Lời đồn về rau mùi tàu và bệnh tiểu đường
Mùi tàu (ngò gai) là loại rau gia vị quen thuộc trong mâm cơm người Việt. Thời gian gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin cho rằng uống nước sắc rau mùi tàu có thể giúp hạ đường huyết nhanh chóng, thậm chí thay thế thuốc điều trị tiểu đường.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy tác dụng hạ đường huyết của cây thuộc chi Mùi tàu (Eryngium) mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và tế bào [1, 2]. Hoàn toàn chưa có đủ bằng chứng lâm sàng xác nhận hiệu quả cũng như độ an toàn của loại rau này đối với người bệnh tiểu đường.
Hoạt chất và cơ chế sinh học được ghi nhận
Chi Mùi tàu (danh pháp khoa học là Eryngium) chứa nhiều chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học [1]. Các nghiên cứu hóa thực vật đã xác định được các nhóm hợp chất như flavonoid, saponin, acid rosmarinic, triterpen, coumarin, polyacetylene và tinh dầu [1].
Nghiên cứu phân tích dịch chiết nước của loài Eryngium cymosum ghi nhận ba thành phần chính gồm acid caffeic, acid chlorogenic và acid rosmarinic [2]. Những hợp chất phenolic này có liên quan trực tiếp đến khả năng chống oxy hóa và điều hòa các phản ứng chuyển hóa trong cơ thể sinh vật [1, 2, 8].
Về cơ chế tác động, chiết xuất thực vật thuộc chi này có thể can thiệp vào các con đường chuyển hóa đường theo nhiều cách khác nhau [1, 2]. Chiết xuất nước từ Eryngium cymosum cho thấy khả năng ức chế gần 100% hoạt tính của các enzyme tham gia vào quá trình tân tạo glucose, đồng thời ức chế khiêm tốn khoảng 32% enzyme alpha-glucosidase chịu trách nhiệm phân cắt carbohydrate [2]. Ngoài ra, chiết xuất nước của loài Eryngium creticum ở nồng độ 0,01 mg/mL đã kích thích tế bào MIN6 tiết insulin khi có glucose [3].
Bằng chứng từ các thử nghiệm tiền lâm sàng
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đánh giá tác dụng của dịch chiết nước Eryngium cymosum trên chuột cống trắng Wistar bị gây tiểu đường bằng streptozotocin kết hợp nicotinamide (STZ-NA) [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất này tạo ra hiệu ứng hạ đường huyết rõ rệt, giảm đáng kể tình trạng tăng đường huyết trong thử nghiệm dung nạp pyruvate và thử nghiệm dung nạp maltose [2]. Đáng chú ý, chiết xuất này làm giảm nồng độ insulin sau khi cho chuột khỏe mạnh uống ở cả hai trạng thái dinh dưỡng nhưng không gây xáo trộn đường huyết bình thường [2].
Trước đó, các công bố được tổng hợp năm 2022 cũng ghi nhận kết quả đa chiều ở các loài cùng chi [3]. Nghiên cứu của nhóm Jaghabir chứng minh dịch chiết nước của Eryngium creticum giúp giảm nồng độ glucose máu ở chuột tiểu đường do STZ xuống 31% sau 4 giờ và giảm tới 62% sau 24 giờ điều trị [3].
Ngược lại, nghiên cứu sử dụng chiết xuất ethanol của loài Eryngium carlinae liều 30 mg/kg dùng đường uống trên chuột cống bị tiểu đường do streptozotocin trong hơn 40 ngày lại không ghi nhận bất kỳ tác dụng hạ đường huyết nào [3]. Thay vào đó, chiết xuất này chỉ thể hiện tác dụng làm hạ lipid máu [3]. Thậm chí, ở chuột bình thường, dịch chiết nước của Eryngium creticum ở liều 125–500 mg/kg còn gây tăng đường huyết cấp tính sau 45 phút uống trong nghiệm pháp dung nạp tinh bột, đồng thời không ức chế men alpha-amylase và alpha-amyloglucosidase trong ống nghiệm [3].
