Người bệnh đái tháo đường sút cân không rõ nguyên nhân: Cần ăn gì để lấy lại thể trạng?

Nhiều người bệnh đái tháo đường bất ngờ đối mặt với tình trạng sút cân nhanh chóng, cơ thể hốc hác, teo cơ dù khẩu phần ăn không hề giảm bớt. Hiện tượng này thường gây tâm lý hoang mang, khiến người bệnh nôn nóng tìm mọi cách tẩm bổ cấp tốc bằng đồ ngọt hoặc tinh bột.

Để lấy lại thể trạng mà không làm đường huyết tăng vọt, giải pháp an toàn là tăng đậm độ năng lượng bữa ăn thông qua protein (đạm) chất lượng cao và lipid (chất béo) có lợi, đồng thời kiểm soát chặt chẽ lượng carbohydrate nạp vào. Việc bổ sung calo từ đạm và chất béo lành mạnh giúp tái tạo khối cơ bắp, bù đắp năng lượng thiếu hụt nhưng không kích thích đường huyết biến động tiêu cực.

Vì sao người bệnh đái tháo đường bị sút cân mất kiểm soát?

Ở người bình thường, hormone insulin đóng vai trò như chiếc chìa khóa mở cửa tế bào để glucose từ máu đi vào tạo ra năng lượng. Khi mắc đái tháo đường, tình trạng thiếu hụt insulin tuyệt đối hoặc đề kháng insulin nặng khiến glucose không thể thâm nhập vào mô cơ và mô mỡ. Do bị bỏ đói năng lượng tế bào, cơ thể buộc phải kích hoạt cơ chế tự tiêu thụ bằng cách dị hóa protein từ cơ bắp và phân giải lipid dự trữ để duy trì sự sống.

Tình trạng đường huyết tăng vọt vượt ngưỡng lọc của thận còn gây ra hiện tượng lợi niệu thẩm thấu, kéo theo nước và điện giải ra ngoài qua nước tiểu. Người bệnh không chỉ mất nước mà còn mất đi một lượng lớn calo tương đương với số đường bị đào thải. Điều này giải thích tại sao nhiều người ăn rất nhiều nhưng cân nặng vẫn sụt giảm nghiêm trọng trong thời gian ngắn.

Ngoài ra, sút cân bất thường còn có thể bắt nguồn từ các rối loạn hành vi ăn uống hoặc bỏ thuốc điều trị. Một số bệnh nhân đái tháo đường týp 1, đặc biệt là nữ vị thành niên, cố tình bỏ tiêm insulin nhằm mục đích giảm cân hoặc ngăn ngừa tăng cân theo áp lực vóc dáng ^[1]. Tình trạng này dẫn đến việc kiểm soát đường huyết kém kéo dài và làm tăng nguy cơ nhiễm toan ceton tái phát ^[1].

Muốn tăng cân an toàn: Tăng calo, nhưng bằng cách nào?

Nguyên tắc bất biến để phục hồi cân nặng là tổng năng lượng nạp vào phải lớn hơn năng lượng tiêu hao. Tuy nhiên, với người bệnh đái tháo đường, việc nạp calo từ carbohydrate đơn giản hay tinh bột tinh chế là sai lầm nguy hiểm vì sẽ gây bùng nổ đường huyết sau ăn, làm tổn thương mạch máu và thúc đẩy biến chứng.

Nghiên cứu về can thiệp dinh dưỡng cho thấy thành phần cấu tạo chế độ ăn ít có tác động độc lập lên kiểm soát đường huyết nếu tách rời khỏi tổng năng lượng ^[2]. Điều đó đồng nghĩa với việc người bệnh có thể tái cấu trúc nguồn năng lượng: giảm tỷ trọng tinh bột nhanh và bù đắp bằng các nhóm chất có mật độ calo cao nhưng chỉ số đường huyết thấp.

Chiến lược tối ưu là nâng cao đậm độ năng lượng trong từng bữa ăn nhỏ. Người bệnh không cần ép dạ dày chứa lượng thức ăn khổng lồ gây đầy bụng, khó tiêu mà chỉ cần lựa chọn thực phẩm giàu dưỡng chất. Nguồn calo lý tưởng để tái tạo cơ thể suy kiệt chính là đạm và chất béo chưa bão hòa.

