Cây thuốc dấu (thuộc chi Euphorbia) thường được trồng làm cảnh, làm hàng rào hoặc dùng trong dân gian để đắp mụn nhọt, cầm máu. Tuy nhiên, nhiều người bất cẩn bị mủ trắng của cây bắn vào mắt hoặc dính lên da, dẫn đến đau đớn dữ dội mà không rõ nguyên nhân.

Khi mủ cây thuốc dấu dính vào da hoặc mắt, rủi ro tổn thương là có thật và rất nguy hiểm. Nhựa mủ của các loài thực vật thuộc chi này có tính kích ứng mạnh, có thể gây bỏng rát da, trợt loét giác mạc và viêm màng bồ đào nghiêm trọng [1], [2].

Nguy cơ tiềm ẩn từ nhựa mủ trắng của cây thuốc dấu

Mủ cây thuốc dấu có dạng lỏng màu trắng sữa, tiết ra ngay khi thân hoặc lá cây bị gãy, bẻ. Nhựa mủ này chứa các hoạt chất phorbol ester và diterpenoid, có độc tính tiếp xúc cao đối với mô sống [3].

Khi tiếp xúc với biểu bì da, độc chất này kích thích phản ứng viêm độc học cấp tính [3]. Nghiêm trọng hơn, nếu rơi vào mắt, các chất độc nhanh chóng phá vỡ hàng rào biểu mô giác mạc, gây phản ứng viêm diện rộng từ kết mạc vào sâu tận tiền phòng [1], [2].

Chính vì màu trắng trông giống sữa thông thường, nhiều người chủ quan dùng tay trần ngắt cành, tỉa lá rồi đưa lên quẹt mắt hoặc lau mặt. Đây là nguyên nhân hàng đầu khiến chất độc xâm nhập vào mắt và vùng da quanh mắt [4], [5].

Cơ chế tác động và rủi ro đối với da

Trên da, nhựa mủ cây thuộc chi Euphorbia gây viêm da tiếp xúc kích ứng dạng bỏng hóa chất [3]. Triệu chứng ban đầu thường là đỏ da, nóng rát, sau đó có thể hình thành mụn nước hoặc phồng rộp [3].

Phản ứng độc tính này không phải là dị ứng thông thường mà là tổn thương hủy hoại trực tiếp do các hợp chất este trong nhựa mủ [3]. Mức độ nghiêm trọng phụ thuộc vào thời gian nhựa mủ lưu lại trên da và độ nhạy cảm của vùng da tiếp xúc [2]. Vùng da mỏng như mí mắt hoặc da mặt khi dính mủ thường sưng nề và viêm lan tỏa rất nhanh [4].

Nếu rửa sạch bằng nước kịp thời, tổn thương da có thể hồi phục hoàn toàn sau một thời gian [3]. Tuy nhiên, nếu để mủ bám lâu hoặc tự ý bôi các chất đắp dân gian khác, nguy cơ nhiễm trùng thứ phát và để lại sẹo thâm là rất cao.

Nguy cơ tổn thương mắt: Diễn tiến nhanh và nghiêm trọng

Tổn thương mắt do mủ thực vật chi Euphorbia có diễn tiến lâm sàng điển hình và có thể trở nặng trong vòng 24 đến 48 giờ [2], [4]. Các triệu chứng ban đầu xuất hiện gần như ngay lập tức gồm: cay rát dữ dội, cộm xốn, sợ ánh sáng và chảy nước mắt liên tục [2].

Ban đầu, thị lực của nạn nhân có thể chỉ giảm nhẹ, nhưng sau đó có thể tụt giảm nghiêm trọng đến mức chỉ đếm được ngón tay hoặc nhìn thấy bóng bàn tay di động trong vòng 24 giờ [1], [2]. Khi kiểm tra y khoa ban đầu, biểu mô giác mạc có thể chưa rách rưới rõ rệt hoặc chỉ có vết trợt nhỏ li ti, nhưng đến ngày hôm sau có thể xuất hiện tổn thương trợt biểu mô diện rộng [2].

