Nhiều người truyền tai nhau các loại thảo mộc mọc tự nhiên như vị thuốc thanh nhiệt và bồi bổ sức khỏe. Gần đây, bèo hoa dâu bắt đầu được một số người tìm kiếm với hy vọng bổ sung đạm thực vật và hỗ trợ giải độc cơ thể.
Người bệnh suy giảm chức năng thận không nên tự ý dùng bèo hoa dâu. Thận suy yếu mất khả năng duy trì cân bằng nội môi, việc đưa vào cơ thể thực vật giàu đạm, nitơ và khoáng chất chưa kiểm chứng gây quá tải nghiêm trọng cho cầu thận.
Cơ chế chuyển hóa khoáng chất ở người bệnh thận
Thận đảm nhận vai trò lọc máu, đào thải độc tố chuyển hóa và duy trì nồng độ ổn định của các ion điện giải. Khi các nephron bị tổn thương, mức lọc cầu thận suy giảm khiến quá trình tái hấp thu và bài tiết khoáng chất rối loạn.
Các khoáng chất thông thường như natri, kali, phospho được bài tiết chủ yếu qua đường nước tiểu. Ở người khỏe mạnh, lượng ion dư thừa nhanh chóng được tống xuất để tránh ngộ độc tế bào. Ngược lại, người có bệnh thận mạn tính dễ rơi vào trạng thái tích tụ khoáng chất, dẫn tới biến chứng tim mạch và biến dưỡng xương.
Đặc tính sinh học của bèo hoa dâu gắn liền với quá trình hấp thụ và tích tụ khoáng chất từ môi trường nước. Đưa một lượng sinh khối thực vật chứa hàm lượng hợp chất chuyển hóa phức tạp vào cơ thể người bệnh thận làm tăng áp lực lọc cho các cầu thận vốn đang bị xơ hóa.
Rủi ro 1: Rối loạn đào thải kali và áp lực lọc máu
Chức năng thận suy giảm ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bài xuất kali của cơ thể [1]. Khi độ lọc cầu thận xuống dưới ngưỡng 15 mL/phút/1.73 m2, cơ chế thải trừ kali bị xáo trộn nghiêm trọng [1]. Kali tích tụ trong máu dẫn đến loạn nhịp tim, ngưng tim đột ngột và đe dọa tính mạng người bệnh.
Natri nạp vào cơ thể làm tăng thể tích máu nội mạch, nâng cao huyết áp và gia tăng áp lực trong các búi mao mạch cầu thận [1]. Kali có tác dụng đối kháng với natri thông qua cơ chế thúc đẩy bài tiết natri [1]. Nhờ giảm thể tích nội mạch và hạ sức cản mạch máu, huyết áp giảm xuống kéo theo áp lực trong cầu thận giảm theo [1].
Khi thận suy nặng, cơ thể mất khả năng cân bằng lượng ion qua đường tiểu [1]. Tỷ lệ natri và kali niệu phản ánh nguy cơ tiến triển xấu của bệnh thận mạn [1]. Việc tiêu thụ thực vật có hàm lượng điện giải khó kiểm soát phá vỡ thế cân bằng bài tiết mỏng manh, đẩy nhanh tốc độ suy thận giai đoạn cuối [1].
Rủi ro 2: Dư thừa phospho và nguy cơ lắng đọng tinh thể
Thận suy không thể đào thải lượng phospho dư thừa sinh ra từ quá trình chuyển hóa protid [2]. Phospho ứ đọng kết hợp với canxi tự do trong máu và nước tiểu tạo thành các phức hợp muối không hòa tan. Tình trạng này vừa kích thích cường tuyến cận giáp thứ phát, vừa gây vôi hóa mạch máu và các mô mềm.
Ở người có nồng độ phospho nước tiểu dư thừa bắt nguồn từ chuyển hóa xương và protein, gia tăng canxi niệu thúc đẩy tạo ra các vi sỏi canxi phosphat [2]. Nước tiểu có độ kiềm với chỉ số pH trên 7 làm gia tăng nguy cơ kết tinh canxi phosphat [2]. Tinh thể tích tụ lâu ngày tại ống thận và nhu mô thận gây viêm kẽ thận mạn tính và thúc đẩy sỏi niệu.
Bèo hoa dâu chứa nhiều chất vô cơ tích lũy từ nguồn nước canh tác. Khi người bệnh thận hấp thu lượng phospho chưa qua tinh chế, nồng độ phosphat tăng vọt trong máu tạo gánh nặng tức thì. Lắng đọng tinh thể khoáng chất bên trong thận làm tổn thương cấu trúc lọc máu không thể phục hồi.
