Nhầm lẫn phổ biến giữa mao tử tàu và sâm cau
Trong dân gian, nhiều người thường tìm kiếm các loại thảo dược quý dạng củ để bồi bổ sức khỏe hoặc điều trị các bệnh tiêu hóa. Cây mao tử tàu (còn gọi là sâm cau rừng, đậu miêu rừng, tên khoa học Eriosema chinense) thường bị nhầm lẫn hoặc so sánh trực tiếp với các vị thuốc sâm cau truyền thống. Sự tương đồng về hình dáng củ rễ mọc hoang dã khiến người mua ngộ nhận rằng hai loại cây này mang lại công dụng tráng dương hay bổ thận giống hệt nhau.
Thực tế, dữ liệu khoa học về hai nhóm dược liệu này hoàn toàn khác biệt. Trong khi sâm cau quen thuộc chưa có đầy đủ trích đoạn dữ liệu đối chiếu trong hệ thống nghiên cứu hiện tại, thì mao tử tàu (Eriosema chinense) đã được chứng minh chủ yếu về hoạt tính kháng khuẩn và kiểm soát tiêu chảy.
Bản chất khoa học và sự khác biệt công dụng
Trả lời thẳng thắn thắc mắc: Mao tử tàu và sâm cau không hề tương đương nhau về mặt công dụng dược lý. Không có bằng chứng nào chứng minh mao tử tàu mang lại các đặc tính kích thích sinh lý như các lời đồn thổi dân gian về sâm cau.
Bằng chứng nghiên cứu khoa học cho thấy rễ mao tử tàu (Eriosema chinense) chứa các hợp chất flavonoid đặc hiệu, nổi bật là eriosematin E, có tác dụng điều trị tiêu chảy do nhiễm khuẩn [2, 3]. Do đó, việc tự ý thay thế hai loại thảo dược này với mục đích điều trị bệnh là không có cơ sở khoa học và tiềm ẩn nhiều nguy cơ.
Cơ chế tác động kháng khuẩn và cầm tiêu chảy
Hợp chất eriosematin E (viết tắt là ECM) chiết xuất từ rễ cây mao tử tàu hoạt động thông qua việc ức chế tác nhân gây bệnh đường ruột và ổn định niêm mạc đại tràng [2, 3]. Khi vi khuẩn xâm nhập vào ống tiêu hóa, chúng thường làm gián đoạn tính toàn vẹn của tế bào biểu mô ruột và gây ức chế bơm ion Na+/K+-ATPase. Tình trạng này khiến tế bào không thể duy trì cân bằng điện giải, làm nước và khoáng chất thoát ồ ạt vào lòng ruột, gây ra tiêu chảy cấp.
Nghiên cứu chỉ ra eriosematin E có khả năng gắn kết trực tiếp với các axit amin thông qua liên kết hydro, từ đó tái kích hoạt enzyme Na+/K+-ATPase đã bị ức chế [1]. Song song đó, hoạt chất này ngăn chặn độc tố của vi khuẩn phá hủy hàng rào niêm mạc ruột, đồng thời làm giảm sản sinh oxit nitric và điều hòa các chất gây viêm [2, 3].
Chi tiết các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật
Các công trình khoa học tiền lâm sàng đã chứng minh hiệu quả chống tiêu chảy của rễ cây mao tử tàu một cách cụ thể:
Năm 2019, một nghiên cứu tiền lâm sàng và mô phỏng phân tử đánh giá hiệu quả của eriosematin E chiết từ rễ cây mao tử tàu (Eriosema chinense) trên chuột bị tiêu chảy do vi khuẩn Escherichia coli gây bệnh đường ruột (EPEC) [1]. Chuột thí nghiệm được theo dõi các chỉ số hành vi trong 6 giờ và đến 24 giờ sau khi gây nhiễm, đo đạc lượng nước trong phân, mật độ vi khuẩn và xét nghiệm máu [1]. Kết quả ghi nhận liều uống 5 mg/kg và 10 mg/kg đều mang lại hiệu quả chống tiêu chảy rõ rệt, trong đó liều 10 mg/kg đạt hiệu quả cao hơn về tỷ lệ bảo vệ, giảm lượng nước và mật độ EPEC trong phân [1]. Hợp chất này giúp tăng bạch cầu, huyết sắc tố (Hb), tiểu cầu, khôi phục chất chống oxy hóa, giảm cytokine tiền viêm (IL-1beta, TNF-alpha), và tái kích hoạt enzyme Na+/K+-ATPase [1]. Giới hạn là nghiên cứu chỉ dừng lại ở mô hình chuột nhiễm khuẩn cấp tính [1].