Bên cạnh tổn thương bề mặt, chất độc còn gây phù nhu mô giác mạc, xuất hiện nếp gấp màng Descemet và gây viêm màng bồ đào trước ở các mức độ khác nhau [2]. Tình trạng viêm có thể làm tăng nhãn áp thứ phát và nếu bị bỏ mặc không điều trị đúng cách, bệnh nhân đối mặt với nguy cơ sẹo giác mạc vĩnh viễn, viêm màng bồ đào biến chứng, giãn lồi củng mạc trước và dẫn đến mù lòa [2].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận về độc tính của mủ Euphorbia

Y văn đã ghi nhận nhiều trường hợp tổn thương nặng nề do tiếp xúc với nhựa mủ thực vật chi Euphorbia. Các nghiên cứu này chỉ rõ rằng độc tính không hề hiếm gặp và thường xảy ra trong sinh hoạt hàng ngày.

Năm 2008, một báo cáo ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 86 tuổi bị viêm tiền phòng nghiêm trọng kèm nếp gấp Descemet ở một bên mắt sau khi tiếp xúc trực tiếp với mủ cây Euphorbia [1]. Thị lực của bệnh nhân lúc nhập viện giảm nặng, chỉ đếm được ngón tay [1]. Nhờ được theo dõi sát và điều trị tích cực bằng kháng sinh tại chỗ ofloxacine (3 mg/mL) kết hợp dung dịch nhỏ mắt prednisolone acetate 1%, các triệu chứng viêm dần thoái triển [1].

Năm 2009, một báo cáo tổng quan về bệnh lý viêm giác mạc - màng bồ đào do nhựa cây Euphorbia chỉ ra rằng mức độ viêm phụ thuộc vào loài cây và lượng mủ xâm nhập vào mắt [2]. Báo cáo nhấn mạnh thời gian để lớp biểu mô giác mạc lành lại hoàn toàn thường mất từ 4 đến 7 ngày [2]. Các trường hợp ghi nhận nhiễm độc mắt trước đó phần lớn liên quan đến các loài như E. royaleana, E. lathyris, E. tirucalli, E. trigona và E. milii [2].

Năm 2024, một nghiên cứu mô tả ca bệnh nam giới 76 tuổi bị viêm kết giác mạc hai mắt sau khi tiếp xúc với mủ cây Euphorbia lathyris lúc làm vườn [4]. Ban đầu thị lực mắt phải là 6/12 và mắt trái là 6/4 [4]. Khám ban đầu thấy viêm da quanh mắt rõ rệt, cương tụ kết mạc và phù giác mạc mắt phải [4]. Đáng chú ý, dù ban đầu mắt trái không có triệu chứng, nhưng sau 48 giờ, mắt trái bắt đầu xuất hiện dấu hiệu bệnh [4]. Thị lực bệnh nhân giảm xuống 6/36 ở mắt phải và 6/24 ở mắt trái do tổn thương khuyết biểu mô giác mạc hai bên và viêm tiền phòng [4]. Bệnh nhân được rửa mắt, dùng corticoid tại chỗ, kháng sinh, thuốc liệt thể mi và nước mắt nhân tạo, hồi phục đáng kể sau 3 tuần theo dõi [4]. Nghiên cứu này lưu ý rằng triệu chứng nhiễm độc có thể chỉ bộc lộ rõ sau 24 đến 48 giờ [4].

Về tác động trên da, một báo cáo năm 1999 ghi nhận 3 trẻ em bị viêm da độc học sau khi tiếp xúc với nhựa cây Euphorbia myrsinites [3]. Trong đó, bé gái nhỏ tuổi nhất còn bị viêm kết mạc và tắc nghẽn mắt phải [3]. Hoạt chất phorbol ester được xác định là nguyên nhân chính gây bỏng độc [3]. Cả ba bệnh nhân nhỏ tuổi này sau đó đã hồi phục hoàn toàn không để lại di chứng [3].

