Mẫu đơn bì hỗ trợ hạ đường huyết: Động vật hay người?

Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường tìm kiếm các bài thuốc y học cổ truyền để kiểm soát đường huyết. Trong số đó, mẫu đơn bì (vỏ rễ của cây mẫu đơn) là vị thuốc quen thuộc, xuất hiện trong nhiều thang thuốc hỗ trợ chuyển hóa. Những lời đồn thổi về khả năng trị bệnh tiểu đường của loại vỏ cây này khiến không ít người đặt câu hỏi về hiệu quả thực tế.

Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: mẫu đơn bì mới chỉ được ghi nhận tiềm năng hạ đường huyết trên động vật và tế bào trong phòng thí nghiệm. Hoàn toàn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người để coi đây là phương pháp điều trị thay thế thuốc hạ đường huyết. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ để dùng dược liệu này.

Nguồn gốc và quy chuẩn của mẫu đơn bì

Mẫu đơn bì (Cortex Moutan) chính là phần vỏ rễ phơi khô của cây Paeonia x suffruticosa Andrews, thuộc họ Mẫu đơn ^[1]. Dược liệu này thu hái vào mùa thu, sau đó bóc lấy phần vỏ rễ rồi phơi khô ^[1]. Dược điển Trung Quốc phân biệt hai loại gồm Liandapi (vỏ rễ thu hái mùa thu, rửa sạch đất cát, bóc lấy vỏ và phơi nắng) và Guadanpi (loại bỏ phần gỗ thô bên trong rồi phơi nắng) ^[1].

Dược liệu mẫu đơn bì đã được ghi nhận trong Dược điển Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và xuất hiện trong Dược điển Châu Âu bản bổ sung năm 2018 cũng như ấn bản thứ 10 ^[1]. Theo tiêu chuẩn của Dược điển Châu Âu lần thứ 10, mẫu đơn bì thành phẩm phải chứa tối thiểu 2,2% paeonol và tối thiểu 1,1% paeoniflorin ^[1]. Một nghiên cứu phân tích bằng phương pháp HPLC năm 2002 cũng chỉ ra rằng hàm lượng hoạt chất chính paeonol và paeoniflorin không có sự khác biệt rõ rệt giữa hai loài Paeonia ostii và Paeonia suffruticosa ^[2].

Các nhà nghiên cứu cũng lưu ý rằng các dẫn xuất glucoside của paeonol có thể chuyển hóa thành paeonol trong quá trình thu hái và chế biến ^[2]. Do đó, việc tiêu chuẩn hóa chất lượng dược liệu thô đóng vai trò rất quan trọng trong nghiên cứu dược lý ^[2].

Cơ chế tác động đến đường huyết trong phòng thí nghiệm

Để giải mã khả năng hỗ trợ chuyển hóa đường, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm dịch chiết mẫu đơn bì trên các mô hình tế bào. Năm 2007, một nghiên cứu trên 4 mô hình tế bào (túi màng diềm bàn chải ruột BBMV, tế bào ung thư gan chuột H4IIE, tế bào nguyên bào sợi da người Hs68 và tế bào mỡ chuột 3T3-L1) đã ghi nhận những phản ứng rõ rệt ^[3]. Kết quả cho thấy mẫu đơn bì ức chế hấp thu đường glucose tại túi màng BBMV, đồng thời làm tăng sự hấp thu glucose vào tế bào Hs68 và tế bào mỡ 3T3-L1 ^[3].

Bên cạnh đó, dịch chiết ethanol từ rễ mẫu đơn (Paeoniae Radix) còn can thiệp vào quá trình sản xuất đường tại gan ^[4]. Nghiên cứu năm 2010 phát hiện dịch chiết này có tác dụng ức chế sự phiên mã của phosphoenolpyruvate carboxykinase (PEPCK) - loại enzym giữ vai trò trọng yếu trong việc tăng tân tạo glucose tại gan khi đói ^[4]. Sự ức chế enzym này diễn ra trên dòng tế bào gan H4IIE mà không gây độc cho tế bào, kéo dài trên 24 giờ sau các lần xử lý lặp lại ^[4].

