Người bị gan nhiễm mỡ có nên uống một ly rượu vang mỗi ngày?

Nhiều người có thói quen nhâm nhi một ly rượu vang trong bữa ăn tối vì tin rằng thức uống này tốt cho sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, khi được chẩn đoán mắc gan nhiễm mỡ, liệu thói quen này có còn an toàn hay đang âm thầm thúc đẩy bệnh tiến triển thành xơ gan? Đây là băn khoăn của rất nhiều người bệnh khi phải đối diện giữa sở thích cá nhân và tình trạng sức khỏe thực tế.

Câu trả lời dựa trên các bằng chứng y khoa hiện nay là người bệnh gan nhiễm mỡ không nên uống rượu vang hàng ngày, dù chỉ với lượng nhỏ. Dù một số nghiên cứu quan sát từng gợi ý lượng cồn thấp có thể mang lại vài tác động ngoài gan, các dữ liệu đoàn hệ chuyên sâu đều chỉ ra rằng cồn vẫn là yếu tố thúc đẩy tổn thương gan, làm tăng nguy cơ tiến triển xơ gan và ung thư gan.

Gan nhiễm mỡ đối diện với cồn như thế nào?

Gan nhiễm mỡ không do rượu là tình trạng mỡ tích tụ quá mức trong tế bào gan mà không phải do sử dụng đồ uống có cồn ở mức độ nặng [2, 5]. Khi các tế bào gan đã chứa đầy các giọt mỡ, chức năng chuyển hóa và khả năng chống chịu stress oxy hóa của gan bị suy giảm đáng kể. Một tỷ lệ bệnh nhân sẽ tiến triển sang thể viêm gan thoái hóa mỡ (NASH) đi kèm xơ hóa từ giai đoạn 2 trở lên, từ đó có thể dẫn tới xơ gan ^[1].

Khi người bệnh nạp thêm ethanol (cồn) từ rượu vang, lượng cồn này tác động hiệp đồng với tình trạng tổn thương sẵn có. Rượu được chứng minh là hoạt động hiệp đồng làm gia tăng tổn thương gan ở những bệnh nhân mắc bệnh gan mạn tính, bao gồm cả gan nhiễm mỡ, dẫn tới tăng nguy cơ xơ gan, ung thư biểu mô tế bào gan và tử vong liên quan đến gan ^[2]. Kể cả khi tiêu thụ ở mức thấp đến trung bình, cồn vẫn ảnh hưởng đến sự tiến triển của bệnh ^[3].

Nguy cơ tiến triển xơ gan qua các nghiên cứu tổng hợp

Để làm rõ mức độ ảnh hưởng của cồn lên lá gan thoái hóa mỡ, một phân tích tổng hợp lớn công bố năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ 32 nghiên cứu (bao gồm các thiết kế cắt ngang, bệnh - chứng và đoàn hệ) tìm kiếm từ Medline, Embase, OATD và OpenGrey cho đến tháng 11 năm 2022 ^[4]. Phân tích nhằm đánh giá các kết cục gồm viêm gan thoái hóa mỡ (NASH), xơ hóa, xơ gan, ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) và tỷ lệ tử vong ^[4].

Kết quả từ các nghiên cứu đoàn hệ trong phân tích này ghi nhận rằng tiêu thụ cồn ở mức độ vừa phải làm tăng đáng kể nguy cơ xơ hóa gan tiến triển (với OR gộp là 1,56; khoảng tin cậy 95%: 1,08-2,26 và HR là 1,39; khoảng tin cậy 95%: 1,22-1,57) ^[4]. Không dừng lại ở đó, việc sử dụng cồn cũng làm gia tăng nguy cơ tiến triển thành xơ gan thực sự và ung thư biểu mô tế bào gan ^[4]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng dù có sự không đồng nhất giữa các báo cáo, các nghiên cứu đoàn hệ vẫn khẳng định tác hại rõ ràng của việc uống cồn mức độ vừa phải đối với nguy cơ xơ hóa gan tiến triển ^[4].

