Quan niệm dân gian về ngọc dương và chuyện phòng the

Từ lâu trong văn hóa ẩm thực và y học dân gian, ngọc dương (tinh hoàn dê) được xem là món đại bổ cho phái mạnh. Nhiều người tin rằng "ăn gì bổ nấy", ăn tinh hoàn dê hoặc uống rượu ngâm ngọc dương sẽ giúp tăng cường sinh lực, cải thiện cương dương và nâng cao bản lĩnh đàn ông tức thì.

Chính vì niềm tin này, các món chế biến từ ngọc dương luôn có giá thành đắt đỏ và được nam giới săn đón trên các bàn tiệc. Người ta cho rằng cơ quan sản sinh nội tiết tố của loài dê chứa nguồn sinh lực dồi dào, truyền trực tiếp sang cơ thể người dùng.

Tuy nhiên, liệu quan niệm này phản ánh đúng thực tế sinh học hay chỉ là lời đồn thổi truyền miệng? Để trả lời, cần xem xét bản chất của hormone nam và sự chuyển hóa dinh dưỡng dưới góc nhìn y học hiện đại.

Ăn tinh hoàn dê có thực sự bổ thận tráng dương?

Câu trả lời ngắn gọn là: Không có cơ sở khoa học xác thực cho thấy ăn ngọc dương giúp tăng testosterone hay cường dương. Việc coi ngọc dương như vị thuốc tráng dương chủ yếu dựa trên tâm lý học hành vi và niềm tin dân gian suy diễn hình thức.

Xét về mặt dinh dưỡng, ngọc dương chỉ tương tự các loại thịt nội tạng khác của gia súc. Chúng cung cấp chất đạm (protein), chất béo, cholesterol và một số khoáng chất thông thường.

Những tác dụng cải thiện sinh lý nếu có sau khi ăn thường đến từ hiệu ứng giả dược (placebo). Tâm lý kỳ vọng bản thân vừa nạp "thần dược" khiến nam giới cảm thấy hưng phấn và tự tin hơn tạm thời.

Giới hạn nội tiết và chuyển hóa qua đường tiêu hóa

Nội tiết tố nam testosterone đóng vai trò quyết định cấu trúc cơ thể, duy trì khối lượng cơ, mật độ xương, ham muốn tình dục, độ cương và quá trình sinh tinh ở phái mạnh [1]. Tuy nhiên, việc bổ sung chất này qua đường ăn uống thông thường hoàn toàn không hiệu quả.

Trước hết, testosterone tự nhiên trong mô động vật có bản chất steroid tan trong lipid. Khi đi vào đường tiêu hóa, lượng hormone này bị enzym tiêu hóa và dịch dạ dày phân giải một phần, sau đó hấp thu qua niêm mạc ruột và vận chuyển trực tiếp đến gan.

Tại gan, hiệu ứng chuyển hóa bước đầu (first-pass metabolism) diễn ra mạnh mẽ, phá hủy gần như toàn bộ testosterone tự nhiên trước khi nó kịp hòa vào tuần hoàn máu chung. Do đó, nồng độ testosterone tự do không thể tăng lên thông qua việc tiêu thụ tinh hoàn động vật qua đường miệng.

Hơn nữa, trong quá trình chế biến bằng nhiệt như nấu canh, hầm, xào hoặc ngâm trong rượu nồng độ cồn cao, cấu trúc protein và các hoạt chất sinh học nhạy cảm nhiệt trong tinh hoàn dê đã bị biến tính, phá hủy hoàn toàn.

Y học lâm sàng điều trị suy giảm testosterone ra sao?

Khi cơ thể nam giới thiếu hụt nội tiết tố nghiêm trọng, y khoa không bao giờ chỉ định bổ sung bằng nội tạng hay thịt động vật. Tình trạng thiếu hụt androgen xảy ra do tổn thương tinh hoàn nguyên phát hoặc suy giảm kích thích gonadotropin từ tuyến yên [1].

