Người bệnh tiểu đường ăn kiwi được không? Lưu ý về chỉ số GI

Nhiều người bệnh đái tháo đường thường mang tâm lý kiêng khem tuyệt đối các loại trái cây ngọt vì sợ làm tăng đường huyết đột ngột. Trong số các loại hoa quả nhập khẩu phổ biến, quả kiwi với vị chua ngọt thanh mát thường khiến người bệnh phân vân không biết có an toàn cho thực đơn hàng ngày hay không.

Tin vui từ các nghiên cứu khoa học cho thấy người mắc bệnh tiểu đường hoàn toàn có thể ăn kiwi. Nhờ sở hữu chỉ số đường huyết thấp cùng hàm lượng chất xơ đặc biệt, kiwi giúp kiểm soát đáp ứng đường huyết hiệu quả nếu được bổ sung đúng cách.

Chỉ số GI và tải lượng đường của kiwi ở mức nào?

Chỉ số đường huyết (GI) là thước đo tốc độ làm tăng đường huyết của một loại thực phẩm chứa carbohydrate so với thực phẩm chuẩn (thường là đường glucose). Một nghiên cứu năm 2011 so sánh chỉ số đường huyết của 6 loại trái cây phổ biến trên 20 người khỏe mạnh và 17 bệnh nhân đái tháo đường type 2 ^[1]. Kết quả cho thấy, ở bệnh nhân tiểu đường, chỉ số GI của kiwi vàng là 47,0 ± 6,5, không có sự khác biệt đáng kể so với nhóm người khỏe mạnh (47,3 ± 12,1) ^[1]. Mức GI dưới 55 được xếp vào nhóm chỉ số đường huyết thấp, cho thấy kiwi giải phóng đường vào máu rất từ từ ^[1].

Bên cạnh đó, tác động thực tế của một khẩu phần thực phẩm lên đường máu còn phụ thuộc vào tải lượng đường huyết. Theo đánh giá công bố năm 2013, khoảng 80% chất khô của kiwi là carbohydrate khả dụng gồm glucose, fructose và sucrose, trong khi nước chiếm tỷ lệ rất lớn ^[2]. Khi xét trên cả quả tươi, 100g kiwi chỉ tương đương với khoảng 5g glucose (khoảng một thìa cà phê đường) về mặt tác động lên đường huyết ^[2]. Nhờ hàm lượng nước cao và tải lượng đường thấp, kiwi tạo ra tác động đường huyết rất nhẹ nhàng ^[2].

Cơ chế chất xơ kiwi cản trở hấp thu đường

Khả năng kiểm soát đường huyết của kiwi đến từ cấu trúc thành tế bào độc đáo. Khoảng 10% trọng lượng khô của kiwi là thành tế bào sơ cấp, cấu tạo từ các polysaccharide không phải tinh bột ^[2]. Các thành phần này không bị tiêu hóa tại dạ dày và ruột non, do đó nồng độ của chúng tăng dần lên khi di chuyển trong lòng ruột ^[2].

Trong môi trường tiêu hóa in vitro mô phỏng lòng ruột, chất xơ của kiwi có thể nở to gấp 4 lần thể tích ban đầu ^[2]. Khi ở trạng thái lắng đọng tự nhiên, lớp chất xơ trương nở này làm giảm tốc độ khuếch tán của đường glucose khoảng 40% và làm giảm mạnh sự trộn lẫn của khối thức ăn ^[2]. Nhờ hiện tượng này, quá trình tiêu hóa và hấp thu tinh bột chậm lại rõ rệt, ngăn chặn tình trạng đường huyết tăng vọt sau ăn ^[2].

Các nghiên cứu nói gì về kiwi và bệnh tiểu đường?

Để đánh giá chính xác tác động sinh học của kiwi, nhiều thử nghiệm lâm sàng và tiền lâm sàng đã được thực hiện trên các nhóm đối tượng khác nhau.