Nguy cơ ung thư gan ở người đã có xơ hóa

Mối nguy hiểm của việc uống rượu nhẹ càng thể hiện rõ rệt ở những người đã bước vào giai đoạn xơ hóa gan nặng. Một nghiên cứu theo dõi 301 bệnh nhân được chẩn đoán gan nhiễm mỡ qua sinh thiết gan từ năm 2003 đến 2016 (độ tuổi trung vị 56 tuổi, 45% nam giới, 56% mắc viêm gan thoái hóa mỡ và 26% có xơ hóa tiến triển F3-4) đã chia người bệnh thành hai nhóm: nhóm uống rượu nhẹ (tiêu thụ ethanol dưới 20g mỗi ngày, gồm 93 người) và nhóm hoàn toàn không uống rượu (gồm 208 người) ^[5].

Sau 6 năm theo dõi, tỷ lệ xuất hiện ung thư tế bào gan (HCC) ở nhóm uống rượu nhẹ cao hơn đáng kể so với nhóm không uống (6,5% so với 1,4%) ^[5]. Khi phân tích hồi quy sống còn đa biến, ở nhóm bệnh nhân đã có xơ hóa gan tiến triển (F3-4), thói quen uống rượu nhẹ được xác định là một yếu tố đóng góp có ý nghĩa vào sự xuất hiện ung thư gan (tỷ số nguy cơ là 4,83) ^[5]. Điều này cho thấy với lá gan đã bị xơ sợi, việc tiếp tục uống dưới 20g cồn mỗi ngày là một rủi ro rất lớn ^[5].

Các quan sát lâm sàng dài hạn khác cũng củng cố nguy cơ này. Điển hình như nghiên cứu Dionysos theo dõi 144 người không thoái hóa mỡ và 336 người thoái hóa mỡ trong suốt 8,5 năm ^[6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng lượng cồn nạp vào từ 20g mỗi ngày làm tăng 17% tỷ lệ mới mắc thoái hóa mỡ, giảm 10% khả năng thoái lui mỡ và tăng 10% tỷ lệ tử vong ở nhóm người có gan thoái hóa mỡ ^[6]. Ngoài ra, nghiên cứu sinh thiết theo dõi trên 71 bệnh nhân gan nhiễm mỡ cũng chỉ ra xơ hóa tiến triển liên quan đến việc uống rượu theo đợt và tổng lượng cồn hàng tuần cao hơn ^[6].

Những mâu thuẫn trong bằng chứng khoa học

Độc giả có thể từng đọc được những thông tin cho rằng uống một chút rượu giúp bảo vệ gan. Thực tế, một số nghiên cứu tỷ lệ hiện mắc trước đây ghi nhận mối tương quan nghịch giữa việc tiêu thụ cồn khiêm tốn và nguy cơ gan nhiễm mỡ [5, 7]. Phân tích tổng hợp năm 2023 cũng cho thấy uống cồn nhẹ có thể làm giảm nguy cơ viêm gan thoái hóa mỡ hoặc bảo vệ trước tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân, nhưng hiệu quả này không hề xuất hiện ở người uống mức độ vừa phải ^[4].

Tuy nhiên, các chuyên gia chỉ ra rằng các nghiên cứu cắt ngang về tỷ lệ hiện mắc có giá trị ứng dụng rất hạn chế đối với những bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc gan nhiễm mỡ tại phòng khám ^[1]. Nhiều yếu tố gây nhiễu tồn tại do người uống cồn vừa phải thường có lối sống hoặc các chỉ số chuyển hóa khác biệt mà nghiên cứu chưa hiệu chỉnh hết ^[1]. Đối với người bệnh gan nhiễm mỡ thực thụ, nguy cơ bệnh chuyển biến nặng thành xơ gan (xơ hóa F2 trở lên) mới là điều quyết định, và các nghiên cứu theo dõi tiến triển bệnh đoàn hệ đều cho thấy cồn có hại ^[1]. Hướng dẫn thực hành năm 2018 của Hiệp hội Nghiên cứu Bệnh Gan Hoa Kỳ (AASLD) cũng khẳng định chưa đủ dữ liệu để khuyến nghị việc uống cồn mức độ vừa cho bệnh nhân gan nhiễm mỡ do thiếu các nghiên cứu dọc theo dõi tiến triển bệnh ^[1].