Đến năm 2020, một công trình in vitro, in vivo và in silico tiếp tục đánh giá chiết xuất rễ mao tử tàu, phân đoạn chloroform và eriosematin E đối với chuột bị tiêu chảy bán cấp do vi khuẩn trực trùng Shigella flexneri gây ra [2]. Nghiên cứu in vitro ghi nhận eriosematin E ức chế mạnh nhất sự phát triển của vi khuẩn Shigella flexneri [2]. Trên mô hình chuột bị tiêu chảy thực nghiệm trong 6 ngày, dịch chiết rễ mao tử tàu dùng ở liều 200 mg/kg, phân đoạn chloroform ở liều 100 mg/kg và eriosematin E ở liều 10 mg/kg đường uống đều thể hiện tiềm năng bảo vệ [2]. Dịch chiết thô và eriosematin E đạt tỷ lệ bảo vệ cao nhất vào ngày thứ 6, khôi phục cân bằng điện giải, enzyme Na+/K+-ATPase và giảm cytokine viêm [2]. Mô phỏng máy tính cho thấy eriosematin E làm bất hoạt hoạt tính protease của protein SepA do vi khuẩn Shigella tiết ra, bảo vệ hàng rào biểu mô ruột [2].
Bên cạnh đó, các loài cùng chi Eriosema cũng cho thấy hoạt tính sinh học đáng chú ý. Một nghiên cứu năm 2021 phân lập được hai hợp chất prenylated dihydrochalcones mới cùng 18 chất chuyển hóa thứ cấp từ loài Eriosema montanum [3]. Nghiên cứu in vitro xác định các hợp chất prenylated dihydrochalcones có hoạt tính kháng vi khuẩn Gram dương Bacillus subtilis với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 3,1 đến 8,9 microM, và chiết xuất lá thô có MIC là 3,0 microg/mL [3]. Đáng lưu ý, không có dịch chiết thô hay hợp chất đơn lẻ nào từ loài cây này có hoạt tính ức chế vi khuẩn Escherichia coli [3]. Ngoài ra, các hợp chất 1, 3 và 4 từ loài này ghi nhận khả năng gây độc tế bào ung thư vú người MCF-7 với nồng độ EC50 lần lượt là 7,0, 18,0 và 18,0 microM [3].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mao tử tàu với các loại sâm bồi bổ sức lực và tăng cường khả năng giường chiếu. Thực chất, bằng chứng hóa thực vật và dược lý của mao tử tàu chỉ tập trung vào khả năng kháng khuẩn, bảo vệ biểu mô tiêu hóa và giảm viêm mô mềm [2, 3]. Chưa hề có nghiên cứu lâm sàng nào trên người ghi nhận tác dụng tăng cường sinh lý ở loài cây này.
Thêm vào đó, toàn bộ dữ liệu hiệu quả điều trị của mao tử tàu mới chỉ được thiết lập trên động vật thí nghiệm (chuột) và mô hình tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [2, 3]. Việc ngoại suy trực tiếp tác dụng này sang người là hoàn toàn chưa có cơ sở khoa học. Các thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người vẫn chưa được tiến hành, do đó độ an toàn và sinh khả dụng chính xác của mao tử tàu vẫn là một ẩn số lớn.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người dân tuyệt đối không nên tự ý thu hái mao tử tàu ngoài tự nhiên để sử dụng thay thế các bài thuốc chữa tiêu chảy hoặc thuốc bồi bổ cơ thể.
Đặc biệt, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, trẻ em và người cao tuổi có bệnh lý nền phải tuyệt đối tránh xa các loại củ rễ chưa qua kiểm nghiệm lâm sàng. Người đang gặp tình trạng mất nước nghiêm trọng do tiêu chảy nhiễm trùng cần đến ngay cơ sở y tế để được bù nước và dùng kháng sinh điều trị thích hợp theo chỉ định của bác sĩ, thay vì tự uống các loại rễ cây rừng chưa được cấp phép. Nếu đang điều trị bất kỳ bệnh lý nào hoặc đang sử dụng thuốc kê đơn, bạn phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ thảo dược lạ nào.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Trong đời sống hằng ngày, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo trước các lời quảng cáo thổi phồng về các loại "sâm rừng" hay củ dược liệu lạ. Không nên mua các sản phẩm rễ củ không rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc gán nhãn bừa bãi là sâm cau hay mao tử tàu trên các hội nhóm mạng xã hội.
Nếu gặp các vấn đề về rối loạn tiêu hóa hay nhiễm khuẩn đường ruột, giải pháp an toàn hàng đầu là tuân thủ phác đồ điều trị chuẩn y khoa, uống bù đủ dung dịch điện giải và dùng thực phẩm nấu chín, nước sôi để nguội. Rễ mao tử tàu hiện chỉ giữ vai trò là đối tượng nghiên cứu tiềm năng trong phòng thí nghiệm để phát triển các loại thuốc mới trong tương lai. Khi muốn sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ dược liệu thiên nhiên, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn tính mạng và sức khỏe bản thân.
