Nhiều người thường tin dùng các loại thảo dược tự nhiên lưu truyền trong dân gian vì nghĩ rằng cây cỏ luôn lành tính và không gây hại. Cây móng rồng (thuộc chi Artabotrys) cũng là một vị thuốc quen thuộc, từng được dùng trong đời sống để hỗ trợ chữa trị sốt rét hay tiêu chảy [1]. Tuy nhiên, câu hỏi lớn được đặt ra: Độc tính của móng rồng ở ngưỡng nào, và liều lượng bao nhiêu thì bắt đầu gây tổn thương gan, biến đổi enzym gan?
Câu trả lời thẳng thắn từ các dữ liệu khoa học thực nghiệm hiện có là: Chưa có nghiên cứu độc tính cấp hoặc bán trường diễn nào trên động vật xác định được ngưỡng liều cụ thể mà tại đó móng rồng gây độc hoặc làm tăng enzym gan. Ngược lại, các công bố khoa học ghi nhận chiết xuất từ loài cây này chủ yếu thể hiện hoạt tính bảo vệ tế bào gan trước tác nhân độc hại [2].
Dược liệu móng rồng trong y học cổ truyền và hiện đại
Móng rồng thuộc chi Artabotrys, một chi thực vật thuộc họ Na (Annonaceae) gồm hơn 100 loài cây bụi và dây leo phân bố rộng rãi ở các vùng nhiệt đới [1]. Trong dân gian, nước sắc từ rễ, thân hoặc quả của nhiều loài móng rồng như Artabotrys hexapetalus thường được dùng để chữa bệnh sốt rét, tiêu chảy, đau lưng và bệnh tràng nhạc [3], [1]. Một số nơi còn dùng các bộ phận của cây làm thức uống tương tự như trà [1].
Nghiên cứu tổng quan về chi Artabotrys cho thấy giới khoa học đã phân lập được khoảng 234 hợp chất hóa thực vật khác nhau từ các loài trong chi này [1]. Các chất chuyển hóa chính bao gồm ancaloit (đặc biệt là dạng ancaloit aporphine), tecpenoit, sterol, flavonoid, axit béo cùng tinh dầu tự nhiên [1]. Một số phân tích chuyên sâu đã xác định rõ sự hiện diện của các flavonoid quan trọng như rutin, catechin, axit chlorogenic, quercetin và apigenin trong các mẫu chiết xuất thân và vỏ cây móng rồng [2], [3].
Cơ chế tác động và khả năng bảo vệ gan
Khi nhắc đến mối lo ngại về tổn thương gan, enzym gan tăng cao thường là hậu quả của quá trình stress oxy hóa làm hủy hoại màng tế bào gan, giải phóng các enzym nội bào ra máu. Tuy nhiên, các phân tích dược lý cho thấy móng rồng lại sở hữu các đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ [1].
Trong một thử nghiệm năm 2023, chiết xuất ethanol từ vỏ cây móng rồng loài Artabotrys odoratissimus cho thấy khả năng chống lại hiện tượng mất cân bằng oxy hóa do cồn (ethanol) gây ra [2]. Ở cấp độ tế bào gan người (dòng tế bào HepG2), chiết xuất móng rồng giúp giảm sự tích tụ gốc oxy hóa tự do (ROS), bảo vệ điện thế màng ty thể và điều hòa con đường tín hiệu kinase MAP/caspase-3 để ngăn chặn quá trình tế bào chết theo chương trình [2].
Ngoài ra, các thử nghiệm mô phỏng gắn kết phân tử (in silico docking) cho thấy các hợp chất phenol tự nhiên trong cây móng rồng, đặc biệt là rutin, có ái lực gắn kết rất tốt với các phân tử mục tiêu như aspartate amino transferase (AST), phosphatase kiềm (ALP) và enzym tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) [2]. Hoạt động này góp phần lý giải tại sao chiết xuất từ loài này lại có xu hướng ổn định enzym gan thay vì phá hủy tế bào gan.
Các nghiên cứu nói gì về liều lượng và độc tính gan?
Để làm rõ nghi vấn về ngưỡng liều làm tổn thương gan, dữ liệu từ các thử nghiệm chuyên sâu cung cấp cái nhìn chi tiết:
Nghiên cứu trên mô hình chuột năm 2023 đánh giá chiết xuất vỏ cây móng rồng (Artabotrys odoratissimus): Động vật thí nghiệm được cho uống chiết xuất vỏ cây liên tục trong 14 ngày trước khi tiếp xúc với một liều ethanol gây độc cấp tính (liều 5 g/kg thể trọng) [2]. Kết quả cho thấy việc sử dụng chiết xuất móng rồng trước đó đã giảm thiểu tổn thương gan rõ rệt, đưa các chỉ số enzym gan, mỡ máu và bilirubin về gần mức bình thường [2]. Nghiên cứu này tập trung vào hoạt tính bảo vệ gan chứ không quan sát thấy hiện tượng chiết xuất móng rồng tự gây hoại tử tế bào gan hay đẩy enzym gan lên cao [2].
Các nghiên cứu thành phần trên loài Artabotrys hexapetalus cũng tập trung vào việc tìm kiếm hoạt tính sinh học mới. Năm 2018, một nghiên cứu định lượng hàm lượng quercetin và apigenin trong các dịch chiết móng rồng và thử nghiệm độc tính tế bào trên ký sinh trùng Leishmania donovani [3]. Dịch chiết ete dầu mỏ thể hiện độc tính tế bào kháng ký sinh trùng mạnh nhất với nồng độ ức chế IC50 là 30,28 +- 1,06 microgam/mL sau 96 giờ, nhưng nghiên cứu này hoàn toàn không thực hiện đánh giá độc tính trên tế bào gan động vật [3].