Giá trị và giới hạn của các nghiên cứu
Dữ liệu hiện tại cho thấy tiềm năng sinh học của một số loài thuộc chi Mùi tàu trong việc hỗ trợ cải thiện các chỉ số chuyển hóa [1, 2, 8]. Việc chiết xuất có thể ức chế enzyme tân tạo glucose mở ra hướng nghiên cứu mới cho các sản phẩm hỗ trợ điều trị [2].
Mặc dù vậy, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới ứng dụng thực tế trên người vẫn còn rất lớn. Toàn bộ các thử nghiệm nêu trên đều được tiến hành trên chuột cống hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1, 2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào được thực hiện trực tiếp trên bệnh nhân tiểu đường để xác định hiệu quả hạ đường huyết [1].
Bên cạnh đó, các thí nghiệm đều sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với dung môi và nồng độ hóa chất cụ thể, hoàn toàn khác với việc ăn rau tươi hoặc tự đun nước uống tại nhà [1, 2]. Các tài liệu tổng quan cũng nhấn mạnh rằng nhiều nghiên cứu trước đây thiếu tính truy xuất nguồn gốc loài chính xác, khiến hiệu quả giữa các loài mùi tàu khác nhau vẫn chưa thực sự rõ ràng [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau mùi tàu
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thảo dược tự nhiên nói chung và mùi tàu nói riêng hoàn toàn lành tính và có thể dùng thay thế thuốc tây. Đây là quan niệm nguy hiểm. Không có căn cứ khoa học nào cho thấy uống nước mùi tàu có thể thay thế insulin hay các thuốc hạ đường huyết đường uống do bác sĩ chỉ định.
Hiểu lầm khác là cho rằng ăn hoặc uống càng nhiều nước mùi tàu thì đường huyết càng hạ nhanh. Thực tế, một số nghiên cứu trên động vật cho thấy tác dụng hạ đường huyết không đồng nhất giữa các loài, thậm chí một số dịch chiết còn gây tăng đường huyết tạm thời hoặc chỉ có tác dụng hạ mỡ máu [3]. Việc tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng với liều lượng lớn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc hoặc bỏ lỡ giai đoạn điều trị y khoa quan trọng.
Những ai cần thận trọng?
Người đang được điều trị đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần đặc biệt cẩn trọng. Việc tự ý kết hợp các loại nước sắc thảo dược không rõ liều lượng có thể dẫn đến nguy cơ tương tác khó lường hoặc tụt đường huyết quá mức.
Người có bệnh lý nền mạn tính, bệnh gan, bệnh thận, phụ nữ mang thai và người cao tuổi không nên tự ý dùng nước ngò gai đậm đặc kéo dài. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn nào trên phụ nữ mang thai hoặc người suy giảm chức năng gan thận; dữ liệu hiện có chỉ nằm trên các mô hình động vật thí nghiệm [1, 2]. Mọi thay đổi trong chế độ ăn uống mang tính trị liệu đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
Gợi ý sử dụng mùi tàu an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng nên xem mùi tàu như một loại rau gia vị thông thường nhằm tăng hương vị thơm ngon cho món ăn hàng ngày. Thêm một lượng vừa phải ngò gai vào các món canh, súp hoặc ăn kèm thực phẩm giúp kích thích tiêu hóa và cung cấp thêm chất xơ tự nhiên.
Không nên tự ý thu hái, sắc nấu ngò gai với nồng độ quá đậm đặc để uống thay nước lọc cả ngày với mục đích hạ đường. Nếu muốn sử dụng bất kỳ dạng thực phẩm bổ sung nào chiết xuất từ thảo dược, người bệnh cần kiểm tra kỹ nguồn gốc xuất xứ và trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị. Việc kiểm soát đường huyết luôn đòi hỏi tuân thủ đơn thuốc, tập luyện thể lực và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng.