Rủi ro 3: Tải lượng nitơ, oxalat và tích lũy kim loại
Bèo hoa dâu sống cộng sinh với vi khuẩn lam Anabaena azollae có khả năng cố định nitơ tự do [3]. Sự hiện diện của bèo hoa dâu cùng tảo Anabaena azollae làm gia tăng đáng kể hàm lượng nitơ trong hỗn hợp phân hủy hữu cơ [3]. Quá trình này đẩy nhanh tốc độ khoáng hóa và làm tăng tỷ lệ nitơ cuối cùng [3]. Khi đi vào cơ thể người, lượng hợp chất nitơ hữu cơ dồi dào chuyển hóa thành urê và creatinin, làm chỉ số chất độc nitơ trong máu tăng cao.
Ngoài nitơ, các hợp chất muối oxalat trong thực vật là mối nguy lớn cho đường tiết niệu [2]. Nồng độ cao của canxi và oxalat là yếu tố nguy cơ chính hình thành sỏi thận canxi [2]. Gia tăng oxalat qua chế độ ăn uống có thể tạo ra các vi sỏi chỉ trong vòng 24 giờ, ngay cả ở những người chưa từng có tiền sử bị sỏi thận [2]. Lượng nước tiểu không đủ kết hợp nồng độ oxalat cao kích hoạt kết tinh ồ ạt [2].
Bèo hoa dâu có khả năng hấp thụ và thay đổi trạng thái oxy hóa khử của các kim loại nặng trong môi trường ngập nước [4]. Một nghiên cứu năm 2021 trên cây lúa ghi nhận việc vùi bèo hoa dâu vào đất giúp giảm 37% lượng cadmi hòa tan và giảm 80.3% hàm lượng cadmi tích lũy trong hạt lúa [4]. Bèo hoa dâu hấp thụ và cô lập kim loại từ môi trường ngoài [4]. Tiêu thụ bèo mọc ở nguồn nước ô nhiễm khiến người bệnh thận hấp thu thêm kim loại nặng, làm tổn thương tế bào ống thận.
Nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2018 trên bệnh nhân bệnh thận mạn tính đã đánh giá mối liên hệ giữa tỷ lệ natri/kali niệu với tốc độ suy giảm chức năng thận [1]. Kết quả cho thấy ở bệnh nhân có độ lọc cầu thận dưới 15 mL/phút/1.73 m2, việc bài tiết kali bị ảnh hưởng rõ rệt [1]. Nguy cơ biến cố thận (độ lọc cầu thận giảm 50% hoặc bắt đầu điều trị thay thế thận) ở nhóm 3 cao gấp 2.37 lần (OR 2.37; KHOẢNG TIN CẬY 95% 1.15-5.16; P = 0.022) và nhóm 4 cao gấp 3.27 lần (OR 3.27; KHOẢNG TIN CẬY 95% 1.64-6.97; P < 0.001) so với nhóm 1 [1].
Sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu, nguy cơ biến cố thận ở nhóm 3 vẫn cao hơn 2.30 lần (OR 2.30; KHOẢNG TIN CẬY 95% 1.06-5.25; P = 0.038) và nhóm 4 cao hơn 3.48 lần (OR 3.48; KHOẢNG TIN CẬY 95% 1.67-7.73; P = 0.001) [1]. Phân tích thời gian sống không biến cố cho thấy nhóm 3 và nhóm 4 thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm 1 và nhóm 2 ở bệnh nhân có độ lọc cầu thận từ 15 đến 90 mL/phút/1.73 m2 [1]. Thử nghiệm này chỉ ra việc rối loạn bài tiết natri, kali qua nước tiểu liên quan mật thiết đến tiến trình hỏng thận [1].
Nghiên cứu nông học năm 2019 khẳng định bèo hoa dâu chứa lượng nitơ rất cao nhờ tảo cộng sinh, thúc đẩy mạnh sự khoáng hóa chất hữu cơ [3]. Bèo hoa dâu là nguồn phân xanh giàu đạm và khoáng cho cây trồng, nhưng hoàn toàn thiếu các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người về độ an toàn thực phẩm.
Nghiên cứu năm 2016 về sỏi thận nhấn mạnh tải lượng oxalat từ thức ăn tạo tinh thể sỏi siêu nhỏ trong vòng 24 giờ [2]. Nghiên cứu năm 2021 về bèo hoa dâu cho thấy thực vật thủy sinh này tương tác mạnh với kim loại nặng cadmi trong bùn đất [4]. Dữ liệu y khoa hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh bèo hoa dâu giúp hạ men thận hay phục hồi chức năng lọc cho bệnh nhân suy thận.
