Nhiều nam giới bước qua tuổi 50 bắt đầu tìm kiếm các món ăn truyền thống với hy vọng phục hồi sinh lực và duy trì phong độ. Trong số đó, ngẩu pín từ bò hoặc dê thường được truyền miệng như một phương thuốc bồi bổ đặc biệt. Thói quen dùng định kỳ món ăn này liệu có thực sự đem lại giá trị dinh dưỡng tương xứng hay tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe?
Câu trả lời ngắn gọn: Nam giới sau tuổi 50, đặc biệt là người có bệnh nền tim mạch, rối loạn mỡ máu hoặc tăng axit uric, không nên ăn ngẩu pín bồi bổ định kỳ. Dưới góc độ y học hiện đại, bộ phận này thuộc nhóm phủ tạng động vật và thịt đỏ, vốn chứa nhiều nhân purin cùng các thành phần bất lợi cho hệ tuần hoàn.
Bản chất ngẩu pín và gánh nặng chuyển hóa
Trong tập quán ăn uống, ngẩu pín được xếp vào nhóm phủ tạng và thịt đỏ của động vật có vú như bò, dê hoặc lợn [1]. Dù thường được gán cho tác dụng tăng cường bản lĩnh phái mạnh, thành phần dinh dưỡng chủ yếu của món ăn này là chất đạm cấu trúc, mô liên kết cùng lượng purin động vật đáng kể [2]. Khi cơ thể già đi, tốc độ lọc của thận và khả năng chuyển hóa chất béo hay đạm giảm sút, khiến việc xử lý các món giàu purin trở nên khó khăn hơn.
Axit uric là sản phẩm chuyển hóa cuối cùng của purin trong cơ thể [3]. Tình trạng nồng độ axit uric máu tăng cao thường dẫn tới bệnh gút và làm gia tăng nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch [3]. Tiêu thụ thực phẩm giàu purin từ nguồn gốc động vật như các loại thịt và phủ tạng làm tăng nồng độ axit uric máu [1, 4]. Do đó, việc nạp định kỳ món ăn đậm đặc purin động vật vô tình tạo thêm áp lực chuyển hóa lớn cho các cơ quan nội tạng.
Nguy cơ tim mạch và rối loạn mỡ máu
Các tổng quan dịch tễ học quy mô lớn chỉ ra rằng việc tiêu thụ dài hạn lượng lớn thịt đỏ làm gia tăng nguy cơ tử vong chung, bệnh tim mạch, ung thư đại trực tràng và đái tháo đường týp 2 ở cả hai giới [4]. Mối liên quan bất lợi này vẫn tồn tại độc lập ngay cả khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu như tuổi tác, chỉ số khối cơ thể (BMI), tiền sử bệnh, hút thuốc lá, huyết áp và nồng độ mỡ máu [4]. Việc ăn thịt đỏ có thể dẫn tới các biến cố tim mạch bất lợi như xơ vữa động mạch, bệnh tim thiếu máu cục bộ, đột quỵ và suy tim [1].
Nghiên cứu Zutphen Elderly Study theo dõi 30 năm trên 518 nam giới cao tuổi (70–89 tuổi) đã chia các đối tượng theo các mô hình ăn uống khác nhau [5]. Kết quả ghi nhận nồng độ cholesterol toàn phần trong máu ở nhóm có mức tiêu thụ thịt cao hơn 0,26 mmol/L so với nhóm áp dụng chế độ ăn uống lành mạnh [5]. Dù cholesterol HDL ở nhóm ăn thịt có cao hơn 0,08 mmol/L so với nhóm ăn nhiều đường tinh chế, việc tăng cholesterol toàn phần vẫn là yếu tố bất lợi cho hệ thống mạch máu vốn đã lão hóa của người lớn tuổi [5].