Một thử nghiệm năm 2018 tiến hành xác định tiềm năng làm tăng đường huyết (tính theo đương lượng glucose - GGE) của kiwi Zespri Xanh (Hayward) và kiwi SunGold (Zesy002) trên 20 người không mắc bệnh tiểu đường ^[3]. Kết quả cho thấy giá trị GGE của cả hai giống kiwi đều rất thấp: giống Hayward đạt 6,6g đương lượng glucose trên 100g quả, còn giống Zesy002 đạt 6,7g đương lượng glucose trên 100g ^[3]. Nghiên cứu kết luận rằng việc thay thế một phần thực phẩm tinh bột chính trong bữa ăn bằng kiwi giúp làm giàu vi chất dinh dưỡng mà không làm tăng đường huyết, insulin hay lượng carbohydrate nạp vào ^[3].

Năm 2021, một nghiên cứu khác can thiệp trên 12 người tình nguyện khỏe mạnh (gồm 6 nam và 6 nữ) để tìm hiểu thời điểm ăn kiwi vàng ảnh hưởng ra sao đến đường huyết sau ăn ^[4]. Khi đối tượng ăn quả kiwi vàng cùng lúc với bánh mì hoặc ăn kiwi trước khi ăn bánh mì, mức tăng đường huyết sau ăn giảm rõ rệt so với việc chỉ ăn riêng bánh mì ^[4]. Ngay cả khi chỉ dùng phần thịt quả (không ăn vỏ), đỉnh đường huyết sau ăn đã giảm 27,6% và diện tích dưới đường cong nồng độ glucose trong máu giảm 29,3% ^[4]. Cần lưu ý rằng hai thử nghiệm trên được tiến hành ở người khỏe mạnh, chưa phản ánh toàn diện đáp ứng chuyển hóa nội tại của bệnh nhân đái tháo đường lâu năm ^[3], ^[4].

Bên cạnh các thử nghiệm cấp tính, một phân tích gộp hệ thống năm 2019 đã tổng hợp 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 489 người tham gia có các yếu tố nguy cơ tim mạch (bao gồm tăng cholesterol máu, tăng huyết áp, đái tháo đường type 2 và nam giới hút thuốc) ^[5]. Kết quả gộp cho thấy can thiệp bằng kiwi không tạo ra sự thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với huyết áp tâm thu (chênh lệch trung bình -1,72 mmHg), huyết áp tâm trương (-2,35 mmHg), cholesterol toàn phần (-0,14 mmol/L) hay triglyceride (-0,23 mmol/L) ^[5]. Điều này cho thấy ăn kiwi có thể duy trì đường huyết ổn định nhưng không tạo ra tác động kỳ diệu ngay lập tức trên mọi chỉ số lipid máu hay huyết áp ^[5].

Ở cấp độ tiền lâm sàng, nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống bị đái tháo đường type 2 do chế độ ăn nhiều chất béo kết hợp hóa chất streptozotocin cho thấy: việc bổ sung chất xơ hòa tan (KSDF) hoặc chất xơ không hòa tan (KIDF) chiết xuất từ kiwi trong 4 tuần giúp giảm đáng kể trọng lượng cơ thể và tăng cảm giác no ^[6]. Cả hai loại chất xơ này đều giúp hạ đường huyết, giảm nồng độ nội độc tố lipopolysaccharide tuần hoàn, cải thiện tình trạng kháng insulin, kháng viêm và cải thiện mỡ máu nhờ việc điều hòa hệ vi sinh vật đường ruột và tăng sinh axit béo chuỗi ngắn (SCFA) ^[6].

Cũng trên mô hình chuột tiểu đường thực nghiệm, nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng dịch chiết kiwi (Actinidia deliciosa) giúp kích hoạt lại con đường truyền tín hiệu insulin, giảm tổn thương gan thận, stress oxy hóa và phản ứng viêm ^[7]. Các phân tích mô phỏng phân tử cho thấy các hợp chất như quercetin, axit chlorogenic trong kiwi có tiềm năng kích hoạt con đường SIRT-1, còn các axit phenolic (như axit syringic, axit ferulic, axit caffeic) có khả năng ức chế vị trí hoạt động của PTEN ^[7]. Nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận chiết xuất kiwi làm giảm glucose huyết, tăng lượng insulin nhờ cải thiện số lượng tế bào beta đảo tụy ở chuột ^[8]. Dù vậy, dữ liệu từ dịch chiết và chất xơ tinh chế trên động vật không thể xem tương đương hoàn toàn với việc ăn quả tươi ở người bệnh tiểu đường ^[6], ^[7], ^[8].