Biểu hiện lâm sàng của thiếu hụt androgen gồm giảm khối lượng cơ, tích mỡ, suy giảm ham muốn, rối loạn cương dương, vô sinh và loãng xương [1]. Để điều trị, y học hiện đại áp dụng các liệu pháp thay thế testosterone (TRT) chuẩn hóa qua đường tiêm bắp phóng thích chậm (dạng este hóa), miếng dán thẩm thấu qua da, hoặc các dẫn xuất testosterone chuyên biệt dạng viên uống đã được biến đổi cấu trúc để tránh phân hủy tại gan [1].

Một nghiên cứu năm 2002 trên 8 bệnh nhân nam từ 22 đến 58 tuổi bị suy tuyến sinh dục và rối loạn cương dương nghiêm trọng sau ghép tủy cho thấy giải pháp điều trị hiệu quả cần can thiệp y khoa bài bản [2]. Tất cả bệnh nhân đều có tình trạng suy tế bào Leydig, giảm thể tích tinh hoàn và suy giảm testosterone [2].

Các bệnh nhân này được tiêm bắp testosterone cypionate liều 250 mg mỗi 4 tuần trong 6 tháng, kết hợp dùng sildenafil 50-100 mg đường uống 1-2 lần mỗi tuần [2]. Kết quả cho thấy toàn bộ bệnh nhân đều đáp ứng thuận lợi theo tiêu chuẩn đồng thuận của NIH, cải thiện cả về độ cương lẫn chức năng tình dục [2].

Điều này cho thấy việc can thiệp vào trục nội tiết sinh dục đòi hỏi các hoạt chất dạng ester được kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt [3, 7]. Ăn các mô cơ quan động vật không thể tạo ra bất kỳ nồng độ hormone trị liệu nào trong máu.

Nghiên cứu thực nghiệm về các thảo dược tác động sinh dục

Trong khi chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh ngọc dương tăng cường sinh lực, khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu trên các chiết xuất tự nhiên khác nhằm đánh giá ảnh hưởng lên cơ quan sinh sản và hormone sinh dục.

Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 2011 trên 60 nam giới khỏe mạnh từ 25 đến 52 tuổi đánh giá chiết xuất cỏ cà ri (Testofen) liều 600 mg/ngày trong 6 tuần [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp cải thiện đáng kể các khía cạnh sinh lý của ham muốn (đặc biệt là kích thích và cực khoái) cùng mức độ hài lòng về sức mạnh cơ bắp, trong khi nồng độ prolactin và testosterone huyết thanh vẫn duy trì ổn định trong giới hạn bình thường [3].

Trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2016 trên chuột đực chủng Parkes dùng chiết xuất lá chanh (Citrus limon) liều 500 và 1.000 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 35 ngày lại ghi nhận tác động ức chế [4]. Chiết xuất này gây thoái hóa ống sinh tinh, giảm chỉ số tinh trùng, ức chế sinh tinh do thúc đẩy tế bào mầm chết rụng (apoptosis) và làm sụt giảm testosterone huyết thanh [4]. Dù vậy, sau 56 ngày ngừng dùng, các chỉ số đã hồi phục về mức bình thường [4].

Ngược lại, nghiên cứu năm 2016 trên chuột cống đực Wistar dùng chiết xuất hạt Garcinia kola liều 100, 200 và 400 mg/kg liên tục 56 ngày cho thấy sự gia tăng ham muốn, độ cương và tần suất xuất tinh, đồng thời làm tăng trọng lượng tinh hoàn, số lượng tinh trùng và testosterone huyết thanh [5].

Năm 2004, nghiên cứu về rễ cây Mondia whitei trên chuột Wistar cho thấy dùng liều cấp tính 400 mg/kg không làm thay đổi nồng độ testosterone tại các mốc 1, 2, 4 và 6 giờ [6]. Tuy nhiên, khi dùng liều 400 mg/kg/ngày liên tục 8 ngày, trọng lượng tinh hoàn, mật độ tinh trùng cũng như nồng độ testosterone trong huyết thanh và tinh hoàn đều tăng lên rõ rệt [6].