Đáng chú ý, cơ chế ức chế biểu hiện gen PEPCK của dịch chiết rễ mẫu đơn không bị ảnh hưởng bởi hiện tượng mất nhạy cảm insulin hay kích thích bởi palmitate ^[4]. Tuy nhiên, các hoạt chất tinh khiết đơn lẻ như paeonol và paeoniflorin khi thử nghiệm riêng lại không ức chế biểu hiện PEPCK ở nồng độ khảo sát, gợi ý rằng tác dụng trên gan phụ thuộc vào toàn bộ dịch chiết phức hợp ^[4].

Kết quả từ các nghiên cứu trên động vật

Cho đến nay, các kết quả hạ đường huyết khả quan của mẫu đơn bì và hoạt chất paeonol đều chỉ dừng lại ở loài gặm nhấm. Trong nghiên cứu năm 2007, hoạt chất paeonol chiết xuất từ mẫu đơn bì đã được thử nghiệm trên chuột cống mắc đái tháo đường do tiêm streptozotocin từ sơ sinh ^[3]. Với liều dùng 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng, paeonol đã cải thiện rõ rệt khả năng dung nạp glucose đường uống ở chuột cống ^[3].

Tiếp tục nghiên cứu vào năm 2013, các nhà khoa học đánh giá tác động của paeonol trên chuột cống mắc đái tháo đường gây ra bởi streptozotocin ^[5]. Với liều lượng 50 mg/kg và 100 mg/kg, hoạt chất paeonol giúp chuột cống tăng cân nặng, giảm lượng đường huyết, hạ nồng độ protein huyết thanh bị glycat hóa và giảm sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) ^[5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự sụt giảm biểu hiện thụ thể RAGE và yếu tố NF-kappaB tại các tế bào thần kinh hồi hải mã và vỏ não của chuột ^[5].

Nghiên cứu năm 2010 dùng dịch chiết ethanol của rễ mẫu đơn trên chuột cống bị đái tháo đường do streptozotocin và chuột nhắt biến đổi gen db/db cũng xác nhận hiệu quả giảm đường huyết phụ thuộc liều lượng và thời gian ^[4]. Dù vậy, tất cả những can thiệp này đều thực hiện trên chuột, chưa hề có nghiên cứu tương đương được thực hiện trên cơ thể người mắc đái tháo đường.

Khả năng bảo vệ biến chứng trên mô hình thực nghiệm

Ngoài việc giảm đường huyết, các hợp chất trong mẫu đơn bì còn được thử nghiệm nhằm đánh giá tiềm năng giảm thiểu biến chứng tiểu đường. Nghiên cứu năm 2013 kiểm tra hoạt tính của paeoniflorin và oxypaeoniflora trên tế bào trung mô cầu thận HBZY-1 bị tổn thương do các sản phẩm AGEs ^[6]. Giá trị IC50 ức chế tạo gốc tự do của hai chất này lần lượt là 4,197 x 10^-4 M và 1,002 x 10^-4 M ^[6].

Tiền xử lý tế bào HBZY-1 với paeoniflorin và oxypaeoniflora ở nồng độ từ 10^-8 đến 10^-4 M đã làm tăng đáng kể hoạt tính của hai enzym chống oxy hóa là glutathione peroxidase và catalase ^[6]. Ở mô hình đồng nuôi cấy tế bào trung mô và đại thực bào, hai hoạt chất này ức chế sự di chuyển của đại thực bào, đồng thời giảm các cytokine gây viêm gồm interleukin-6 (IL-6) và monocyte chemoattractant protein-1 (MCP-1) theo nồng độ ^[6].

Trên mô hình thần kinh, bài thuốc cổ truyền Quế chi phục linh hoàn (Guizhi-Fuling-Wan) chứa mẫu đơn bì đã được thử nghiệm trên chuột bị tăng đường huyết do streptozotocin vào năm 2012 ^[7]. Sau 2 tuần gây bệnh, bài thuốc được cho chuột uống mỗi ngày 1 lần trong 7 ngày liên tục ^[7]. Kết quả cho thấy bài thuốc cải thiện tình trạng suy giảm trí nhớ không gian ở chuột nhắt, giảm tế bào chết theo chương trình ở vỏ não chuột cống thông qua giảm tỷ lệ Bax/Bcl2 và giảm protein caspase-3 ^[7]. Các nhà nghiên cứu lưu ý đây là kết quả trên mô hình gặm nhấm nhằm tìm hiểu cơ chế bảo vệ thần kinh trước tình trạng đường huyết cao ^[7].