Đạm và chất béo tốt: "Chìa khóa" phục hồi thể trạng không lo tăng vọt đường huyết

Chất đạm (protein) giữ vai trò then chốt trong việc ngăn chặn teo cơ và kích thích tổng hợp mô nạc mới. Khi nạp đủ đạm, cơ thể có sẵn các axit amin thiết yếu để sửa chữa tổn thương, tăng cường sức mạnh cơ bắp và cải thiện hệ miễn dịch vốn suy yếu ở người đái tháo đường. Đạm cũng tiêu hóa chậm hơn tinh bột, giúp tạo cảm giác no lâu vừa phải và làm phẳng đỉnh đường huyết sau ăn.

Bên cạnh đạm, chất béo tốt (axit béo không bão hòa đơn và không bão hòa đa) là nguồn cung cấp năng lượng vô cùng đậm đặc. Mỗi gam chất béo cung cấp tới 9 kcal, cao hơn gấp đôi so với 4 kcal từ mỗi gam đạm hay đường bột. Quan trọng hơn, chất béo hầu như không trực tiếp làm tăng đường huyết ngay sau bữa ăn. Nạp chất béo tốt từ dầu thực vật, quả bơ hay các loại hạt giúp bù đắp lượng calo thiếu hụt một cách nhanh chóng mà không gây gánh nặng lên tuyến tụy.

Chất béo lành mạnh còn làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày, giúp quá trình hấp thu glucose diễn ra từ từ, tránh hiện tượng đường huyết tăng đột ngột rồi tụt dốc thất thường. Sự kết hợp giữa đạm nạc và mỡ tốt là đòn bẩy kép giúp tái thiết lập khối lượng cơ thể an toàn.

Nghiên cứu nói gì về cân nặng và chuyển hóa ở bệnh nhân đái tháo đường?

Mối liên hệ giữa chế độ ăn, biến động cân nặng và kiểm soát chuyển hóa đã được phân tích qua nhiều công trình lâm sàng và dịch tễ học. Một nghiên cứu công bố năm 2001 chỉ ra rằng có khoảng 80% người mắc đái tháo đường týp 2 bị thừa cân hoặc béo phì, và sự gia tăng cân nặng, đặc biệt là mỡ vùng bụng, tỷ lệ thuận với nguy cơ mắc bệnh ^[2]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh việc hạn chế năng lượng giúp cải thiện kiểm soát đường huyết chỉ trong vài ngày đầu độc lập với mức độ giảm cân, nhưng việc nới lỏng kiểm soát calo theo thời gian sẽ làm suy giảm hiệu quả điều trị chuyển hóa ^[2].

Mặt khác, việc sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường cũng tác động mạnh tới cân nặng. Các liệu pháp hạ đường huyết phổ biến như insulin, sulfonylureas và thiazolidinediones (TZDs) thường dẫn đến tăng cân qua nhiều cơ chế khác nhau ^[3], ^[4]. Riêng nhóm thuốc TZDs dù gây tăng cân nhưng lại mang đến sự dịch chuyển phân bố mô mỡ thuận lợi: chuyển từ mỡ nội tạng sang mỡ dưới da, nhờ đó cải thiện độ nhạy insulin ở gan và mô ngoại vi ^[3]. Tuy nhiên, tăng cân quá mức do dùng thuốc cũng tiềm ẩn nguy cơ làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin và hội chứng chuyển hóa ^[5], ^[4]. Do đó, việc theo dõi cân nặng cần đi liền với quản lý liều thuốc chặt chẽ từ bác sĩ điều trị.