Hiểu lầm thường gặp về bèo hoa dâu
Nhiều người lầm tưởng thảo mộc mọc tự nhiên đều lành tính và không có tác dụng phụ. Thực tế, nhiều loại cây tích lũy nồng độ muối khoáng và nitơ vượt xa ngưỡng cơ thể người suy thận có thể xử lý. Nguồn gốc bèo mọc hoang dã ở kênh rạch chứa nhiều vi khuẩn, ký sinh trùng và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.
Hiểu lầm khác là đạm thực vật từ các loài bèo nước luôn tốt hơn đạm động vật cho người bệnh thận. Dù đạm thực vật giúp giảm tải axit nội sinh, nguồn đạm đó phải có thành phần axit amin cân đối và được kiểm soát dư lượng kali, phospho. Nguồn đạm tự nhiên giàu nitơ từ bèo làm tăng urê máu nhanh chóng [3].
Không ít người tin việc uống nước sắc từ các loại bèo giúp lợi tiểu và tống sỏi thận ra ngoài. Nạp nước sắc thảo mộc chứa nhiều ion oxalat và phosphat vào cơ thể người bài tiết kém làm tăng nguy cơ tạo sỏi mới [2]. Tự ý uống nước lá thay nước lọc gây rối loạn điện giải nguy hiểm.
Ai nên tuyệt đối tránh dùng bèo hoa dâu?
Người được chẩn đoán suy thận từ giai đoạn 3 trở lên có độ lọc cầu thận giảm mạnh phải tuyệt đối tránh dùng các loại bèo thủy sinh. Thận của nhóm bệnh nhân này không còn khả năng điều hòa kali, phospho tự nhiên [1]. Nạp thêm các loại thảo mộc chưa phân tích thành phần dễ dẫn tới cơn tăng kali máu cấp tính.
Bệnh nhân đang chạy thận nhân tạo chu kỳ hoặc thẩm phân phúc mạc cần tuân thủ nghiêm ngặt chế độ kiêng cữ khoáng chất. Nhóm này bài tiết nước tiểu rất ít hoặc vô niệu hoàn toàn, mọi lượng dịch và ion nạp vào đều tích tụ lại cơ thể chờ ngày lọc máu.
Người có tiền sử sỏi thận canxi oxalat hoặc canxi phosphat cần tránh thực phẩm giàu oxalat và dịch chiết thảo dược trôi nổi [2]. Phụ nữ mang thai, trẻ em và người đang sử dụng thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn thụ thể hoặc thuốc lợi tiểu giữ kali không được tùy tiện thử nghiệm bèo hoa dâu.
Hướng dẫn chăm sóc và dinh dưỡng an toàn cho người bệnh thận
Người mắc bệnh thận mạn cần xây dựng thực đơn dựa trên hướng dẫn cá thể hóa từ bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng tiết chế. Nhu cầu protein phải được tính toán vừa đủ theo cân nặng lý tưởng, ưu tiên nguồn đạm có giá trị sinh học cao. Kiểm soát chặt lượng muối ăn hàng ngày giúp hạn chế phù nề và kiểm soát huyết áp cầu thận [1].
Để giảm lượng kali và phospho trong rau củ ăn hàng ngày, người bệnh nên cắt nhỏ rau và ngâm nước ấm, sau đó luộc chín kỹ và bỏ phần nước luộc. Thói quen này giúp hòa tan bớt lượng ion khoáng tự do trước khi nạp vào đường tiêu hóa. Tuyệt đối không dùng nước luộc rau hay các loại nước ép cỏ cây đậm đặc.
Bệnh nhân cần duy trì uống nước theo đúng chỉ định dựa trên lượng nước tiểu 24 giờ cộng thêm lượng mất qua mồ hôi. Tái khám định kỳ xét nghiệm creatinin huyết thanh, độ lọc cầu thận ước tính, điện giải đồ và tổng phân tích nước tiểu. Khi xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, khó thở, tê bì tay chân hay hồi hộp, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để kiểm tra nồng độ kali máu.
Tự ý dùng bèo hoa dâu hay bất kỳ thảo mộc truyền miệng nào tiềm ẩn nhiều rủi ro sinh mạng cho người suy giảm chức năng thận. Người bệnh cần tỉnh táo trước các trào lưu chữa bệnh dân gian chưa được khoa học kiểm chứng. Tuân thủ phác đồ điều trị nội khoa, kiểm soát huyết áp, đường huyết và duy trì lối sống khoa học là chìa khóa bảo tồn chức năng thận bền vững.
