Nhiều gia đình thường chọn đặt một chậu ngũ gia bì ở góc phòng khách hay bàn làm việc với hy vọng vừa làm đẹp không gian, vừa thanh lọc bầu không khí ngột ngạt. Lời đồn về khả năng "hút sạch khí độc" và xua đuổi côn trùng của loài cây này được lan truyền rất nhiều trên các hội nhóm yêu cây cảnh và trang mạng xã hội. Tuy nhiên, liệu ngũ gia bì có thực sự sở hữu khả năng làm sạch các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi độc hại trong phòng kín như lời đồn hay không?
Câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học là có, nhưng hiệu quả thực tế phụ thuộc rất lớn vào cách thức trồng và điều kiện lưu thông không khí, chứ không thần kỳ như quảng cáo thương mại [1]. Các thử nghiệm cho thấy chi ngũ gia bì có khả năng hấp thụ và hỗ trợ chuyển hóa một số hợp chất hữu cơ dễ bay hơi nhất định nhờ sự phối hợp giữa tán lá và hệ vi sinh vật vùng rễ [1], [2]. Dù vậy, việc chỉ đặt một vài chậu cây thụ động trong phòng kín khó có thể thay thế được các giải pháp thông gió hay máy lọc khí chuyên dụng [3].
Cơ chế thanh lọc không khí diễn ra như thế nào?
Khái niệm thực vật làm sạch không khí, hay còn gọi là công nghệ xử lý sinh học bằng thực vật, không đơn thuần là quá trình chiếc lá "hút" khí độc vào rồi giữ lại bên trong [2]. Khi các chất hữu cơ dễ bay hơi tồn tại trong không khí, chúng tiếp xúc với bề mặt lá cây hoặc khuếch tán trực tiếp vào bề mặt giá thể trồng [2]. Một phần chất ô nhiễm được hấp thụ qua các bộ phận trên mặt đất rồi vận chuyển xuống vùng rễ thông qua hệ thống mạch dẫn của thân cây [2].
Điểm mấu chốt của quá trình làm sạch không khí lại nằm ở phần khuất dưới mặt đất [2]. Các đánh giá khoa học chỉ ra rằng hệ rễ và giá thể đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc phân hủy hoặc loại bỏ các chất khí độc hại [2]. Cây trồng tiết ra các chất dinh dưỡng giúp nuôi dưỡng quần thể vi sinh vật phong phú quanh vùng rễ [2].
Chính hệ vi sinh vật cộng sinh này mới là lực lượng nòng cốt xử lý ô nhiễm [2]. Các số liệu khoa học chứng minh cấu trúc quần thể vi sinh vật quyết định tới 90% khả năng loại bỏ các chất hữu cơ dễ bay hơi của vùng rễ, trong khi cơ chế hấp phụ vật lý của giá thể chỉ đóng góp khoảng 10% [2]. Như vậy, cây ngũ gia bì đóng vai trò như một bộ máy bơm sinh học, vừa trực tiếp giữ chất ô nhiễm, vừa tiếp sức cho vi sinh vật đất chuyển hóa độc chất thành các dạng vô hại [2].
Bằng chứng thực nghiệm: Cây ngũ gia bì loại bỏ khí độc ra sao?
Khả năng lọc các chất hữu cơ dễ bay hơi của cây ngũ gia bì cảnh đã được kiểm chứng trực tiếp qua các nghiên cứu thực nghiệm chuyên sâu [1], [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã tiến hành đánh giá hiệu suất loại bỏ đơn kỳ đối với benzen, ethyl acetate và tổng các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi trong hệ thống tường cây sinh học chủ động [1]. Nghiên cứu này đặt ngũ gia bì cảnh (Schefflera arboricola) lên bàn cân so sánh cùng ba loài cây nội thất phổ biến khác gồm cây lục thảo trổ (Chlorophytum orchidastrum), hoa cá vàng (Nematanthus glabra) và dương xỉ (Nephrolepis cordifolia 'duffii') [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy tỷ lệ loại bỏ đơn kỳ đối với benzen của các loài cây dao động từ 45,54% đến 59,50% [1]. Đáng chú ý, đối với chất ethyl acetate, ngũ gia bì cảnh cùng với cây lục thảo trổ ghi nhận hiệu suất loại bỏ vượt trội hơn hẳn so với hoa cá vàng và dương xỉ, nằm trong khoảng loại bỏ chung từ 32,36% đến 91,19% của các hệ thống lọc sinh học [1].
