Nhiều người truyền tai nhau thói quen dùng thảo dược ngâm rượu uống mỗi ngày để bồi bổ hoặc trị đau nhức xương khớp. Trong số đó, cây bàn tay ma (còn có các tên gọi hay phân loại liên quan đến chi Heliciopsis) thường được thu hái thân, rễ hoặc lá đem ngâm rượu cồn nồng độ cao. Liệu việc ngâm rượu loài cây này có thực sự tối ưu về mặt chiết xuất và an toàn cho đường tiêu hóa hay không?
Xét từ góc độ dược lý thực nghiệm, ngâm rượu cồn tự phát không phải lúc nào cũng là giải pháp tốt nhất. Dung môi cồn có thể kéo ra nhiều hợp chất phân cực kém nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro hòa tan các chất kích ứng niêm mạc dạ dày và ruột.
Bản chất cây bàn tay ma và thành phần hóa thực vật
Cây bàn tay ma là tên dân gian dùng chỉ một số loài thực vật thuộc họ Chẹo (Proteaceae), điển hình như loài Heliciopsis lobata. Trong đời sống thường ngày, người dân vùng cao thường chặt nhỏ thân cây, phơi khô rồi sắc nước uống hoặc ngâm rượu trắng uống lâu dài.
Nghiên cứu về thành phần hóa học của cây này cho thấy lá của loài Heliciopsis lobata chứa các dẫn xuất phenol đặc thù [1]. Cụ thể, các nhà khoa học đã phân lập được một dẫn xuất mới của arbutin mang tên 6'-(2,5-dihydroxycinnamoyl) arbutin từ phân đoạn chiết n-butanol của lá cây này bằng các phương pháp phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D và 2D [1].
Sự hiện diện của các hợp chất phenolic cho thấy tiềm năng chống oxy hóa hoặc tác dụng sinh học nhất định. Tuy nhiên, việc đưa các hợp chất này vào cơ thể thông qua dung môi rượu cồn tự nấu lại tạo ra sự khác biệt lớn so với việc đun sắc bằng nước truyền thống.
Chiết xuất qua cồn và nước: Khác biệt góc nhìn dược học
Dung môi quyết định trực tiếp hoạt chất nào được rút ra từ mô thực vật. Trong hóa thực vật học, nước và ethanol có độ phân cực khác nhau, từ đó chiết tách các nhóm hợp chất không giống nhau.
Nghiên cứu so sánh hiệu suất chiết xuất giữa cồn và nước trên các bài thuốc chứa thảo dược tự nhiên cho thấy độ chiết xuất qua cồn và lượng chất chiết được bằng cồn thường cao hơn hẳn so với nước [2]. Đồng thời, chiết xuất cồn thu được hàm lượng tổng các hợp chất polyphenol và flavonoid cao hơn nhiều so với dịch chiết nước [2].
Ngược lại, nghiên cứu này cũng chỉ rõ dịch chiết nước lại thu được lượng tro tổng, tro không tan trong acid, tro tan trong nước và lượng saponin cao hơn dịch chiết cồn [2]. Khi phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), hầu hết các đỉnh lớn của dịch chiết nước xuất hiện trước 20 phút, trong khi dịch chiết ethanol xuất hiện nhiều đỉnh lớn kéo dài tới 40 phút [2]. Điều này chứng minh cồn lôi kéo được rất nhiều phân tử kém phân cực, bao gồm cả những chất nhựa hoặc hợp chất chuyển hóa thứ cấp nặng.
Đối với các loài thảo dược nói chung, việc dùng hỗn hợp cồn-nước như hydroethanolic cũng được áp dụng nhằm tối ưu hóa lượng polyphenol và flavonoid so với phương pháp sắc nước truyền thống [3]. Thậm chí việc ngâm chiết bằng cồn 75% trong 2 tuần cũng là quy trình chuẩn hóa thường thấy trong phòng thí nghiệm để rút hoạt chất từ lá và thân thảo dược [4].
Tuy nhiên, cồn chiết được nhiều chất hơn không đồng nghĩa với việc rượu ngâm thảo dược đó sẽ tốt hơn cho sức khỏe người sử dụng.
Khả năng ức chế tế bào và độc tính tiềm ẩn
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên ngâm rượu thì uống bao nhiêu cũng vô hại. Trên thực tế, các hoạt chất hòa tan trong phân đoạn cồn hoặc dung môi hữu cơ có thể biểu hiện độc tính tế bào đáng kể.
Một nghiên cứu tầm soát tác dụng của các dịch chiết thảo dược trên dòng tế bào ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) HepG2 đã so sánh Heliciopsis lobata cùng các cây khác như Entada phaseoloides, Bidens pilosa, Plantago major và Smilax [5]. Kết quả cho thấy dịch chiết của Heliciopsis lobata có hoạt tính ức chế sự tăng sinh của tế bào HepG2 thấp hơn so với Entada phaseoloides (p < 0.05) [5]. Trong đó, phân đoạn n-butanol từ dịch chiết cồn của Entada phaseoloides ức chế mạnh nhất tế bào HepG2 với IC50 là 9,27 mcg/ml, đồng thời làm giảm khả năng sống của tế bào lần lượt 89,92 ± 0.58%, 81,66 ± 0.42% và 68,85 ± 0.57% ở các nồng độ 500, 250 và 100 mcg/ml [5].
