Trà thảo mộc quen thuộc và mối lo tiềm ẩn
Tía tô đất (tên khoa học Melissa officinalis, thường gọi là lemon balm) là loại thảo mộc phổ biến, thường được dùng pha trà thư giãn, hỗ trợ giấc ngủ hoặc giảm căng thẳng. Nhờ mùi thơm chanh thanh mát, loại trà này xuất hiện nhiều trong thực đơn của những người chuộng lối sống tự nhiên.
Tuy nhiên, với những người mắc bệnh lý tuyến giáp, thức uống tưởng chừng lành tính này lại tiềm ẩn nguy cơ gây xáo trộn nội tiết tố. Các nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt chất trong tía tô đất có khả năng can thiệp trực tiếp vào hoạt động của tuyến giáp, ức chế tín hiệu kích thích sản xuất hormone.
Vì vậy, người đang điều trị các bệnh lý tuyến giáp, đặc biệt là người bệnh suy giáp hoặc đang dùng thuốc bổ sung hormone, cần thận trọng trước khi sử dụng thảo dược này.
Tía tô đất ảnh hưởng đến tuyến giáp ra sao?
Để tuyến giáp sản xuất hormone tuyến giáp (T3, T4), tuyến yên phải tiết ra hormone kích thích tuyến giáp (gọi tắt là TSH). TSH di chuyển theo máu, gắn vào thụ thể tiếp nhận TSH trên màng tế bào tuyến giáp và kích hoạt quá trình sản sinh hormone.
Khi các hoạt chất của tía tô đất đi vào cơ thể, chúng có thể làm gián đoạn chu trình tự nhiên này. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất tía tô đất tác động kép: vừa gắn vào hormone TSH, vừa cản trở sự liên kết giữa TSH và thụ thể của nó trên bề mặt tế bào tuyến giáp [1]. Khi thụ thể bị phong tỏa, tín hiệu sản sinh hormone tuyến giáp bị suy yếu rõ rệt [2], [1].
Ngoài ra, tía tô đất còn can thiệp vào các kháng thể tự miễn. Ở những bệnh nhân mắc bệnh cường giáp tự miễn (như bệnh Graves), cơ thể tự sinh ra kháng thể bắt chước TSH để kích thích tuyến giáp hoạt động quá mức [3], [4]. Chiết xuất tía tô đất đã được ghi nhận có khả năng ức chế sự gắn kết của kháng thể kích thích này vào thụ thể, làm giảm hoạt hóa tế bào tuyến giáp [5], [3].
Bằng chứng từ các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm
Tác động ức chế thụ thể tuyến giáp của tía tô đất đã được khảo sát qua nhiều nghiên cứu cơ bản:
Năm 1984, một nghiên cứu trong ống nghiệm khảo sát tác động của chiết xuất dịch nước đông khô từ Melissa officinalis lên màng tế bào tuyến giáp của người [2]. Thử nghiệm tiến hành ở nhiệt độ 4 độ C (đệm Tris-HCl 20 mM) cho thấy dịch chiết ức chế hoàn toàn sự liên kết của TSH bò gắn phóng xạ theo phụ thuộc liều lượng, với nồng độ ức chế một nửa chỉ khoảng 10-30 microgam/ml [2]. Khi thử ở 37 độ C với sự hiện diện của muối NaCl 50 mM, khả năng ức chế vẫn duy trì dù hiệu lực giảm khoảng một phần năm [2]. Đáng chú ý, khi ủ màng tế bào trước với chiết xuất rồi rửa sạch trước khi cho TSH vào, hiện tượng ức chế không xuất hiện, chứng minh dịch chiết không gây phá hủy thụ thể vĩnh viễn [2].
Đến năm 2003, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá tác động của tía tô đất trên tế bào buồng trứng chuột lang Trung Quốc (CHO) được biến nạp thụ thể TSH tái tổ hợp của người [1]. Kết quả xác nhận Melissa officinalis gây ức chế sản sinh cAMP (chất truyền tin nội bào kích hoạt bởi TSH) phụ thuộc vào liều lượng [1]. Chiết xuất này ức chế đáng kể cả sự liên kết giữa TSH với thụ thể lẫn sự liên kết của kháng thể với TSH [1].