Lối sống thụ động và dinh dưỡng kém lành mạnh tác động tiêu cực ngay tức thì đến chỉ số đường huyết. Một nghiên cứu khảo sát cắt ngang trực tuyến tiến hành vào tháng 1 đến tháng 2 năm 2021 tại Qatar trên các bệnh nhân trưởng thành (từ 18 tuổi trở lên) mắc đái tháo đường týp 2 cho thấy: hơn 40% người tham gia có những thay đổi tiêu cực trong chế độ ăn uống và gia tăng đáng kể thời gian ngồi một chỗ hoặc dùng màn hình ^[6]. Kết quả ghi nhận một phần ba số người tham gia bị tăng cân và một phần năm nhận thấy khả năng kiểm soát đường huyết kém đi ^[6]. Đáng chú ý, những người có từ 5 hành vi ăn uống không lành mạnh có nguy cơ cảm nhận đường huyết kiểm soát kém cao hơn gấp 7,27 lần so với nhóm duy trì thói quen tốt (OR: 7,27, khoảng tin cậy 95%: 1,60 - 33,5, p = 0,011) ^[6].

Ngoài chế độ đa lượng, các vi chất tự nhiên cũng đang được tìm hiểu nhằm hỗ trợ giảm thiểu viêm mạn tính và suy kiệt. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2019 đánh giá tác dụng của việc bổ sung flavanol từ hạt nho và vỏ thông trên chuột ăn chế độ giàu chất béo trong 13 tuần với liều 35 mg/kg thể trọng/ngày ^[7]. Dù các nhóm bổ sung flavanol tăng cân nhiều hơn (trong đó nhóm hạt nho tăng cân cao nhất do tăng tiêu thụ thức ăn), nồng độ cytokine tiền viêm interleukin-6 (IL-6) ở tất cả các nhóm dùng flavanol đều giảm đáng kể so với nhóm đối chứng dùng mỡ cao ^[7]. Nhóm nghiên cứu nhận định việc kích thích thèm ăn do flavanol có tiềm năng nghiên cứu thêm trong việc hỗ trợ làm giảm tình trạng suy mòn cơ thể (cachexia) ^[7].

Những hiểu lầm nguy hiểm khi cố gắng lấy lại cân nặng

Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh khi thấy cơ thể gầy rộc đi là tự ý uống các loại sữa bột nguyên kem có đường, ăn nhiều chè, bánh ngọt, xôi nếp hay hoa quả sấy khô. Các thực phẩm này chứa mật độ đường hấp thu nhanh rất cao, khiến đường huyết sau ăn tăng vọt ngoài tầm kiểm soát. Khi đường huyết quá cao vượt ngưỡng, cơ thể lại tiếp tục đào thải năng lượng qua nước tiểu, khiến bệnh nhân rơi vào vòng xoáy: càng ăn ngọt lại càng sút cân và mệt mỏi thêm.

Một ngộ nhận khác là quan niệm "ăn đạm bao nhiêu cũng được". Việc dung nạp quá mức protein động vật giàu chất béo bão hòa từ thịt đỏ chế biến sẵn (xúc xích, thịt xông khói) làm gia tăng nguy cơ rối loạn lipid máu và biến chứng tim mạch. Đồng thời, lượng protein dư thừa vượt quá khả năng chuyển hóa có thể tạo gánh nặng lớn lên chức năng lọc của cầu thận, đặc biệt nguy hiểm ở bệnh nhân đã có biến chứng thận do đái tháo đường từ trước.

Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý ngừng hoặc giảm liều thuốc hạ đường huyết với hy vọng "để đường trong người nuôi cơ thể" là cực kỳ nguy hiểm. Hành động này không giúp phục hồi thể trạng mà còn đẩy người bệnh vào nguy cơ hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu hoặc nhiễm toan ceton cấp tính đe dọa tính mạng.

Ai cần đặc biệt thận trọng khi áp dụng chế độ tăng đạm, mỡ tốt?

Không phải tất cả người bệnh đái tháo đường đều có thể tự do tăng lượng đạm và chất béo theo cùng một công thức. Sự thận trọng tối đa cần được áp dụng cho các đối tượng sau:

