Thói quen ngậm cam thảo khi đau họng bắt nguồn từ đâu?
Đau rát cổ họng là triệu chứng thường gặp do nhiều nguyên nhân khác nhau trong đời sống thường ngày. Khi cổ họng khó chịu, nhiều người thường tìm đến các loại thảo mộc dân gian quen thuộc để ngậm hoặc pha nước uống, trong đó rễ cam thảo luôn là lựa chọn hàng đầu. Vị ngọt đậm đà tự nhiên cùng cảm giác làm dịu mát niêm mạc khiến nhiều người tin rằng cam thảo có thể chữa lành các cơn đau họng tức thì.
Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm lưu truyền này có thực sự được y học hiện đại kiểm chứng hay không? Câu trả lời là có, nhưng bằng chứng khoa học chỉ giới hạn ở một số bối cảnh cụ thể và không áp dụng cho mọi trường hợp viêm đau họng. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu ghi nhận vai trò của cam thảo trong việc phòng ngừa viêm niêm mạc họng do tổn thương cơ học sau phẫu thuật có đặt ống nội khí quản.
Cần hiểu rõ rằng, đau họng sau phẫu thuật đặt ống nội khí quản là tình trạng rất phổ biến, xảy ra khi ống thở cọ xát gây xước hoặc kích ứng bề mặt niêm mạc đường thở. Việc cam thảo phát huy tác dụng ở nhóm đối tượng này không đồng nghĩa với việc dược liệu này có thể điều trị khỏi mọi dạng viêm họng do vi khuẩn hay virus thông thường.
Cơ chế tác động của rễ cam thảo đối với niêm mạc đường thở
Cam thảo, có tên khoa học là Glycyrrhiza glabra, từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng như một chất long đờm trong các chế phẩm trị ho và cảm lạnh [1]. Về mặt sinh học, rễ của loài cây này chứa các hợp chất hoạt tính có đặc tính chống viêm và chống oxy hóa mạnh [1, 4]. Khi tiếp xúc trực tiếp với mô bề mặt, các hoạt chất này giúp giảm bớt phản ứng viêm cục bộ tại chỗ [2].
Trong quá trình gây mê nội khí quản, ống dẫn khí chèn ép và ma sát liên tục lên thành hầu họng và thanh quản. Tổn thương này kích hoạt phản ứng viêm tại chỗ, dẫn đến cảm giác đau rát dữ dội, nuốt khó và ho khan sau khi tỉnh dậy [1, 2]. Hoạt chất từ cam thảo khi tiếp xúc tại chỗ đóng vai trò như một lớp màng bảo vệ, ức chế các chất trung gian gây viêm, từ đó hạn chế tổn thương niêm mạc và xoa dịu phản xạ ho do kích ứng [1, 5].
Các thử nghiệm lâm sàng nói gì về hiệu quả của cam thảo?
Khoa học hiện đại đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nhằm đánh giá khách quan khả năng giảm đau họng của cam thảo ở các bệnh nhân phẫu thuật.
Năm 2009, một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên, đơn mù thực hiện trên 40 người trưởng thành (từ 18 đến 60 tuổi) trải qua phẫu thuật cắt cung sau cột sống thắt lưng có gây mê toàn thân [1]. Các bệnh nhân được chia làm hai nhóm 20 người: một nhóm súc miệng bằng nước lọc, nhóm còn lại súc dung dịch chứa 0,5 g cam thảo pha trong 30 ml nước trong 30 giây, thực hiện 5 phút trước khi gây mê [1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ và mức độ đau họng khi nghỉ ngơi cũng như khi nuốt giảm rõ rệt ở nhóm dùng cam thảo tại các thời điểm 0, 2 và 4 giờ sau mổ (P < 0,05), đồng thời giảm đáng kể triệu chứng ho sau rút ống thở [1]. Tuy nhiên, sau 24 giờ, mức độ đau họng khi nghỉ ngơi giữa hai nhóm không còn khác biệt [1].
Đến năm 2013, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi với quy mô lớn hơn trên 236 bệnh nhân phẫu thuật lồng ngực cần đặt ống nội khí quản nòng đôi cỡ lớn đã được tiến hành [3]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên để súc miệng trong 1 phút vào thời điểm 5 phút trước khi khởi mê bằng 30 ml dung dịch chứa 0,5 g chiết xuất cam thảo lỏng, hoặc dung dịch giả dược chứa 5 g đường pha nước [3]. Kết quả theo dõi cho thấy tỷ lệ đau họng giảm hơn một nửa ở nhóm dùng cam thảo: tại thời điểm 30 phút là 19% so với 36% ở nhóm chứng (nguy cơ tương đối RR = 0,54; khoảng tin cậy 95% CI: 0,30-0,99; P = 0,005); tại 1,5 giờ là 10% so với 35% (RR = 0,31; 95% CI: 0,14-0,68; P < 0,001); và tại 4 giờ là 21% so với 45% (RR = 0,48; 95% CI: 0,28-0,83; P < 0,001) [3].