Lợi ích thực tế và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là người bệnh tiểu đường phải loại bỏ hoàn toàn các loại trái cây ngọt tự nhiên như kiwi khỏi bữa ăn. Thực tế, vị ngọt của kiwi đi kèm với một cấu trúc nền giàu chất xơ hòa tan, nước và axit hữu cơ ^[2]. Khi vào ống tiêu hóa, ma trận chất xơ này giữ các phân tử đường lại và giải phóng từ từ, tránh hiện tượng đường máu tăng đột ngột ^[2].

Một hiểu lầm khác là kiwi có thể thay thế thuốc hạ đường huyết hoặc giúp chữa khỏi bệnh tiểu đường. Các bằng chứng khoa học khẳng định kiwi chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa đường huyết và là nguồn bổ sung dinh dưỡng an toàn ^[2], ^[3]. Kiwi không thể đảo ngược hoàn toàn tổn thương chuyển hóa và bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ.

Nhiều người cũng nghĩ rằng phải ăn cả vỏ quả kiwi thì mới đạt hiệu quả giảm đường huyết. Nghiên cứu lâm sàng năm 2021 đã kiểm chứng giả thuyết này và ghi nhận: việc chỉ ăn thịt quả kiwi vàng hay ăn kèm cả vỏ đều mang lại tác dụng ức chế mức tăng đường huyết tương đương nhau, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai cách dùng ^[4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Mặc dù kiwi an toàn với đa số bệnh nhân tiểu đường, một số đối tượng cần lưu ý khi bổ sung vào thực đơn:

• Người có tiền sử dị ứng với kiwi hoặc các thành phần của quả.
• Người bệnh đái tháo đường có biến chứng suy thận nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để kiểm soát lượng kali và chất dịch đưa vào cơ thể.
• Bệnh nhân đang gặp các vấn đề rối loạn tiêu hóa cấp tính hoặc dễ bị tiêu chảy khi tăng lượng chất xơ đột ngột.

Hướng dẫn sử dụng kiwi an toàn trong đời sống

Để tận dụng tối đa lợi ích của kiwi mà không lo ngại biến động đường huyết, người bệnh có thể áp dụng một số nguyên tắc:

• Lượng dùng hợp lý: Nghiên cứu can thiệp cho thấy khẩu phần 200g kiwi (tương đương khoảng 2 quả tươi) là lượng carbohydrate an toàn có thể dùng thay thế tương đương cho các phần tinh bột khác mà không gây tăng áp lực đường huyết hay insulin ^[3]. Người bệnh nên duy trì ở mức vừa phải, khoảng 1-2 quả mỗi ngày tùy theo kế hoạch dinh dưỡng cá nhân.
• Thời điểm ăn: Thay vì ăn kiwi như món tráng miệng ngọt ngay sau một bữa cơm no nê đầy tinh bột, bạn nên ăn kiwi cùng lúc với bữa ăn hoặc ăn trước bữa ăn ^[4]. Việc ăn kèm kiwi giúp làm chậm hấp thu tinh bột từ các món ăn khác ^[4].
• Cách chế biến: Nên ưu tiên ăn trực tiếp quả kiwi tươi cắt lát. Không nên xay nhuyễn thành sinh tố hay ép lấy nước bỏ bã, bởi cấu trúc chất xơ nguyên vẹn là yếu tố then chốt giúp cản trở khuếch tán glucose trong ruột ^[2].

Kiwi là loại quả thơm ngon, giàu vi chất và có chỉ số đường huyết thấp, hoàn toàn phù hợp với thực đơn của người bệnh tiểu đường nếu được dùng điều độ. Hãy lắng nghe cơ thể, thường xuyên kiểm tra đường huyết cá nhân sau khi ăn và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng chế độ ăn cân bằng nhất.