Một nghiên cứu dịch tễ học năm 2020 phân tích 678 trường hợp phơi nhiễm với loài Euphorbia tirucalli được báo cáo cho Hệ thống Trung tâm Chống độc Texas từ năm 2000 đến 2018 [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tiếp xúc qua đường mắt chiếm cao nhất với 60,9%, tiếp theo là đường tiêu hóa (31,9%) và qua da (17,3%) [5]. Đa số bệnh nhân là người lớn từ 20 tuổi trở lên (chiếm 72,1%), trẻ dưới 5 tuổi chiếm 16,8% [5]. 97,5% các trường hợp tiếp xúc là do vô ý và 94,4% xảy ra tại chính nhà ở của bệnh nhân [5]. Về biểu hiện lâm sàng, ảnh hưởng ở mắt chiếm 60,0%, ngoài da chiếm 14,0% và tiêu hóa chiếm 12,1% [5]. Có tới 17,1% trường hợp có kết quả diễn tiến tiềm ẩn mức độ nghiêm trọng [5].

Nhiễm độc mủ Euphorbia nặng đến mức có thể phá hủy hoàn toàn bề mặt nhãn cầu. Một báo cáo năm 2012 theo dõi hơn 1 năm trường hợp bệnh nhân bị suy tế bào gốc rìa giai đoạn cuối do phơi nhiễm mủ Euphorbia, dẫn đến tổn thương nhãn cầu sâu và tân mạch giác mạc [6]. Bệnh nhân này đáp ứng kém với tiêm bevacizumab dưới kết mạc và cuối cùng phải thực hiện phẫu thuật ghép giác mạc nhân tạo Boston loại 1 để khôi phục thị lực về mức 20/40 sau 1 năm theo dõi [6].

Hiểu lầm thường gặp khi bị mủ cây thuốc dấu dính vào người

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là nhầm tưởng rằng "cây thuốc thì không có độc", dẫn đến việc hái lá giã nát đắp trực tiếp lên vết thương hở, nốt mụn nhọt hoặc chà xát vào mắt để chữa bệnh đau mắt. Mủ của các loài cây chi Euphorbia là chất gây kích ứng mạnh, việc đắp trực tiếp dễ dẫn đến bỏng da hoặc loét hỏng giác mạc [3], [6].

Nhiều người khi bị dính mủ vào mắt thấy chỉ hơi xốn nhẹ nên chỉ chớp mắt vài cái rồi bỏ qua. Tuy nhiên, các tổn thương trợt biểu mô giác mạc và phản ứng viêm tiền phòng thường diễn tiến âm thầm và tăng nặng sau 24 đến 48 giờ [2], [4]. Đến khi mắt đau nhức dữ dội, mờ đặc thì giác mạc đã bị tổn thương sâu [2].

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là thói quen day, dụi mắt mạnh khi bị mủ bắn vào. Hành động cọ xát này vô tình làm trầy xước lớp biểu mô mắt, giúp độc chất thấm sâu hơn vào nhu mô giác mạc và buồng tiền phòng, làm tăng nguy cơ tổn thương vĩnh viễn [2]. Ngoài ra, việc tự ý mua các loại thuốc nhỏ mắt có chứa chất co mạch hay kháng sinh thông thường để tự chữa tại nhà có thể làm chậm trễ thời gian vàng cấp cứu [1], [4].

Ai cần đặc biệt thận trọng với cây thuốc dấu?

Trẻ nhỏ là đối tượng có nguy cơ cao bị tổn thương da và mắt do tính hiếu động, thường tò mò ngắt cành, bẻ lá chơi rồi đưa tay dụi mắt hoặc cho vào miệng [3], [5]. Làn da và kết giác mạc của trẻ em mỏng mảnh nên phản ứng bỏng độc học thường nặng nề hơn [3].

Người làm vườn, người chăm sóc cây cảnh trong gia đình cần hết sức cẩn thận [4], [5]. Dữ liệu cho thấy phần lớn các tai nạn xảy ra tại nhà trong quá trình cắt tỉa, di chuyển cây mà không mang đồ bảo hộ [4], [5].

Những người có tiền sử bệnh lý về mắt hoặc từng phẫu thuật mắt (như phẫu thuật lọc glaucoma) cần tuyệt đối bảo vệ mắt trước mủ Euphorbia, vì phản ứng viêm tiền phòng thứ phát có thể gây biến chứng phức tạp và nguy cơ mù lòa cao hơn [1], [2].