Nghiên cứu năm 2018 trên chuột Wistar bị gây căng thẳng (bất động 12 giờ mỗi ngày trong 14 ngày) cho thấy chiết xuất lá đào lộn hột (Anacardium occidentale) ở các liều 25, 100 và 200 mg/kg giúp cải thiện hành vi tình dục qua việc tăng tế bào Leydig, giảm hoạt tính PDE-5 ở dương vật và điều hòa testosterone [7]. Ngoài ra, tổng quan năm 2020 ghi nhận các thảo dược như Moringa oleifera (dầu chùm ngây 2 mL/kg hoặc chiết xuất lá 500 mg/kg trong 60 ngày) hay rễ Lecaniodiscus cupanioides có khả năng bảo vệ tinh hoàn, phục hồi tế bào Leydig và cải thiện testosterone nội hoàn trên chuột thí nghiệm [8].

Cần nhấn mạnh rằng phần lớn các dữ liệu tích cực trên mới chỉ thực hiện trên loài gặm nhấm [1, 2, 5, 6, 8]. Chúng không đồng nghĩa với việc ăn thịt hay tinh hoàn động vật sẽ mang lại hiệu quả tương tự trên cơ thể người.

Những hiểu lầm và nguy cơ sức khỏe khi lạm dụng ngọc dương

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hàm lượng nội tiết tố trong cơ quan sống của động vật với giá trị hấp thu vào người ăn. Như đã phân tích, testosterone tự nhiên bị phân hủy triệt để tại gan khi dùng đường miệng.

Việc lạm dụng các món ngọc dương còn tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe rõ rệt:

Thứ nhất, ngọc dương và nội tạng động vật chứa hàm lượng cholesterol và chất béo bão hòa rất cao. Việc tiêu thụ thường xuyên với mong muốn "bổ thận" sẽ làm tăng nguy cơ rối loạn lipid máu, xơ vữa động mạch và các biến cố tim mạch.

Thứ hai, ngọc dương rất giàu purin. Nhóm chất này khi vào cơ thể chuyển hóa thành axit uric, làm tăng nguy cơ khởi phát cơn đau gout cấp tính hoặc làm trầm trọng thêm bệnh gout mạn tính.

Thứ ba, thói quen ngâm ngọc dương tươi vào rượu nồng độ cao tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn, nhiễm ký sinh trùng nếu không sơ chế tiệt trùng đúng quy chuẩn. Hơn nữa, việc lạm dụng rượu ngâm lượng lớn còn gây tổn hại tế bào gan và gây ức chế ngược hệ thống thần kinh trung ương.

Ai cần thận trọng khi sử dụng ngọc dương?

Những đối tượng sau đây tuyệt đối không nên lạm dụng ngọc dương hoặc cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị:

  • Người mắc bệnh gout hoặc có nồng độ axit uric máu cao.
  • Người có tiền sử mỡ máu cao, xơ vữa mạch máu, tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch chuyển hóa.
  • Người mắc bệnh gan mạn tính, men gan tăng, gan nhiễm mỡ (đặc biệt không dùng ngọc dương ngâm rượu).
  • Người thừa cân, béo phì hoặc đang trong chế độ ăn kiểm soát calo và chất béo bão hòa.

Lời khuyên dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe sinh lý

Ngọc dương chỉ nên được xem như một món ăn thông thường trong thực đơn ẩm thực gia đình, thưởng thức với lượng vừa phải để đổi mới khẩu vị, không nên thần thánh hóa như phương thuốc chữa bệnh.

Khi chế biến ngọc dương, cần nấu chín kỹ ở nhiệt độ sôi để đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm, loại bỏ vi sinh vật gây hại. Tránh ăn tái hoặc ngâm rượu sống trôi nổi không rõ nguồn gốc.

Để duy trì phong độ và nồng độ testosterone khỏe mạnh, nam giới cần xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập luyện thể thao đều đặn, ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng tâm lý. Khi xuất hiện các dấu hiệu rối loạn cương, giảm ham muốn hoặc nghi ngờ suy tuyến sinh dục, nam giới cần đến khám tại các chuyên khoa Nam học hoặc Nội tiết uy tín để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ, không tự ý tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng [3, 7].