, chưa xác định dược động học qua đường uống.
Oligo-peptide I-C-F-6 trên mô hình chuột xơ gan do CCl4
Nghiên cứu công bố năm 2018 kiểm tra peptide I-C-F-6 tinh sạch từ mai ba ba trên mô hình động vật sống [2]. Chuột cống thí nghiệm được chia ngẫu nhiên thành 5 nhóm: nhóm chứng (nước muối sinh lý), nhóm tiêm chất độc CCl4 gây xơ gan, hai nhóm dùng CCl4 kết hợp I-C-F-6 với liều 0,12 mg/kg và 0,24 mg/kg, cùng nhóm dùng CCl4 kết hợp colchicine liều 0,11 mg/kg [2].
Kết quả thực nghiệm in vivo cho thấy oligo-peptide I-C-F-6 làm giảm tổn thương gan, hạn chế đáp ứng viêm và giảm quá trình tạo xơ do CCl4 gây ra [2]. Hợp chất này ức chế sự kích hoạt tế bào sao gan trên cả cơ thể sống và ống nghiệm thông qua việc giảm TGF-beta1 và alpha-SMA [2]. Về mặt cơ chế, I-C-F-6 giảm lượng beta-catenin, P-AKT, phospho-GSK-3beta, NF-kappaB P65, phospho-P65, IKK-alpha/beta, đồng thời nâng cao lượng IkappaB-alpha [2]. Thử nghiệm mới thực hiện trên chuột với độc chất CCl4 ngắn hạn, chưa phản ánh đầy đủ nguyên nhân xơ gan người do virus hay chuyển hóa mỡ.
Dạng bài thuốc phối ngũ: Dịch thanh huyết Biejia Ruangan
Trong y học cổ truyền, mai ba ba thường dùng ở dạng bài thuốc phối ngũ như Biejia Ruangan (Miết giáp nhuyễn can) [4]. Nghiên cứu năm 2004 dùng huyết thanh chuột uống thang thuốc này tác động lên tế bào HSC [4]. Kỹ thuật MTT và hóa mô miễn dịch được dùng để đánh giá ở các mốc thời gian 24 giờ, 48 giờ và 72 giờ [4].
Huyết thanh chứa thuốc ức chế mạnh tăng sinh HSC ở mốc 48 giờ và 72 giờ, rõ rệt nhất ở nhóm liều cao và liều trung bình [4]. Thuốc làm giảm dấu ấn desmin, synapsin và PDGF ở cả 3 mốc 24, 48 và 72 giờ [4]. Mức biểu hiện alpha-SMA, collagen III, TIMP và TGF-beta1 giảm sau 48 và 72 giờ, trong khi lượng tiết Collagen I giảm rõ rệt ở mốc 72 giờ [4]. Tại mốc 24 giờ, thuốc chưa tạo thay đổi đáng kể lên Collagen I, III và TIMP [4]. Nghiên cứu cho thấy tác dụng tổng hòa từ nhiều vị, khó tách bạch riêng biệt hiệu năng của mai ba ba đơn độc.
Lợi ích khoa học và khoảng cách tới điều trị lâm sàng
Các dữ liệu khẳng định thành phần peptide trong mai ba ba có tiềm năng sinh học cao: vừa giảm các sợi sẹo collagen, vừa chặn các cytokine viêm chủ chốt [1], [2]. Dù vậy, người bệnh cần hiểu rõ khoảng cách rất lớn giữa phòng thí nghiệm và thực hành điều trị bệnh viện.
Toàn bộ báo cáo hiệu quả nêu trên được thực hiện trên tế bào cô lập hoặc loài gặm nhấm [1], [2]. Động vật hấp thu và đào thải thuốc khác người. Hơn nữa, liều lượng dùng trong nghiên cứu là dạng chiết xuất tinh khiết hóa hoặc peptide tổng hợp với liều tính theo miligam trên kilogam thể trọng rất chuẩn xác [2], [5]. Việc dùng dược liệu thô chưa thể bảo đảm nồng độ hoạt chất tương đương.
Hiểu lầm thường gặp về việc dùng mai ba ba trị bệnh gan
Nhiều người lầm tưởng ăn canh, cháo ba ba hoặc ngâm rượu mai ba ba uống hằng ngày sẽ chữa lành xơ gan. Đây là suy nghĩ sai lầm. Quá trình nấu ăn thông thường hoặc ngâm rượu không thể chiết xuất đúng các phân đoạn peptide kích thước nhỏ dưới 6 KD hay oligo-peptide I-C-F-6 theo tỷ lệ điều trị [1], [2].
Nghiêm trọng hơn, rượu ngâm là độc chất trực tiếp phá hủy tế bào gan, đẩy nhanh quá trình xơ hóa. Một số bệnh nhân còn tự ý bỏ thuốc kháng virus hay thuốc theo toa của bác sĩ để uống mai ba ba thô. Hành động này rất nguy hiểm, có thể dẫn tới đợt bùng phát suy gan cấp hoặc biến chứng xuất huyết tiêu hóa.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người mắc bệnh gan mạn tính, xơ gan mất bù có thể kèm theo rối loạn đông máu, giãn tĩnh mạch thực quản, suy giảm chức năng thận. Không tự ý uống các bài thuốc cổ truyền chứa mai ba ba khi chưa có sự thăm khám của bác sĩ chuyên khoa.
Các chế phẩm mai ba ba không rõ nguồn gốc có nguy cơ nhiễm nấm mốc, kim loại nặng, làm tăng gánh nặng chuyển hóa khử độc cho gan. Phụ nữ mang thai, người có tạng hàn, rối loạn tiêu hóa kéo dài cũng cần thận trọng khi sử dụng dược liệu này.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn
Nếu muốn sử dụng mai ba ba trong hỗ trợ bồi bổ sức khỏe, người dùng chỉ nên xem đây là nguồn dinh dưỡng bổ sung hoặc dược liệu phối ngũ dưới sự kê đơn của thầy thuốc y học cổ truyền. Ba ba làm thực phẩm phải được sơ chế vệ sinh, nấu chín kỹ.
Người có bệnh lý gan cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ y học hiện đại: uống thuốc kháng virus nếu viêm gan B/C, ngừng tuyệt đối rượu bia, duy trì chế độ ăn hạn chế muối, vận động thể lực đều đặn. Trước khi dùng bất kỳ bài thuốc Đông y nào có chứa mai ba ba, cần thông báo chi tiết cho bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Mai ba ba chứa các peptide có tiềm năng ức chế xơ hóa gan trên mô hình thực nghiệm động vật và tế bào [1], [2]. Tuy nhiên, dược liệu này chưa đủ bằng chứng lâm sàng để thay thế thuốc chữa bệnh. Bệnh nhân cần tiếp cận khoa học, tuân thủ phác đồ chuẩn và tham khảo ý kiến chuyên môn y tế.
