Nhầm lẫn phổ biến giữa hai vị thuốc họ Thược dược
Nhiều người dùng thuốc Đông y thường nghe nhắc tới Mẫu đơn bì và Xích thược như những vị thuốc giúp hoạt huyết hoặc thanh nhiệt. Do cùng thuộc chi Mẫu đơn (Paeonia) và có ngoại hình sau chế biến tương đối giống nhau dạng phiến lát, không ít người lầm tưởng chúng là một hoặc có thể dùng thay thế hoàn toàn cho nhau [1], [2]. Sự nhầm lẫn này xuất phát từ việc thiếu phân biệt bộ phận sử dụng cũng như thành phần hoạt chất cốt lõi bên trong.
Thực tế, Mẫu đơn bì và Xích thược là hai vị thuốc riêng biệt cả về bộ phận thực vật thu hái lẫn định hướng điều trị chuyên biệt. Mẫu đơn bì là vỏ rễ khô của cây Mẫu đơn, trong khi Xích thược lại lấy từ toàn bộ rễ của cây Thược dược [3], [4]. Hiểu rõ sự khác biệt khoa học giúp người bệnh tránh dùng sai mục đích và đảm bảo an toàn điều trị.
Khác biệt từ nguồn gốc và bộ phận dùng
Điểm khác biệt cơ bản nhất nằm ở nguồn gốc loài thực vật và phần mô được thu hái làm thuốc. Dữ liệu thực vật học ghi nhận Mẫu đơn bì (Moutan Cortex) là vỏ rễ phơi khô của cây Paeonia suffruticosa [3], [5], [4]. Khi thu hái, người ta chỉ lấy phần vỏ rễ ngoài cùng, loại bỏ phần lõi gỗ bên trong [3], [5].
Ngược lại, Xích thược (Paeoniae Radix Rubra) là phần rễ nguyên vẹn đã phơi khô từ các loài thược dược như Paeonia veitchii hoặc Paeonia lactiflora [3], [2], [4]. Cấu trúc giải phẫu hiển vi của Xích thược chứa cả phần vỏ rễ, thớ sợi gỗ và hệ thống mạch dẫn [6]. Công nghệ phân tích mã vạch phân tử DNA (rDNA-ITS, matK, rbcL) đã chứng minh rõ các chỉ dấu di truyền đặc hiệu giúp định danh chính xác từng loài thực vật này [2].
Paeoniflorin và sự phân hóa hoạt chất sinh học
Chi Mẫu đơn (Paeonia) rất giàu các glycoside monoterpenoid (MPG) mang cấu trúc khung đặc thù [1]. Trong đó, hoạt chất paeoniflorin cùng các dẫn xuất liên quan được xác định là nhóm chất hoạt tính cốt lõi của cả Mẫu đơn bì lẫn Xích thược [7], [1], [4].
Cả hai dược liệu đều chứa paeoniflorin, benzoylpaeoniflorin và galloylpaeoniflorin [7], [4]. Tuy nhiên, Mẫu đơn bì có một thành phần đặc trưng nổi bật là paeonol, mang lại mùi thơm riêng biệt [7], [5], [4]. Nghiên cứu nhiễu xạ tia X (PXRD) cho thấy cả Mẫu đơn bì lẫn Xích thược đều chứa tinh thể canxi oxalat monohydrat (COM), hàm lượng đỉnh nhiễu xạ này tăng lên rõ rệt sau quá trình đun sắc với nước [8].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?
Các thử nghiệm dược lý học hiện đại đã phân tích từng khía cạnh tác dụng của Mẫu đơn bì và Xích thược để làm rõ sự khác biệt trong điều trị:
Năm 2010, một nghiên cứu đánh giá 18 hợp chất phân lập từ Paeonia lactiflora và Paeonia suffruticosa đối với hệ tim mạch [4]. Kết quả ghi nhận các hoạt chất chung bao gồm paeonol, paeoniflorin, benzoylpaeoniflorin và benzoyloxypaeoniflorin đều ức chế kết tập tiểu cầu và ức chế đông máu [4]. Ngoài ra, methylgallate, (+)-catechin, paeoniflorigenone và galloylpaeoniflorin cũng tham gia hỗ trợ cải thiện tuần hoàn máu bằng các cơ chế này [4]. Giới hạn của nghiên cứu là đánh giá tác dụng ở cấp độ hợp chất đơn lẻ trong phòng thí nghiệm [4].
Năm 2013, một thử nghiệm in vitro so sánh 12 vị thuốc cổ truyền trên tế bào da người, gồm tế bào nguyên bào sợi (pNHDF) và tế bào sừng (HaCaT) [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất Xích thược không thể hiện hoạt tính kích thích tế bào [5]. Trái lại, chiết xuất Mẫu đơn bì làm tăng tỷ lệ sống sót của cả tế bào sừng và nguyên bào sợi theo nồng độ một cách rõ rệt [5]. Hiệu quả này đến từ các hợp chất polyphenol tannin, đặc biệt là nhóm chứa pentagalloylglucose (PGG) ở nồng độ 100 nM [5].