Bằng chứng hiện tại: Tiềm năng lớn nhưng chưa đủ chuẩn điều trị

Dù các dữ liệu thực nghiệm trên tế bào và loài gặm nhấm cho thấy mẫu đơn bì có nhiều cơ chế hạ đường huyết, người bệnh cần hiểu đúng bản chất khoa học. Toàn bộ các dữ liệu về liều lượng, khả năng dung nạp glucose hay ức chế enzym mới chỉ diễn ra trong ống nghiệm và trên cơ thể chuột ^[3], ^[4], ^[5].

Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh mẫu đơn bì hạ được HbA1c hay kiểm soát tốt đường huyết bệnh nhân. Cơ thể con người có hệ thống chuyển hóa, hấp thu và đào thải thuốc phức tạp hơn động vật rất nhiều. Do đó, việc tự ý áp dụng liều của chuột lên người tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc hoặc thất bại trong điều trị.

Bệnh đái tháo đường nếu không kiểm soát đường huyết đúng cách sẽ dẫn đến biến chứng nguy hiểm ở tim, thận, mắt và mạch máu ^[7]. Việc tin vào quảng cáo chưa được kiểm chứng rồi bỏ thuốc điều trị chuẩn là sai lầm nghiêm trọng có thể đe dọa tính mạng người bệnh.

Hiểu lầm phổ biến và ai cần thận trọng khi dùng

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên là vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây y. Thực tế, y học cổ truyền luôn xếp mẫu đơn bì vào nhóm thuốc có chỉ định và chống chỉ định chặt chẽ ^[1]. Tài liệu dược học ghi nhận mẫu đơn bì có tác dụng thanh nhiệt, lương huyết, hoạt huyết, tiêu ứ, cải thiện tuần hoàn ^[1].

Tuy nhiên, tài liệu y học cũng ghi rõ: vị thuốc này chống chỉ định đối với phụ nữ đang mang thai và những người phụ nữ bị chứng kinh nguyệt ra nhiều (rong kinh, đa kinh) ^[1]. Do có tác dụng hoạt huyết và tác động lên tử cung, việc tùy tiện sử dụng mẫu đơn bì ở phụ nữ có thai có thể dẫn đến nguy cơ sảy thai hoặc biến chứng sản khoa nguy hiểm ^[1].

Người có bệnh nền đái tháo đường, suy giảm chức năng gan, thận hoặc đang sử dụng các thuốc chống đông máu không nên tự ý dùng các bài thuốc chứa mẫu đơn bì. Luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền hoặc bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Cách tiếp cận đúng đắn và lời khuyên cân bằng

Hiện tại, chưa có khuyến cáo y khoa chính thức nào về liều lượng hay cách dùng mẫu đơn bì đơn độc để chữa bệnh đái tháo đường ở người. Người bệnh không nên tự mua dược liệu trôi nổi trên thị trường về sắc uống với hy vọng hạ đường huyết.

Nếu muốn sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền có thành phần mẫu đơn bì, người bệnh phải đến các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để được bắt mạch, kê đơn phù hợp với thể trạng. Quá trình dùng thảo dược hỗ trợ phải luôn song hành với việc kiểm tra đường huyết định kỳ tại nhà và tuân thủ thuốc do bác sĩ nội tiết chỉ định.

Mẫu đơn bì là vị thuốc giàu tiềm năng sinh học với các hoạt chất quý như paeonol và paeoniflorin đã được chứng minh hiệu quả giảm đường huyết trên mô hình động vật ^[3], ^[5]. Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến đơn thuốc lâm sàng còn rất xa. Người bệnh cần tỉnh táo, duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, tập luyện thể lực đều đặn và tuân thủ phác đồ y khoa hiện đại để kiểm soát tốt bệnh đái tháo đường.