Mang thai và cho con bú có nên dùng cóc kèn leo?

Mang thai và cho con bú là giai đoạn cơ thể người phụ nữ trải qua hàng loạt biến đổi lớn về giải phẫu, nội tiết và chuyển hóa, kéo theo các cơn đau nhức xương khớp khó chịu. Nhiều bà bầu vì e ngại thuốc tây giảm đau ảnh hưởng đến thai nhi nên chủ động tìm kiếm các bài thuốc dân gian hoặc chế phẩm từ thảo dược tự nhiên. Cóc kèn leo (tên khoa học là Derris scandens) là một loại thảo dược quen thuộc, thường được nhắc tới với tác dụng khu phong, trừ thấp và làm dịu đau nhức xương khớp.

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp từ góc độ y học chứng cứ là: Phụ nữ mang thai và đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng cóc kèn leo. Dù thảo dược này đã có một số nghiên cứu lâm sàng ghi nhận hiệu quả giảm đau ở người trưởng thành nói chung, nhưng cho đến nay hoàn toàn chưa có bằng chứng tin cậy về mức độ an toàn của nó đối với thai nhi và trẻ bú mẹ. Việc dùng thảo dược khi chưa rõ độc tính trên phôi thai tiềm ẩn những rủi ro khó lường.

Cóc kèn leo có tác dụng gì theo nghiên cứu khoa học?

Cóc kèn leo từ lâu đã được ứng dụng trong y học cổ truyền một số quốc gia Đông Nam Á như Thái Lan và Việt Nam nhằm điều trị đau mỏi cơ vân, thoái hóa khớp. Tại Thái Lan, bột thân khô và dịch chiết cồn của cây cóc kèn leo thậm chí đã được đưa vào Danh mục thuốc thiết yếu quốc gia để hỗ trợ điều trị đau cơ xương khớp ^[1].

Về mặt lâm sàng trên người trưởng thành không mang thai, hiệu quả giảm đau của cóc kèn leo đã được kiểm nghiệm qua các thử nghiệm nghiêm ngặt. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2016 đã tổng hợp dữ liệu từ 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng số 414 bệnh nhân đau cơ xương khớp ^[1]. Kết quả cho thấy tác dụng giảm đau của dịch chiết cóc kèn leo đường uống không thua kém so với các thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) tiêu chuẩn tại các mốc thời gian 3 ngày, 7 ngày, 14 ngày và toàn bộ thời gian theo dõi ^[1]. Tác động giảm đau tổng thể có chênh lệch trung bình có trọng số là 0,06 (khoảng tin cậy 95%: -0,20 đến 0,31), không có sự không đồng nhất giữa các nghiên cứu ^[1]. Tỷ lệ gặp biến cố bất lợi giữa cóc kèn leo và NSAID là tương đương nhau, trong đó triệu chứng chủ yếu là trên đường tiêu hóa ^[1].

Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đơn công bố năm 2011 tại Khoa Phục hồi chức năng, Bệnh viện Siriraj (Thái Lan) trên 107 bệnh nhân thoái hóa khớp gối nguyên phát có điểm đau từ 5 trở lên cũng so sánh chiết xuất cóc kèn leo liều 800 mg/ngày với naproxen liều 500 mg/ngày trong 4 tuần ^[2]. Kết quả trên 55 bệnh nhân dùng cóc kèn leo và 52 bệnh nhân dùng naproxen cho thấy điểm số thang đo viêm khớp WOMAC và khoảng cách đi bộ 6 phút cải thiện đáng kể ở cả hai nhóm sau 2 và 4 tuần, mức chênh lệch WOMAC giữa hai nhóm đều trong phạm vi dao động 1 điểm ^[2]. Đáng chú ý, nhóm dùng cóc kèn leo ít bị kích ứng đường tiêu hóa và khó tiêu hơn so với nhóm dùng naproxen ^[2].

Khoảng trống dữ liệu an toàn trên thai kỳ

Mặc dù có kết quả khả quan ở người bị viêm khớp gối hay đau cơ xương khớp, các nghiên cứu nói trên chỉ thực hiện trên đối tượng người lớn thông thường và hoàn toàn loại trừ phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bú ^[1], ^[2]. Đây chính là khoảng trống thông tin then chốt mà người tiêu dùng rất dễ bỏ qua.

Dược lý thai kỳ là lĩnh vực vô cùng phức tạp vì hàng rào nhau thai không thể ngăn chặn mọi hoạt chất từ mẹ truyền sang con. Việc một thảo dược an toàn trên cơ thể người bình thường không đồng nghĩa với việc nó vô hại đối với sự phát triển của phôi thai. Trong giai đoạn hình thành các cơ quan (tam cá nguyệt thứ nhất), tế bào thai nhi phân chia với tốc độ nhanh và rất nhạy cảm với các phân tử sinh học lạ. Bất kỳ tác động nào làm xáo trộn quá trình biệt hóa mô đều có thể dẫn tới bất thường bẩm sinh.