Cũng trong năm 2013, một nghiên cứu khác tìm hiểu tác dụng của viên ngậm cam thảo trên nhóm đối tượng có nguy cơ kích ứng đường thở cao là người hút thuốc lá [4]. Thử nghiệm gồm 100 bệnh nhân từ 20 đến 65 tuổi có tiền sử hút thuốc, được chia thành hai nhóm 50 người dùng viên ngậm cam thảo hoặc kẹo đường trước phẫu thuật [4]. Tỷ lệ ho sau rút ống thở ở nhóm ngậm cam thảo giảm xuống còn 24% (12 người) so với 52% (26 người) ở nhóm dùng kẹo đường (p = 0,002) [4]. Mức độ đau họng tại thời điểm 12 giờ và 24 giờ sau mổ của nhóm cam thảo cũng nhẹ hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng (p lần lượt là 0,02 và 0,03) [4].
Tổng hợp bằng chứng: Mức độ tin cậy đến đâu?
Để đưa ra kết luận toàn diện, một phân tích gộp và tổng quan hệ thống công bố năm 2019 đã tổng hợp dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 609 bệnh nhân phẫu thuật [2]. Nghiên cứu tiến hành rà soát các cơ sở dữ liệu y khoa lớn từ khi thành lập đến ngày 21 tháng 4 năm 2018 và sử dụng công cụ của Cochrane để đánh giá nguy cơ sai lệch [2].
Kết quả phân tích cho thấy việc sử dụng cam thảo tại chỗ đường miệng trước phẫu thuật giúp giảm 56% tỷ lệ mắc chứng đau họng sau mổ so với nhóm chứng không dùng thuốc giảm đau (tỷ số nguy cơ RR = 0,44; khoảng tin cậy 95% CI: 0,28-0,69; P < 0,001) [2]. Mức độ nghiêm trọng của cơn đau họng sau 24 giờ cũng giảm đáng kể (chênh lệch trung bình chuẩn SMD = -0,69; 95% CI: -0,96 đến -0,43; P < 0,001) [2]. Phân tích tuần tự thử nghiệm (TSA) xác nhận rằng lượng bằng chứng hiện tại là đầy đủ và đáng tin cậy [2]. Trong số 4 thử nghiệm có ghi nhận biến cố bất lợi, không phát hiện thấy bất kỳ tác dụng phụ nghiêm trọng nào liên quan đến cam thảo dùng tại chỗ [2].
Dù vậy, bằng chứng này mang tính giới hạn trong môi trường phẫu thuật dự phòng. Cam thảo chỉ can thiệp vào giai đoạn sớm trước khi tổn thương cơ học lan rộng, chứ không phải giải pháp toàn diện thay thế các phác đồ y khoa chính thống.
Giới hạn tác dụng: Khi nào cam thảo không có hiệu quả?
Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược có tính kháng viêm thì có thể xoa dịu mọi cơn đau vùng họng. Tuy nhiên, một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi công bố năm 2024 đã chứng minh điều ngược lại khi thử nghiệm trên các cơn đau có cường độ mạnh hơn [5]. Nghiên cứu được tiến hành trên các bệnh nhân phẫu thuật trực tiếp ở vùng hầu họng, được chia ngẫu nhiên dùng 1 g chiết xuất cam thảo súc họng (65 người) hoặc súc nước đường giả dược (61 người) trước mổ và duy trì đến 3 ngày sau mổ [5].
Kết quả đánh giá thang điểm đau và lượng morphine tiêu thụ trong phòng hồi tỉnh và 3 ngày tiếp theo cho thấy: súc miệng bằng cam thảo không làm giảm đau hay giảm lượng tiêu thụ thuốc giảm đau morphin một cách có ý nghĩa thống kê hoặc lâm sàng so với giả dược (chênh lệch điểm đau trung bình là -0,09; 95,2% CI: -0,88 đến 0,70; p = 0,001 cho tính không thua kém nhưng không đạt ưu thế) [5].
Điều này khẳng định cam thảo chỉ có thể hỗ trợ làm dịu các kích ứng viêm nông do trầy xước niêm mạc từ ống thở [1, 2, 3]. Đối với những tổn thương sâu, các vết cắt phẫu thuật hay tổn thương viêm mô nghiêm trọng, cam thảo hoàn toàn không thể thay thế các loại thuốc giảm đau chuyên dụng [5].