• Người có biến chứng thận (bệnh thận đái tháo đường): Khi mức lọc cầu thận đã suy giảm hoặc xuất hiện đạm niệu, việc nạp quá nhiều protein sẽ đẩy nhanh tiến trình suy thận. Nhóm đối tượng này bắt buộc phải tham vấn bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng để xác định chính xác lượng gram protein được phép nạp mỗi ngày.
• Người có tiền sử rối loạn lipid máu, xơ vữa động mạch hoặc bệnh mạch vành: Cần kiểm soát chặt chẽ loại chất béo tiêu thụ. Ưu tiên chất béo không bão hòa từ dầu oliu, dầu hạt cải, quả bơ và các loại hạt; loại bỏ mỡ động vật, nội tạng, bơ động vật và chất béo chuyển hóa (trans fat) để tránh làm trầm trọng thêm mảng xơ vữa.
• Bệnh nhân có vấn đề về tiêu hóa, viêm tụy mạn hoặc suy giảm chức năng gan: Chế độ ăn nhiều chất béo có thể gây chướng bụng, khó tiêu hoặc tiêu chảy do thiếu enzyme tiêu hóa lipid. Lượng chất béo cần được nâng dần từng bước nhỏ để hệ tiêu hóa kịp thích nghi.

Gợi ý cách áp dụng thực tế: Xây dựng thực đơn phục hồi thể trạng

Để tăng cân lành mạnh và giữ vững đường huyết mục tiêu, người bệnh nên phân chia khẩu phần thành 3 bữa chính và 2-3 bữa phụ mỗi ngày. Việc chia nhỏ cữ ăn giúp hấp thu tối đa calo mà không làm đường huyết bị dồn ứ cục bộ.

Lựa chọn nguồn đạm chất lượng cao:

• Bổ sung thịt gia cầm bỏ da (ức gà, thịt vịt nạc), cá hồi, cá thu, cá ngừ, trứng gà và đậu phụ trong các bữa chính.
• Ưu tiên chế biến bằng phương pháp hấp, luộc, xào lăn nhanh với ít dầu thực vật; hạn chế tối đa chiên rán ngập dầu ở nhiệt độ cao quá lâu.
• Có thể dùng thêm sữa hạt không đường hoặc các loại sữa chuyên biệt dành cho người đái tháo đường trong bữa phụ để bổ sung axit amin.

Tối ưu hóa nguồn chất béo có lợi:

• Thêm 1-2 muỗng cà phê dầu oliu nguyên chất, dầu mè hoặc dầu hạt lanh trực tiếp vào bát cháo, súp hoặc đĩa rau củ luộc sau khi vừa tắt bếp.
• Sử dụng quả bơ tươi: ăn nửa quả bơ dầm cùng sữa chua không đường vào bữa xế chiều.
• Bổ sung hạt óc chó, hạt hạnh nhân, hạt chia, hạt bí vào các bữa phụ. Các loại hạt này vừa cung cấp calo, chất béo tốt vừa bổ sung chất xơ hòa tan giúp làm chậm hấp thu đường.

Kết hợp tinh bột phức hợp và chất xơ:

• Thay thế hoàn toàn cơm trắng bằng gạo lứt, yến mạch nguyên cám, khoai lang hoặc các loại đậu đỗ.
• Luôn ăn rau xanh hoặc nguồn đạm trước, sau đó mới ăn đến tinh bột trong mỗi bữa ăn để hạn chế tối đa đỉnh nhọn đường huyết.
• Thường xuyên tự kiểm tra đường huyết mao mạch trước bữa ăn và sau ăn 2 giờ để điều chỉnh lượng thực phẩm cho phù hợp với đáp ứng của cơ thể.

Lời khuyên giúp người bệnh duy trì thể trạng cân đối

Sút cân không rõ nguyên nhân ở người đái tháo đường là dấu hiệu cảnh báo đường huyết chưa được kiểm soát tốt hoặc cơ thể đang bị thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng. Thay vì lo lắng hay tẩm bổ sai cách, người bệnh cần bình tĩnh phối hợp giữa điều trị y khoa và phục hồi dinh dưỡng khoa học.

Hãy ưu tiên gia tăng calo từ nguồn đạm nạc và mỡ thực vật tốt, chia nhỏ bữa ăn và theo dõi sát sao phản ứng đường huyết hàng ngày. Trước khi thực hiện bất kỳ sự thay đổi lớn nào trong khẩu phần, người bệnh nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa nội tiết để kiểm tra lại toàn diện chức năng gan, thận và phác đồ dùng thuốc.