Bằng chứng về nguy cơ tăng axit uric và bệnh gút
Khuyến cáo dinh dưỡng và lối sống năm 2022 của Hội Thấp khớp học và Phục hồi chức năng Áo khẳng định thịt đỏ, phủ tạng và các sản phẩm xúc xích làm tăng nồng độ axit uric huyết thanh (SUA), qua đó làm tăng nguy cơ mắc bệnh gút [2]. Tiêu thụ thịt đỏ từ bò, cừu, lợn gắn liền với nguy cơ mắc bệnh gút cao hơn hẳn, với tỷ số nguy cơ tương đối hiệu chỉnh đa biến RR = 1,41 (khoảng tin cậy 95%: 1,07–1,86; p = 0,02) [2]. Vì vậy, hướng dẫn này nhấn mạnh các loại thịt đỏ và sản phẩm liên quan chỉ nên ăn với tần suất ít hơn (dưới 2 lần/tuần) và với số lượng nhỏ [2].
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2020 dựa trên dữ liệu Khảo sát Dinh dưỡng và Sức khỏe Trung Quốc (CHNS) trên 6.813 cư dân trưởng thành (trong đó có 1.111 người mắc tăng axit uric máu) cho thấy thực phẩm nguồn gốc động vật là nguồn cung cấp purin chính [6]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố như giới tính, tuổi tác, BMI, huyết áp và rượu bia, cứ mỗi 10g thực phẩm nguồn gốc động vật nạp thêm mỗi ngày làm tăng 2,40% nguy cơ tăng axit uric máu (OR = 1,024; khoảng tin cậy 95%: 1,018–1,030) [6]. Ngược lại, purin từ nguồn gốc rau củ và nấm hoàn toàn không làm gia tăng nguy cơ mắc tình trạng này [1, 7].
Tranh cãi dinh dưỡng: Đạm cho người già và ngưỡng an toàn
Một vấn đề cần lưu ý là người cao tuổi vẫn cần lượng chất đạm đầy đủ để duy trì khối cơ và phòng ngừa suy kiệt [4]. Một nghiên cứu năm 1994 trên 180 người cao tuổi tại Madrid (Tây Ban Nha) ghi nhận nhóm ăn từ 150g thịt/ngày trở lên có tình trạng dinh dưỡng chung tốt hơn do ăn kèm nhiều thực phẩm bổ dưỡng khác, đồng thời không thấy sự gia tăng rõ rệt về nguy cơ tim mạch so với nhóm ăn ít thịt [7]. Tuy nhiên, kết quả này được giải thích là do nhóm ăn thịt nhiều có chế độ ăn đa dạng giúp cung cấp đủ vi chất hỗ trợ chuyển hóa mỡ [7].
Nghiên cứu thuần tập năm 2024 trên 19.913 người cao tuổi suy yếu thể chất từ UK Biobank theo dõi trung vị 11,2 năm cho thấy tiêu thụ thịt đỏ chưa chế biến có mối quan hệ dạng chữ U với tỷ lệ tử vong [8]. Cụ thể, mức tiêu thụ vừa phải từ 1,0 đến 1,9 lần/tuần giúp giảm 14% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân so với nhóm ăn dưới 1 lần/tuần [8]. Ngược lại, ăn nhiều thịt đã qua chế biến làm tăng 20% nguy cơ tử vong chung và tử vong tim mạch [8]. Việc bổ sung đạm là cần thiết, nhưng không đồng nghĩa với việc lạm dụng các món phủ tạng động vật giàu cholesterol và purin như ngẩu pín.
Những hiểu lầm thường gặp về ngẩu pín
Quan niệm dân gian "ăn gì bổ nấy" khiến nhiều người tin rằng ăn bộ phận sinh dục của động vật sẽ trực tiếp làm tăng testosterone hay cải thiện sinh lý nam giới. Trên thực tế, hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh ngẩu pín có khả năng điều trị rối loạn cương dương hay nâng cao nồng độ nội tiết tố nam.