Phân đoạn chiết cồn này còn gây khử cực điện thế màng ty thể và kích hoạt hiện tượng chết theo chương trình qua con đường ty thể sau 24 giờ [5]. Dù Heliciopsis lobata có tác dụng ức chế yếu hơn trong thử nghiệm này [5], việc các phân đoạn chiết dung môi hữu cơ tác động lên chu trình tế bào cho thấy dược chất từ rễ, thân cây rừng có hoạt tính rất mạnh, không thể coi là thức uống bồi bổ thông thường.
Rủi ro kích ứng và tổn thương hệ tiêu hóa khi uống rượu ngâm
Hành vi tự ý uống rượu ngâm cây bàn tay ma mang lại hai tầng rủi ro cùng lúc cho dạ dày và ruột:
Thứ nhất là tác động từ dung môi cồn cao độ. Rượu dùng để ngâm thảo dược dân gian thường có nồng độ từ 40 đến 45 độ trở lên. Cồn ở nồng độ này làm tổn thương trực tiếp hàng rào chất nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày, gây viêm loét cấp tính, xuất huyết hoặc trào ngược dịch vị.
Thứ hai là sự tích tụ các hợp chất kích ứng. Do cồn chiết xuất mạnh các hợp chất polyphenol, tinh dầu nặng, nhựa thực vật và tanin [2], nồng độ các chất này trong bình rượu ngâm lâu ngày thường rất đậm đặc. Các phân tử kém phân cực này kết hợp với cồn làm tăng mức độ kích thích trực tiếp lên thụ thể đường tiêu hóa, dễ dẫn đến co thắt, đau rát thượng vị, buồn nôn hoặc tiêu chảy kéo dài.
Hơn nữa, người uống rượu ngâm thường không thể định lượng được nồng độ hoạt chất thực tế đi vào cơ thể qua từng chén rượu nhỏ.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây bàn tay ma
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "rượu ngâm để càng lâu càng quý, độc tính tự tiêu biến". Trong bình rượu đóng kín, cồn đóng vai trò chất bảo quản và dung môi chiết xuất liên tục. Các chất tan chiết từ thân lá không biến mất mà tích lũy lại với nồng độ ngày một cao [3, 5].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng khả năng chiết xuất cao với hiệu quả chữa bệnh. Việc dịch chiết ethanol hòa tan lượng chất phenolic nhiều hơn so với sắc nước [2] không có nghĩa là dịch cồn đó an toàn để dung nạp vào cơ thể. Nước sắc truyền thống dù chiết ít polyphenol hơn nhưng lại loại trừ bớt các chất nhựa kích ứng và thân thiện hơn với hệ tiêu hóa.
Nhiều người cũng tin rằng cây bàn tay ma có thể thay thế thuốc điều trị viêm khớp hoặc ung thư. Bằng chứng khoa học về loài cây này hiện tại rất giới hạn, chủ yếu dừng ở mức phân lập cấu trúc hợp chất trong phòng thí nghiệm [1] hoặc khảo sát sơ bộ khả năng ức chế tế bào in vitro [5], hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người.
Đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Do tính chất phức tạp của các hợp chất tự nhiên chiết trong cồn, một số nhóm người cần tuyệt đối tránh xa rượu ngâm cây bàn tay ma:
Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản không nên sử dụng vì cồn và hoạt chất thảo dược dễ gây tái phát hoặc chảy máu tiêu hóa.
Người mắc các bệnh lý về gan như gan nhiễm mỡ, viêm gan mạn tính hoặc xơ gan. Gan là cơ quan chịu tải chuyển hóa chính cho cả ethanol lẫn các hợp chất phenolic ngoại lai [5].
Người lớn tuổi có hệ tiêu hóa nhạy cảm, người mắc bệnh tim mạch, huyết áp cao hoặc đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính. Chiết xuất thảo dược có nguy cơ tương tác với men chuyển hóa thuốc tại gan, làm thay đổi hiệu quả điều trị hoặc gia tăng độc tính của tân dược [4].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không sử dụng các chế phẩm ngâm rượu tự phát từ cây rừng.
Hướng dẫn ứng dụng thực tế an toàn
Nếu có nhu cầu sử dụng thảo dược bàn tay ma theo kinh nghiệm dân gian, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thận trọng:
Thay vì ngâm rượu cồn nồng độ cao, phương pháp sắc nước truyền thống (đun sôi nhẹ với nước sạch) giúp hạn chế hòa tan các chất nhựa kích ứng tiêu hóa, giữ lại độ an toàn cao hơn cho niêm mạc ruột [4, 5].
Không tự ý phối hợp cây bàn tay ma với các loại rễ cây, củ lạ khác trong cùng một bình ngâm để tránh hiện tượng tương kỵ hóa học tạo ra độc chất khó kiểm soát.
Luôn bảo quản nguyên liệu nơi khô ráo, tránh ẩm mốc vì nấm mốc phát triển trên thảo dược khô khi ngâm vào cồn có thể giải phóng độc tố nấm cực kỳ nguy hiểm cho gan và thận.
Lời khuyên cân bằng
Ngâm rượu cây bàn tay ma là phương pháp chiết xuất mang tính rủi ro cao theo góc nhìn dược lý hiện đại. Dù cồn hòa tan nhiều nhóm chất tự nhiên hơn nước sắc thông thường, sự kết hợp giữa nồng độ cồn cao và hoạt chất thảo dược đậm đặc lại làm gia tăng nguy cơ kích ứng tiêu hóa và gây gánh nặng cho gan. Người dân cần sáng suốt, không lạm dụng rượu thuốc thảo dược truyền miệng và nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bất kỳ dược liệu nào.