Tương tự, một công bố năm 2024 đã phân lập bốn ancaloit aporphine mới đặt tên là hexapetalusine A-D từ rễ và thân cây móng rồng Artabotrys hexapetalus cùng sáu ancaloit đã biết [4]. Các hợp chất này thể hiện hoạt tính kháng nấm thực vật trong ống nghiệm, đáng chú ý là hợp chất liriodenine có khả năng ức chế nấm gây bệnh thực vật Fusarium oxysporum tốt hơn cả chất đối chứng nystatin [4]. Dù vậy, báo cáo này không bao gồm thử nghiệm độc tính gan trên mô sống [4].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Điểm hạn chế lớn nhất trong y văn hiện đại là chưa có thử nghiệm độc tính cấp tính (tìm liều gây chết LD50) hay thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài (28 ngày đến 90 ngày) theo đúng quy chuẩn độc học quốc tế đối với cây móng rồng để tìm ra mức liều không gây tác dụng phụ có hại (NOAEL) trên gan.
Các tài liệu rà soát tổng hợp ghi nhận dịch chiết của chi Artabotrys có đặc tính gây độc tế bào (cytotoxic) đối với một số dòng ký sinh trùng hoặc tế bào ung thư, đồng thời mang hoạt tính kháng khuẩn [1]. Tuy nhiên, việc gây độc tế bào trong ống nghiệm ở điều kiện phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc gây ngộ độc hủy hoại gan khi đưa qua đường uống trên cơ thể sống. Hiện tại, chưa có tài liệu nào chỉ ra ngưỡng liều gây phá hủy tế bào gan của cây thuốc này trên động vật hoặc người.
Những hiểu lầm thường gặp về độc tính thảo dược
Một hiểu lầm phổ biến là hễ nghe thảo dược có tính "gây độc tế bào" (cytotoxicity) thì mặc định uống vào sẽ gây hỏng gan, tăng men gan. Trong khoa học, thuật ngữ này đôi khi chỉ hoạt tính tiêu diệt tế bào nấm, tế bào ung thư hoặc vi sinh vật có hại [3], [4], [1]. Nếu không đi kèm mô hình độc học trên tế bào gan và enzym gan, việc quy kết móng rồng gây hại gan là thiếu cơ sở khoa học.
Hiểu lầm ngược lại là cho rằng thảo dược tự nhiên thì an toàn không giới hạn. Mặc dù móng rồng cho thấy tiềm năng bảo vệ gan trong mô hình chuột [2], việc tự ý thu hái, sắc đặc uống số lượng lớn hoặc dùng rễ cây ngâm rượu kéo dài vẫn tiềm ẩn nguy cơ vì trong cây chứa hàm lượng ancaloit đa dạng [4], [1]. Bất kỳ dược chất nào khi đưa vào cơ thể vượt quá khả năng chuyển hóa đều có thể tạo gánh nặng cho các cơ quan giải độc.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dữ liệu an toàn thực chứng trên người hiện chưa được thiết lập đầy đủ. Vì vậy, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:
Người đang có sẵn bệnh lý về gan như xơ gan, viêm gan mạn tính không nên tự ý dùng các bài thuốc thô từ móng rồng để thay thế phác đồ điều trị của cơ sở y tế. Bất kỳ thảo dược nào đưa vào cơ thể khi chức năng chuyển hóa gan đã suy yếu đều có thể làm rối loạn phản ứng enzym.
Chưa có nghiên cứu độc học hay độ an toàn trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không sử dụng móng rồng dưới bất kỳ dạng uống trị bệnh hay ngâm uống dân gian nào khi chưa có ý kiến của bác sĩ.
Người đang sử dụng thuốc chuyển hóa qua enzym gan cũng cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi uống các chế phẩm chứa hoạt chất từ chi móng rồng để tránh nguy cơ tương tác thuốc.
Áp dụng thực tế sao cho an toàn
Để bảo vệ sức khỏe và sử dụng các loại cây thuốc đúng cách, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng:
Chỉ sử dụng móng rồng theo đúng hướng dẫn của thầy thuốc đông y hoặc cơ sở y học cổ truyền uy tín, chỉ dùng lượng vừa phải và đúng thời gian quy định, tránh việc lạm dụng kéo dài như một loại nước uống thay nước lọc.
Tuyệt đối không tự ý phối trộn rễ, thân cây móng rồng không rõ nguồn gốc với các loại rượu mạnh để uống trị bệnh vì điều này vô tình làm tăng nguy cơ tổn thương gan do cồn kết hợp các ancaloit thô [2], [1]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu trong thời gian dùng thảo dược, cần ngừng ngay và đi kiểm tra chức năng gan.
Dược liệu cây móng rồng bước đầu cho thấy nhiều hoạt tính sinh học có lợi, đặc biệt là khả năng hỗ trợ bảo vệ tế bào gan trước các tác nhân gây oxy hóa [2]. Tuy nhiên, do chưa có nghiên cứu độc tính bán trường diễn chuẩn xác định ngưỡng liều bắt đầu gây biến đổi enzym gan, người tiêu dùng không nên tự ý dùng bừa bãi và luôn cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng vào thực tế.