Năm 2014, nghiên cứu về mối quan hệ phổ học - tác dụng trên mô hình chuột bị tổn thương phổi cấp do độc tố lipopolysaccharide [7]. Kết quả cho thấy chiết xuất Mẫu đơn bì và Xích thược đều có tác động tích cực kháng protein viêm và yếu tố hoại tử khối u alpha [7]. Ở Mẫu đơn bì, bốn thành phần đóng góp hiệu quả chính gồm axit gallic, paeoniflorin, galloylpaeoniflorin và paeonol [7].
Năm 2017, nghiên cứu trên chuột béo phì do ăn nhiều chất béo (DIO) dùng kết hợp Mẫu đơn bì và Xích thược trong 6 tuần bằng đường uống [3]. Kết quả cho thấy sự kết hợp này làm giảm béo phì và tình trạng kháng insulin, tăng hấp thu glucose ở cơ và gan [3]. Đồng thời, sự phối hợp hai vị thuốc còn giúp điều chỉnh hệ vi sinh đường ruột tương đương với thuốc metformin [3]. Giới hạn lớn nhất là dữ liệu mới chỉ thực hiện trên chuột, chưa thử nghiệm lâm sàng trên người [3].
Mục đích sử dụng khác nhau trong thực tế
Từ các dữ liệu hóa học và dược lý, mục đích sử dụng thực tế của hai dược liệu có sự phân nhánh cụ thể. Mẫu đơn bì được chú trọng trong các trường hợp cần tác động của paeonol và nhóm tannin kích thích phục hồi mô tế bào, chống viêm [7], [5]. Sự hiện diện của các polyphenol đặc thù giúp Mẫu đơn bì phù hợp với các tổn thương da hoặc viêm nhiễm chuyên sâu [5].
Trong khi đó, Xích thược chủ yếu được khai thác dựa trên nguồn paeoniflorin tự nhiên cùng các dẫn xuất monoterpenoid nhằm mục đích hoạt huyết, ức chế đông máu và cải thiện tuần hoàn [1], [4]. Mặc dù cùng có thể phối hợp trong các bài thuốc chuyển hóa hay chống viêm mạn tính, người dùng không nên tự ý thay thế Xích thược bằng Mẫu đơn bì vì tỷ lệ thành phần hóa học không tương đồng [7], [3].
Những hiểu lầm cần tránh
Nhiều người cho rằng cây Mẫu đơn và Thược dược là một, dẫn đến quan niệm dùng vỏ hay dùng toàn bộ rễ đều mang lại hiệu quả như nhau. Đây là nhận định sai lầm vì cấu trúc mô học và tỷ lệ hoạt chất hoàn toàn khác biệt [5], [6]. Nghiên cứu nuôi cấy tế bào da đã chỉ ra chiết xuất Xích thược không có tác dụng kích thích tế bào sừng như chiết xuất Mẫu đơn bì [5].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng dược liệu tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể uống liều cao kéo dài để thanh lọc máu. Cả hai vị thuốc đều chứa các hoạt chất chống kết tập tiểu cầu và chống đông máu [4]. Tự ý sử dụng đậm đặc có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang dùng các thuốc chống đông máu hoặc thuốc ức chế kết tập tiểu cầu (như aspirin) cần thận trọng tối đa. Các hoạt chất paeoniflorin, paeonol trong Mẫu đơn bì và Xích thược đều ức chế quá trình đông máu tự nhiên [4]. Việc phối hợp không có chỉ dẫn y khoa có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa hoặc xuất huyết dưới da [4].
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc nhổ răng cần thông báo rõ với bác sĩ nếu đang sử dụng các bài thuốc có chứa hai vị thuốc này để có kế hoạch tạm ngừng phù hợp [4]. Đối với phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ, hiện chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng xác nhận độ an toàn từ các tài liệu khoa học này, do đó cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.
Lưu ý áp dụng an toàn trong đời sống
Khi bốc thuốc Đông y, người dùng cần kiểm tra kỹ nguồn gốc nguyên liệu đạt chuẩn. Mẫu đơn bì chuẩn là những mảnh vỏ cuộn tròn hoặc dạng máng, trong khi Xích thược là những phiến cắt ngang hoặc vát từ củ rễ nguyên vẹn [5], [6]. Quá trình đun sắc dạng thuốc thang cần tuân thủ thời gian sắc để các khoáng chất và hoạt chất hữu cơ được giải phóng tối ưu vào dung dịch [8].
Không tự ý phối hợp Mẫu đơn bì và Xích thược nhằm mục đích giảm cân hay kiểm soát đường huyết tại nhà. Dù nghiên cứu năm 2017 trên chuột cho thấy tiềm năng điều chỉnh vi sinh đường ruột và cải thiện độ nhạy insulin, nghiên cứu này mới dừng ở mức tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm [3]. Mọi liệu trình điều trị rối loạn chuyển hóa cần có phác đồ y khoa chuẩn mực từ bác sĩ.
Tóm lại, Mẫu đơn bì và Xích thược dù có họ hàng gần gũi nhưng là hai dược liệu khác biệt về bộ phận thu hái lẫn phổ hoạt chất sinh học [3], [5]. Việc phân biệt đúng đặc tính giúp người dùng ứng dụng hiệu quả các lợi ích y học cổ truyền và phòng ngừa các rủi ro tương tác thuốc không đáng có.