Ngoài ra, ở phụ nữ cho con bú, nhiều hợp chất hoạt tính sinh học từ thảo dược có khả năng bài tiết qua sữa mẹ. Hệ thống enzym gan và thận của trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện để chuyển hóa các hợp chất phức tạp này, dẫn đến nguy cơ tích lũy và gây độc cho trẻ nhỏ. Cho đến hiện tại, chưa có bất kỳ công trình khoa học nào công bố nồng độ hoạt chất của cóc kèn leo bài tiết qua sữa mẹ hoặc ngưỡng an toàn đối với nhũ nhi.

Tác động miễn dịch và những lo ngại tiềm ẩn

Bên cạnh tác dụng giảm đau, cóc kèn leo còn chứa các hoạt chất có khả năng can thiệp vào hệ thống miễn dịch của cơ thể. Một nghiên cứu thực nghiệm trong ống nghiệm công bố năm 2001 đã kiểm tra tác động của dịch chiết cồn-nước từ cây cóc kèn leo trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi của người ^[3].

Kết quả cho thấy dịch chiết cóc kèn leo làm tăng đáng kể sự tăng sinh tế bào lympho ở người bình thường tại các nồng độ 10 ng/ml, 100 ng/ml, 1 microg/ml và 5 microg/ml, nhưng lại làm giảm mạnh đáp ứng tăng sinh khi nồng độ lên tới 100 microg/ml ^[3]. Đồng thời, chiết xuất này kích thích hoạt động của tế bào tiêu diệt tự nhiên (tế bào NK) ở nồng độ từ 10 ng/ml đến 10 microg/ml và kích thích tế bào tiết ra cytokine IL-2 ^[3].

Trong sinh lý học thai kỳ, hệ thống miễn dịch của người mẹ cần phải duy trì trạng thái dung nạp miễn dịch đặc biệt để không đào thải phôi thai (vốn mang một nửa bộ gen từ người cha). Việc sử dụng những hoạt chất có khả năng kích thích tăng sinh miễn dịch hoặc biến đổi nồng độ cytokine như IL-2 có thể gây nhiễu loạn sự cân bằng tinh tế này. Mặc dù dữ liệu trên mới dừng lại ở mức độ tế bào trong ống nghiệm, phát hiện này là một lời cảnh báo quan trọng: cóc kèn leo chứa các thành phần có hoạt tính sinh học mạnh, không thể xem như một loại trà giải khát lành tính cho thai phụ.

Cảnh giác với những danh sách truyền miệng trên mạng xã hội

Hiện nay, nhiều diễn đàn mạng xã hội thường xuyên chia sẻ những danh sách "các loại cây cỏ, thảo dược lành tính có thể dùng khi mang thai". Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì không có độc tính và không gây dị tật.

Thực tế nghiên cứu cho thấy sự chủ quan này rất phổ biến và tiềm ẩn nguy hiểm. Một báo cáo năm 2013 khảo sát 25 trang web phổ biến chuyên cung cấp danh sách thuốc an toàn cho thai kỳ đã chỉ ra bằng chứng khoa học đằng sau các trang mạng này vô cùng thiếu hụt ^[4]. Trong số 245 sản phẩm được các trang mạng khuyến nghị an toàn, có 103 thành phần đơn lẻ đã được Hệ thống Thông tin Quái thai học (TERIS) đánh giá rủi ro dị tật ^[4]. Điều bất ngờ là có tới 43 thành phần (chiếm 42%) được các trang mạng dán nhãn "an toàn" nhưng các chuyên gia TERIS lại kết luận không đủ dữ liệu khoa học để xác định rủi ro đối với thai nhi ^[4]. Đáng lo ngại hơn, trong số 43 thành phần này, có tới 40 thành phần (chiếm 93%) hoàn toàn không có dữ liệu trên người hoặc dữ liệu vô cùng hạn chế ^[4].

Nghiên cứu trên nhấn mạnh rằng người bệnh thường bị ru ngủ bởi cảm giác an toàn giả tạo do thông tin mạng đem lại ^[4]. Khi một loại thảo dược như cóc kèn leo chưa từng được cơ quan y tế kiểm định về tính an toàn trên phụ nữ có thai, việc sử dụng nó dựa trên lời đồn hoặc nhãn "thảo dược tự nhiên" là hành động đánh cược sức khỏe của thai nhi.