Các nhà nghiên cứu giải thích rằng việc xử lý ethyl acetate phụ thuộc vào các vị trí hấp phụ ưa nước trên bộ rễ [1]. Hiệu suất loại bỏ chất này tăng lên rõ rệt khi diện tích bề mặt rễ, đường kính rễ và khối lượng rễ của cây ngũ gia bì cảnh tăng lên [1]. Tuy nhiên, đối với mức nồng độ tổng các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi thông thường trong môi trường nền, hiệu suất giữa các loài cây là tương đương nhau và không có bằng chứng cho thấy việc chọn riêng loài nào sẽ tạo ra khác biệt vượt bậc trong việc giảm tổng lượng chất bay hơi tại chỗ [1].
Ngoài ra, một đánh giá tổng quan công bố năm 2023 cũng ghi nhận rằng ở loài ngũ gia bì chân chim (Schefflera actinophylla), khí toluene và benzen sau khi tiếp xúc với tán lá đã được vận chuyển qua thân xuống vùng rễ [2]. Tại đây, chính hệ rễ và các vi sinh vật bao quanh đã đảm nhận phần lớn việc phân hủy và đào thải hai loại khí độc nguy hiểm này [2].
Tác động thực tế trong không gian nhà ở
Các kết quả trong phòng thí nghiệm thường rất hứa hẹn, nhưng khi đưa cây xanh vào môi trường thực tế, bức tranh có những điểm khác biệt [3]. Một nghiên cứu thực tế thực hiện năm 2017 tại một tòa nhà mới xây dưới 3 năm tuổi đã đo đạc sự thay đổi nồng độ bụi mịn và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi trước và sau khi bố trí cây xanh, cũng như so sánh với phòng đối chứng không có cây [3].
Kết quả thực địa chỉ ra rằng sự hiện diện của cây xanh trong nhà giúp làm giảm đáng kể nhiều loại khí độc hại từ vật liệu xây dựng và đồ nội thất mới [3]. Cụ thể, nồng độ ethylbenzene giảm 75%, xylene giảm 72%, styrene giảm 75%, toluene giảm 85%, formaldehyde giảm 50%, axetandehit giảm 36%, hỗn hợp acrolein cùng axeton giảm 35% và benzen giảm 9% [3].
Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng nhấn mạnh một hạn chế lớn: hiệu quả làm giảm bụi mịn trong nhà nhờ cây xanh là không đáng kể do ảnh hưởng liên tục từ không khí ô nhiễm ngoài trời tràn vào [3]. Điều này cho thấy cây cảnh nói chung và ngũ gia bì nói riêng có thế mạnh rõ rệt đối với việc xử lý các chất ô nhiễm thể khí, nhưng không thể giải quyết triệt để vấn đề bụi lơ lửng trong không gian sống thực tế [3].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần mua một chậu ngũ gia bì nhỏ đặt ở góc phòng ngủ hay trên bàn làm việc là toàn bộ không khí độc hại sẽ biến mất. Đây là một sự ngộ nhận phổ biến bắt nguồn từ việc đánh đồng kết quả trong phòng thí nghiệm với đời sống hàng ngày [1], [3].
Cần lưu ý rằng các thử nghiệm đạt hiệu suất cao của ngũ gia bì cảnh thường được gắn trong các hệ thống lọc sinh học chủ động [1]. Trong mô hình này, không khí ô nhiễm được quạt cưỡng bức hút trực tiếp đi xuyên qua tán lá, rễ cây và lớp giá thể ẩm [1]. Nhờ luồng khí đối lưu mạnh mẽ, diện tích tiếp xúc giữa chất ô nhiễm với rễ và vi sinh vật được tối đa hóa, mang lại tỷ lệ xử lý ấn tượng từ 32,36% đến 91,19% [1].
Ngược lại, một chậu ngũ gia bì thông thường đặt trong phòng kín chỉ hoạt động theo cơ chế khuếch tán thụ động tự nhiên [2]. Không khí trong phòng đứng yên, sự tiếp xúc giữa các phân tử khí độc với rễ cây bị cản trở bởi thành chậu và lớp đất nén chặt bên dưới [2]. Do đó, tốc độ thanh lọc của một chậu cây đơn lẻ diễn ra rất chậm chạp và khiêm tốn so với lượng chất độc liên tục phát thải từ sơn tường, sàn gỗ công nghiệp hay khói bếp.