Một nghiên cứu công bố năm 1985 cũng kiểm tra ảnh hưởng của chiết xuất tía tô đất đối với các globulin miễn dịch kích thích tuyến giáp lấy từ bệnh nhân Graves [3]. Dịch chiết và các sản phẩm tự oxy hóa của nó đã ức chế hoạt tính sinh học của kháng thể Graves-IgG theo cơ chế phụ thuộc liều lượng, ngăn chặn việc kích thích enzyme adenylate cyclase và ngăn phóng thích iod từ tuyến giáp trong mô hình thử nghiệm [3].
Ghi nhận bước đầu trên các ca bệnh thực tế
Bên cạnh thử nghiệm ống nghiệm, một số báo cáo ca lâm sàng cũng ghi nhận hiện tượng giảm nồng độ hormone tuyến giáp sau khi người bệnh dùng tía tô đất:
Báo cáo năm 2024 ghi nhận trường hợp một nữ bệnh nhân 27 tuổi mắc bệnh cường giáp mạn tính khó kiểm soát với nồng độ TSH thấp, T3 và T4 cao kèm lồi mắt, đánh trống ngực, lo âu, rụng tóc và khô da [6]. Sau một năm dùng methimazole và prednisolone không cải thiện, bệnh nhân được áp dụng phác đồ y học cổ truyền Ba Tư gồm thay đổi lối sống, uống trà thảo mộc tía tô đất (Melissa officinalis) và nước đại mạch Ba Tư [6]. Sau 2 tháng, TSH tăng lên, T3 và T4 giảm xuống, các triệu chứng lâm sàng cải thiện rõ rệt [6]. Sau 3 tháng và duy trì suốt 1 năm theo dõi, các chỉ số TSH, T3, T4 của bệnh nhân trở về giới hạn bình thường [6].
Một báo cáo khác năm 2021 mô tả 2 ca bệnh cường giáp Graves tự dùng chế phẩm thảo mộc chứa dịch chiết tía tô đất kết hợp với chiết xuất cỏ chân sói (Lycopus) [5]. Ca đầu tiên là phụ nữ 64 tuổi có TSH ban đầu 0,01 mIU/L, FT3 4,7 pg/mL và kháng thể TSI tăng cao; sau 3 tháng dùng cồn thuốc chứa tía tô đất và cỏ chân sói, TSH tăng về mức 1,89 mIU/L, FT4 và tổng T3 bình thường [5]. Ca thứ hai là phụ nữ 46 tuổi bị cường giáp có triệu chứng mắt và đánh trống ngực, ngưng dùng methimazole do tăng men gan và chuyển sang dùng cồn thuốc chứa tía tô đất cùng chiết xuất cỏ chân sói; người bệnh sau đó duy trì được trạng thái bình giáp và men gan trở lại bình thường [5].
Tuy nhiên, các dữ liệu này đều là báo cáo trên từng cá thể riêng lẻ, một số dùng kết hợp với thảo dược khác như đại mạch hoặc cỏ chân sói, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn [6], [5].
Nguy cơ giảm hiệu quả thuốc levothyroxine
Cơ chế ức chế kích thích tuyến giáp của tía tô đất mang lại tín hiệu tích cực cho nghiên cứu bệnh cường giáp, nhưng lại là mối nguy hại lớn đối với người bệnh suy giáp (tuyến giáp hoạt động kém, không sản xuất đủ hormone).
Người suy giáp thường phải điều trị thay thế bằng hormone tuyến giáp tổng hợp levothyroxine mỗi ngày nhằm bù đắp lượng hormone thiếu hụt. Khi người bệnh vô tình sử dụng tía tô đất liều cao hoặc kéo dài, hoạt tính kháng tuyến giáp của thảo mộc có thể làm suy giảm thêm chức năng tuyến giáp vốn đã yếu ớt [2], [1].