Những hiểu lầm thường gặp về việc dùng cam thảo trị đau họng
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cam thảo như một loại "kháng sinh tự nhiên" có thể trị dứt điểm mọi đợt viêm họng. Trên thực tế, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trong các dữ liệu trên chứng minh việc nhai hay ngậm cam thảo có thể tiêu diệt vi khuẩn gây viêm họng hạt, viêm amidan hay viêm phế quản. Tác dụng chính được ghi nhận của cam thảo là hỗ trợ giảm triệu chứng và chống viêm cục bộ [1, 4].
Một ngộ nhận khác là quan niệm "thảo dược uống bao nhiêu cũng bổ". Người dân thường tự ý đun đặc rễ cam thảo uống hàng ngày để phòng viêm họng. Các nghiên cứu lâm sàng nêu trên chỉ sử dụng cam thảo dạng súc miệng tại chỗ rồi nhổ ra, hoặc dùng dạng viên ngậm với liều lượng rất nhỏ (từ 0,5 g đến 1 g chiết xuất) [2, 3, 4, 5]. Việc lạm dụng nuốt lượng lớn cam thảo vào cơ thể có thể mang lại những nguy cơ chuyển hóa ngoài ý muốn.
Hơn nữa, người bệnh không nên tự suy đoán rằng ngậm cam thảo sẽ bảo vệ tuyệt đối khỏi tình trạng đau họng sau gây mê. Mặc dù tỷ lệ đau giảm rõ rệt, vẫn có tỷ lệ nhất định bệnh nhân ghi nhận cảm giác khó chịu tại các mốc thời gian theo dõi [3, 5].
Ai nên thận trọng khi sử dụng cam thảo?
Mặc dù việc súc miệng hoặc ngậm cam thảo ngắn hạn trong các thử nghiệm không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng [1, 2, 4], người dân vẫn cần cẩn trọng khi tự áp dụng tại nhà.
Chưa có nghiên cứu an toàn cụ thể về việc ngậm cam thảo trị đau họng trên các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ trong các tài liệu thử nghiệm phẫu thuật nói trên. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không nên tự ý dùng các chế phẩm cam thảo đậm đặc nếu chưa có hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ.
Người mắc các bệnh lý mạn tính như tăng huyết áp, suy thận, rối loạn nhịp tim hoặc đang sử dụng thuốc tim mạch cần hỏi ý kiến chuyên môn trước khi dùng thảo dược này kéo dài, bởi các chất trong rễ cam thảo khi hấp thụ vào máu với lượng lớn có thể gây tương tác hoặc ảnh hưởng tới huyết áp và điện giải. Nếu xuất hiện triệu chứng nuốt đau nặng, sốt cao hoặc đau họng kéo dài trên một tuần, người bệnh cần đến bệnh viện kiểm tra để điều trị đúng căn nguyên thay vì chỉ ngậm cam thảo tại nhà.
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Từ những bằng chứng hiện có, nếu muốn dùng cam thảo để hỗ trợ làm dịu cảm giác rát họng do khô rát hoặc ho khan, người dân có thể tham khảo việc súc họng với lượng vừa phải hoặc dùng viên ngậm có chứa chiết xuất rễ cam thảo đã được chuẩn hóa [2, 5].
Theo các thiết kế nghiên cứu, thời điểm tốt nhất để can thiệp niêm mạc họng là dùng dung dịch súc miệng (khoảng 0,5 g chiết xuất hòa trong 30 ml nước ấm) súc sâu trong hầu họng từ 30 giây đến 1 phút trước khi cần làm dịu cổ họng [2, 3]. Lưu ý nên nhổ ra sau khi súc, không nên nuốt lượng lớn vào cơ thể để hạn chế tối đa sự hấp thu toàn thân [2, 3]. Nếu dùng dạng viên ngậm, nên chọn loại sản phẩm y tế rõ nguồn gốc và dùng với lượng vừa phải [4].
Cam thảo là một dược liệu có giá trị và đã được khoa học ghi nhận khả năng giảm đau họng trong các trường hợp kích ứng bề mặt sau phẫu thuật đặt ống thở [2]. Dù vậy, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ triệu chứng và không thể thay thế cho các phương pháp chẩn đoán hay điều trị y khoa. Khi bị đau họng dai dẳng kèm theo các dấu hiệu bất thường, việc thăm khám tại cơ sở y tế vẫn là biện pháp an toàn và hiệu quả nhất.