Lưu ý rằng hiện chưa có nghiên cứu chuyên biệt về tác động của mủ cây thuốc dấu trên phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Dữ liệu y văn hiện có chủ yếu ghi nhận trên người trưởng thành và trẻ nhỏ trong sinh hoạt đời sống [3], [5]. Do đó, nhóm đối tượng này càng cần tránh tiếp xúc với mủ thực vật độc hại để phòng ngừa rủi ro phơi nhiễm.

Hướng dẫn xử trí đúng cách và biện pháp phòng tránh tai nạn

Khi không may bị mủ cây thuốc dấu dính vào cơ thể, việc sơ cứu đúng cách ngay trong những phút đầu tiên đóng vai trò quyết định:

Nếu dính vào da:

  • Rửa ngay lập tức vùng da tiếp xúc dưới vòi nước chảy liên tục trong nhiều phút cùng với xà phòng nhẹ để loại bỏ triệt để nhựa mủ [3].
  • Không chà xát mạnh làm trầy xước da.
  • Sau khi rửa, theo dõi vùng da tiếp xúc; nếu xuất hiện mụn nước, phồng rộp hoặc viêm lan rộng, cần đến cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được xử trí [3].

Nếu dính vào mắt:

  • Lập tức rửa mắt dưới vòi nước sạch chảy nhẹ hoặc ngâm mắt vào chậu nước sạch, chớp mắt liên tục trong ít nhất 15 đến 20 phút.
  • Nếu chỉ bị một mắt, vẫn cần thận trọng làm sạch và theo dõi cả hai mắt, vì mủ có thể lan truyền qua tay dụi hoặc dịch tiết mà không hay biết [4].
  • Tuyệt đối không day, không dụi mắt.
  • Ngay sau khi xối rửa sơ cứu, phải đến ngay bệnh viện mắt hoặc cơ sở y tế gần nhất để bác sĩ nhãn khoa kiểm tra tổn thương giác mạc và tiền phòng [1], [4]. Bác sĩ có thể chỉ định phác đồ chuyên khoa gồm rửa mắt vô trùng, thuốc nhỏ kháng sinh, corticoid tại chỗ, thuốc liệt thể mi hoặc chất bôi trơn để kiểm soát viêm và nhiễm trùng [1], [4].
  • Cần tái khám sớm trong vòng 24 đến 48 giờ vì các dấu hiệu viêm giác mạc, viêm màng bồ đào có thể chỉ phát triển mạnh vào ngày hôm sau dù lúc đầu triệu chứng nhẹ [2], [4].

Để phòng ngừa tai nạn khi trồng và chăm sóc cây thuốc dấu:

  • Luôn đeo kính bảo hộ che kín mắt và mang găng tay bảo hộ khi cắt tỉa cành cây [4], [5].
  • Đặt cây cảnh ở vị trí an toàn, tránh xa tầm với của trẻ nhỏ và vật nuôi trong nhà [3], [5].
  • Sau khi làm vườn xong, phải tháo găng cẩn thận và rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi chạm vào mặt hoặc mắt [4], [5].
  • Không tự ý dùng mủ hay lá cây thuốc dấu để đắp chữa vết thương hay bệnh ngoài da theo các kinh nghiệm truyền miệng thiếu kiểm chứng khoa học [3], [6].

Mủ cây thuốc dấu dù có thể được lưu truyền trong một số bài thuốc dân gian nhưng chứa các độc chất kích ứng mạnh đối với mô sống [3]. Nhựa mủ này có thể gây bỏng rát bề mặt da và làm tổn thương giác mạc, viêm màng bồ đào đe dọa trực tiếp đến thị lực nếu bắn vào mắt [1], [2]. Chủ động trang bị kính, găng tay bảo hộ khi tiếp xúc và lập tức rửa nước nhiều lần kết hợp đến cơ sở y tế chuyên khoa khi bị dính mủ là nguyên tắc quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe [4], [5].