Hơn nữa, nếu hoạt động của thụ thể bị cản trở và chu trình điều hòa nội tiết bị xáo trộn, hiệu quả ổn định nồng độ hormone của levothyroxine có thể bị suy giảm. Người bệnh có nguy cơ đối mặt với các triệu chứng suy giáp nặng hơn như mệt mỏi li bì, sợ lạnh, tăng cân mất kiểm soát và chậm nhịp tim.
Hiểu lầm thường gặp về trà thảo mộc
Nhiều người mặc định rằng mọi loại trà thảo mộc có nguồn gốc tự nhiên đều an toàn tuyệt đối và có thể uống thay nước lọc mỗi ngày. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến có thể dẫn tới hậu quả tiêu cực cho sức khỏe.
Các hoạt chất sinh học tự nhiên trong cây cỏ có thể tương tác với thụ thể tế bào tương tự như một dạng dược chất [1]. Việc tự ý uống trà tía tô đất đậm đặc hàng ngày để trị mất ngủ mà không để ý đến bệnh nền tuyến giáp có thể làm sai lệch kết quả xét nghiệm định kỳ và khiến việc điều chỉnh liều thuốc của bác sĩ gặp khó khăn.
Ngoài ra, tía tô đất không phải là thuốc chữa khỏi hoàn toàn bệnh tuyến giáp. Các ca lâm sàng cải thiện nêu trên chỉ mang tính đơn lẻ và cần tiếp tục được đánh giá qua các nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ hơn [6]. Người bệnh không được tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa để chuyển sang dùng thảo dược.
Ai cần thận trọng khi sử dụng tía tô đất?
Dựa trên dữ liệu dược lý hiện có, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng trước khi đưa tía tô đất vào thực đơn hàng ngày:
- Người bệnh suy giáp hoặc có tuyến giáp hoạt động dưới mức bình thường: Hoạt tính kháng giáp của tía tô đất có thể làm bệnh trầm trọng hơn [2], [1].
- Bệnh nhân đang sử dụng thuốc hormone tuyến giáp (levothyroxine): Nguy cơ tương tác làm giảm hiệu lực thuốc hoặc gây nhiễu loạn nồng độ hormone máu.
- Người đang chuẩn bị làm xét nghiệm chức năng tuyến giáp: Thảo mộc có thể làm biến động tạm thời các chỉ số TSH, FT3, FT4 [6], [5].
- Người mắc bệnh cường giáp: Dù một số nghiên cứu cho thấy tiềm năng hạ hormone giáp, người bệnh không được tự ý dùng thay thế thuốc kháng giáp chuẩn (như methimazole) khi chưa có chỉ định y khoa [6], [5].
Khuyến cáo liều an toàn và cách dùng thực tế
Hiện nay chưa có khuyến cáo y khoa chính thức về liều dùng an toàn tiêu chuẩn của tía tô đất dành riêng cho người bệnh tuyến giáp. Trích đoạn nghiên cứu khoa học chưa đưa ra mức định lượng hay tần suất cụ thể cho từng đối tượng bệnh lý.
Nếu người khỏe mạnh muốn dùng tía tô đất như một thức uống hỗ trợ thư giãn, chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải, thỉnh thoảng mới dùng và pha loãng. Tuyệt đối không uống trà tía tô đất thay thế hoàn toàn nước uống hàng ngày hoặc tự ý dùng các loại tinh chất, cồn thuốc chiết xuất đậm đặc kéo dài.
Đối với người đang có bệnh tuyến giáp hoặc đang uống levothyroxine, tốt nhất nên tham khảo ý kiến của bác sĩ nội tiết hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi sử dụng. Nếu được bác sĩ cho phép, nên uống trà cách thời điểm uống thuốc hormone ít nhất vài giờ để hạn chế tối đa nguy cơ cản trở hấp thu và chuyển hóa.
Tía tô đất là loại thảo mộc hữu ích cho nhiều vấn đề sức khỏe nhưng lại chứa các hoạt chất có thể ức chế sự gắn kết của hormone TSH [1]. Người mắc bệnh tuyến giáp cần thận trọng, lắng nghe tư vấn chuyên môn thay vì tự ý dùng thảo dược theo kinh nghiệm truyền miệng để bảo vệ sức khỏe bản thân.