Mọi hormone sinh dục dạng peptide nếu có trong mô động vật đều sẽ bị dịch vị dạ dày và các enzyme tiêu hóa phân cắt thành axit amin thông thường trong ruột non. Do đó, ngẩu pín khi vào cơ thể chỉ đóng vai trò như một nguồn cung cấp chất đạm và mỡ động vật. Việc kỳ vọng vào tác dụng tráng dương thần kỳ chỉ mang tính chất tâm lý, trong khi các nguy cơ về chuyển hóa là hoàn toàn có thật.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nam giới sau tuổi 50 có tiền sử tăng huyết áp, bệnh mạch vành, xơ vữa động mạch hoặc rối loạn lipid máu cần tránh dùng ngẩu pín thường xuyên [2, 8]. Nồng độ cholesterol toàn phần có xu hướng gia tăng theo chế độ ăn giàu thịt đỏ, làm tăng nguy cơ tắc nghẽn lòng mạch [5].
Người đã từng bị cơn gút cấp hoặc có xét nghiệm nồng độ axit uric máu cao cần loại bỏ phủ tạng động vật ra khỏi thực đơn định kỳ [2]. Do purin từ thịt và phủ tạng làm tăng nồng độ urat trong máu, việc ăn ngẩu pín có thể trực tiếp châm ngòi cho các đợt viêm khớp cấp tính đau đớn [1, 7]. Người mắc bệnh đái tháo đường týp 2 hoặc thừa cân béo phì cũng thuộc nhóm đối tượng cần hạn chế nghiêm ngặt [3, 7].
Cách áp dụng dinh dưỡng thực tế cho nam giới sau 50
Thay vì tìm kiếm các bài thuốc ngâm rượu hay món ăn từ ngẩu pín, nam giới lớn tuổi cần xây dựng chế độ dinh dưỡng bảo vệ mạch máu và cân bằng chuyển hóa:
Về nguồn cung cấp đạm, nên ưu tiên các loại thịt gia cầm chưa qua chế biến hoặc cá. Dữ liệu từ 19.913 người cho thấy mỗi 25g thịt gia cầm chưa qua chế biến nạp thêm mỗi ngày giúp giảm 28% nguy cơ tử vong do tim mạch (HR = 0,72; khoảng tin cậy 95%: 0,63–0,81) [8]. Bên cạnh đó, nên duy trì ăn cá từ 1 đến 2 lần/tuần như một phần của chế độ ăn lành mạnh để phòng ngừa bệnh tim mạch [2].
Nếu muốn ăn thịt đỏ (như thịt bò nạc), chỉ nên dùng ở mức vừa phải, khoảng 1 đến dưới 2 lần mỗi tuần [1, 6]. Tuyệt đối tránh xa các loại thịt chế biến sẵn vì chúng làm tăng 20% nguy cơ tử vong do tim mạch [8]. Tăng cường các loại rau củ quả giàu purin thực vật vì các nghiên cứu khẳng định purin thực vật không làm tăng axit uric máu và ngược lại còn giúp giảm tỷ lệ tử vong [1, 4, 7]. Chế độ ăn Địa Trung Hải giàu rau xanh và dầu thực vật đã được chứng minh giúp hạ nồng độ axit uric máu có ý nghĩa thống kê ở nam giới cao tuổi (p = 0,02), đồng thời mang lại hiệu quả bảo vệ tim mạch rõ rệt [2].
Lời khuyên kết luận
Ngẩu pín không phải là thần dược duy trì phong độ cho phái mạnh sau tuổi ngũ tuần. Việc sử dụng định kỳ món phủ tạng động vật này mang lại giá trị dinh dưỡng rất thấp nhưng lại tiềm ẩn rủi ro cao gây bùng phát bệnh gút, tăng cholesterol và thúc đẩy xơ vữa động mạch. Nam giới sau tuổi 50 nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn đa dạng thực phẩm từ gia cầm, cá và rau củ quả, đồng thời tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu gặp các vấn đề về sức khỏe sinh lý hoặc tim mạch.