Một hiểu lầm khác là ngũ gia bì có thể lọc sạch mọi loại chất ô nhiễm [1], [3]. Nghiên cứu đã chứng minh mỗi loài thực vật chỉ có ưu thế với một số chất nhất định; ngũ gia bì xử lý tốt ethyl acetate nhờ đặc tính của rễ nhưng với tổng các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi nền thì không vượt trội hơn các loài cây khác [1]. Đồng thời, cây xanh hoàn toàn không phải là giải pháp hữu hiệu để lọc bụi mịn trong nhà [3].
Những ai cần thận trọng khi trồng ngũ gia bì trong nhà?
Dù ngũ gia bì là cây cảnh đẹp và có ích cho vi khí hậu, không phải không gian hay đối tượng nào cũng phù hợp để bày trí loài cây này:
Gia đình có trẻ nhỏ và thú cưng: Cây thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae) thường chứa các hợp chất tự nhiên có thể gây kích ứng đường tiêu hóa hoặc kích ứng niêm mạc miệng nếu trẻ nhỏ hoặc vật nuôi vô tình nhai, nuốt phải lá cây. Khi bài trí, nên đặt chậu cây ở vị trí cao, ngoài tầm với của trẻ nhỏ, chó và mèo.
Người có cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc nấm mốc: Đất ẩm trong chậu cây là môi trường thuận lợi cho nấm mốc phát triển nếu tưới quá nhiều nước hoặc phòng thiếu ánh sáng. Bào tử nấm mốc phát tán vào không khí có thể kích hoạt cơn hen suyễn hoặc viêm mũi dị ứng ở những người nhạy cảm.
Người có bệnh nền hô hấp mãn tính: Tuyệt đối không xem cây xanh là phương tiện thay thế cho máy lọc khí chuyên dụng hay thuốc điều trị. Nếu phòng kín có nhiều mùi ẩm mốc phát sinh từ chậu cây, người bệnh hô hấp nên di dời cây ra ban công hoặc khu vực thoáng khí hơn.
Cách ứng dụng và chăm sóc để tối ưu chất lượng không khí
Để ngũ gia bì phát huy tốt vai trò cải thiện môi trường sống mà không gây tác dụng ngược, bạn nên lưu ý những nguyên tắc thực tế sau:
Kết hợp đa dạng loài cây: Các nhà khoa học đề xuất nên sử dụng hỗn hợp nhiều loài cây khác nhau thay vì chỉ trồng đơn độc một loài [1]. Sự kết hợp giữa ngũ gia bì cảnh cùng các cây nội thất khác sẽ bù trừ ưu thế xử lý cho nhau đối với từng loại hợp chất hữu cơ bay hơi riêng biệt [1].
Chăm sóc bộ rễ khỏe mạnh: Hiệu quả xử lý chất độc của ngũ gia bì gắn liền với diện tích bề mặt, độ lớn và sinh khối của rễ [1]. Hãy trồng cây trong chậu có lỗ thoát nước tốt, sử dụng giá thể tơi xốp, thoáng khí để tạo điều kiện cho hệ rễ phát triển và vi sinh vật có lợi hoạt động [2]. Tránh để đất ngập úng gây thối rễ, làm mất đi khả năng lọc khí tự nhiên [2].
Vệ sinh bề mặt lá định kỳ: Bụi bẩn bám dày trên tán lá sẽ ngăn cản quá trình trao đổi khí và giảm khả năng hấp thu các chất ô nhiễm từ không khí [2]. Bạn nên dùng khăn mềm ẩm lau nhẹ bề mặt lá mỗi tuần một lần để cây quang hợp tốt hơn.
Đảm bảo thông gió tự nhiên: Trong điều kiện bình thường, mở cửa sổ đón gió tươi vẫn là phương pháp quan trọng để làm loãng các hợp chất khí độc hại tích tụ trong nhà. Chỉ nên đóng kín cửa và kết hợp máy lọc không khí vào những ngày không khí bên ngoài có nồng độ bụi quá cao [3].
Ngũ gia bì cảnh thực sự có khả năng hấp thụ và chuyển hóa một số hợp chất hữu cơ bay hơi độc hại nhờ sự cộng tác chặt chẽ với hệ vi sinh vật vùng rễ [1], [2]. Tuy nhiên, bạn nên nhìn nhận loài cây này như một giải pháp hỗ trợ sinh thái tự nhiên, giúp không gian thêm xanh mát và thư thái, chứ không thể thay thế cho hệ thống thông gió đạt chuẩn hay lối sống giữ gìn vệ sinh nhà cửa khoa học.