Tiêu chuẩn an toàn thuốc thai kỳ ngày càng khắt khe

Để bảo vệ bà mẹ và trẻ sơ sinh, các cơ quan quản lý dược phẩm hàng đầu thế giới đã thắt chặt quy định về dán nhãn thông tin thuốc. Trước đây, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) sử dụng các chữ cái A, B, C, D, X để phân loại rủi ro thai kỳ, nhưng hệ thống này bộc lộ nhiều tranh cãi và không phản ánh đầy đủ bức tranh y học chứng cứ ^[5].

Chính vì vậy, quy chuẩn dán nhãn mới cho phụ nữ mang thai và cho con bú (PLLR) đã được ban hành nhằm thay thế hệ thống chữ cái cũ bằng các phần mô tả chi tiết, nhấn mạnh vào dữ liệu thực tế trên người và cơ sở dữ liệu theo dõi phơi nhiễm trong thai kỳ ^[6], ^[5]. Các nguồn dữ liệu giám sát dịch tễ học như Nghiên cứu Phòng chống Dị tật Bẩm sinh Quốc gia Hoa Kỳ (NBDPS) đóng vai trò then chốt trong việc xác định mối liên hệ giữa các hoạt chất sử dụng trong thai kỳ và dị tật thai nhi sau khi sản phẩm lưu hành ^[6].

Các dịch vụ thông tin quái thai học (TIS) trên thế giới cũng đã chứng minh vai trò to lớn trong việc cung cấp thông tin y học chứng cứ về mức độ an toàn của việc phơi nhiễm trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú ^[7]. Dịch vụ này giúp ngăn ngừa các dị tật bẩm sinh do dùng sai thuốc, đồng thời tránh việc chấm dứt thai kỳ không cần thiết do hoang mang ^[7]. Đối chiếu với những tiêu chuẩn đánh giá khắt khe này, cóc kèn leo chưa hề có bất kỳ dữ liệu dịch tễ học, báo cáo theo dõi phơi nhiễm hay nghiên cứu lâm sàng nào được công nhận trên phụ nữ mang thai ^[1], ^[2]. Do đó, theo nguyên tắc phòng ngừa tối cao của y khoa hiện đại, cóc kèn leo bắt buộc phải xếp vào nhóm cần tránh dùng trong thai kỳ.

Ai nên thận trọng và cách xử trí đau nhức an toàn

Mọi phụ nữ đang trong các giai đoạn sau cần tuyệt đối kiêng dùng cóc kèn leo:

• Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào.
• Phụ nữ đang trong giai đoạn chuẩn bị mang thai hoặc nghi ngờ có thai.
• Phụ nữ đang cho con bú bằng sữa mẹ.
• Người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với các loài thực vật họ Đậu.

Đối với người trưởng thành bình thường muốn dùng cóc kèn leo để hỗ trợ giảm đau cơ xương khớp, việc sử dụng cũng cần có sự tư vấn của thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép. Nghiên cứu cho thấy cóc kèn leo có thể gây ra một số tác dụng phụ trên đường tiêu hóa và liều dùng thử nghiệm thường là dịch chiết chuẩn hóa 800 mg/ngày trong 4 tuần ^[1], ^[2]. Tuyệt đối không tự ý sắc uống kéo dài hoặc dùng các chế phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc.

Nếu phụ nữ mang thai bị đau lưng, mỏi hông hoặc nhức khớp gối, tuyệt đối không tự ý mua thảo dược uống. Thay vào đó, thai phụ nên áp dụng các giải pháp an toàn sau:

• Sử dụng đai nâng đỡ bụng bầu để giảm áp lực dồn lên cột sống thắt lưng và khớp háng.
• Chườm ấm nhẹ nhàng vùng cơ bị co thắt, xoa bóp hoặc tập các bài thể dục dành riêng cho bà bầu như yoga tiền sản, bơi lội dưới sự hướng dẫn của huấn luyện viên.
• Thay đổi tư thế ngủ bằng cách nằm nghiêng bên trái, kê gối chuyên dụng giữa hai đầu gối và dưới bụng để giảm tải áp lực xương chậu.
• Đi khám bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên khoa cơ xương khớp nếu cơn đau vượt quá ngưỡng chịu đựng để được chỉ định các liệu pháp điều trị hoặc dùng thuốc đã được chứng minh an toàn trong thai kỳ.

Tóm lại, dù cóc kèn leo là vị thuốc giảm đau tiềm năng cho người bình thường, sự thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu lâm sàng về độc tính trên phôi thai và sự bài tiết qua sữa mẹ đòi hỏi phụ nữ mang thai và cho con bú phải nói không với loại thảo dược này. Bảo vệ sức khỏe thai nhi luôn bắt đầu từ việc cẩn trọng với từng ngụm nước lá hay viên uống thảo dược đưa vào cơ thể.