Thêm vào đó, việc đánh giá lượng cồn thường phụ thuộc vào bảng câu hỏi tự điền nên có thể gây sai lệch ^[7]. Định nghĩa về mức độ uống vừa phải giữa các bài báo cũng không đồng nhất, thường lấy ngưỡng dưới 14 ly mỗi tuần để loại trừ nghiện rượu nặng [5, 8]. Hiện nay, nhiều bằng chứng gần đây nhấn mạnh rằng không có giới hạn an toàn cho việc tiêu thụ cồn, và cồn liên quan trực tiếp đến nguy cơ tiến triển bệnh gan ^[6].

Tác động ngoài gan: Lợi ích nhỏ nhưng rủi ro lớn

Bên cạnh tổn thương tại gan, việc uống rượu ở mức độ vừa phải được ghi nhận là có thể mang lại một vài tác động ngoài gan như giảm đề kháng insulin hay giảm nguy cơ bệnh tim mạch ^[7]. Một nghiên cứu dựa trên dữ liệu khảo sát NHANES từ 1998 đến 2018 trên 17.040 người tham gia cho thấy uống rượu vừa phải là yếu tố bảo vệ đối với bệnh thận mạn (CKD) ở nam giới mắc gan nhiễm mỡ ^[8]. Tuy nhiên, tác dụng bảo vệ thận này chỉ tồn tại ở nhóm nam giới có nguy cơ xơ hóa gan thấp (OR = 0,32), hoàn toàn biến mất ở nhóm có nguy cơ xơ hóa gan cao, và không hề có ý nghĩa thống kê ở nữ giới ^[8].

Ngược lại, cái giá phải trả cho lượng cồn đưa vào cơ thể là sự gia tăng nguy cơ ung thư ngoài gan. Một phân tích tổng hợp chỉ ra rằng uống rượu vừa phải làm tăng đáng kể tỷ lệ mắc ung thư đại trực tràng ở nam và ung thư vú ở nữ ^[7]. Thậm chí chỉ cần uống ở mức nhẹ, cồn đã liên quan đến tăng nguy cơ ung thư hầu họng (nguy cơ tương đối RR: 1,17), ung thư biểu mô tế bào vảy thực quản (RR: 1,30) và ung thư vú ở nữ giới (RR: 1,05) ^[7]. Vì vậy, việc tìm kiếm lợi ích ngoài gan từ rượu vang hoàn toàn không bù đắp được những tổn thương cơ quan tiềm tàng.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa rượu bia?

Việc uống cồn mức độ vừa phải gây hại rõ rệt đối với kết cục gan ở bệnh nhân gan nhiễm mỡ, đặc biệt trên các nhóm đối tượng sau:

• Người cao tuổi, người có tình trạng béo phì hoặc mắc hội chứng chuyển hóa ^[7].
• Người mắc kèm viêm gan virus hoặc có bệnh gan tiến triển ^[7].
• Người đã có xơ hóa gan tiến triển (giai đoạn F3-4), bởi thói quen uống rượu dù dưới 20g/ngày cũng làm tăng vọt nguy cơ ung thư gan ^[5].
• Người bệnh đái tháo đường mắc kèm gan nhiễm mỡ, do đái tháo đường là yếu tố làm tăng mạnh nguy cơ ung thư gan trong phân tích đa biến ^[5].

Áp dụng vào thực tế cuộc sống

Đối với người đã phát hiện gan nhiễm mỡ, lựa chọn an toàn nhất là ngưng hoàn toàn việc uống rượu vang hay bất kỳ loại thức uống chứa cồn nào hàng ngày. Đừng duy trì thói quen uống một ly rượu vang mỗi ngày chỉ vì lầm tưởng về lợi ích tim mạch.

Thay vì dựa vào rượu vang, người bệnh cần tập trung vào các biện pháp thay đổi lối sống đã được chứng minh hiệu quả và an toàn. Hãy xây dựng chế độ ăn cân bằng, giảm tiêu thụ đường tinh chế, hạn chế mỡ động vật và tích cực vận động thể chất để cải thiện độ nhạy insulin cũng như giảm mỡ nội tạng. Nếu bạn có bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá chính xác giai đoạn xơ hóa gan và có phác đồ can thiệp phù hợp, tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng hay tiếp tục sử dụng đồ uống có cồn.

Tóm lại, lá gan đang bị nhiễm mỡ vốn đã suy yếu và rất nhạy cảm trước các độc chất chuyển hóa. Dù chỉ là một ly rượu vang nhỏ mỗi ngày, ethanol vẫn có thể âm thầm kích hoạt quá trình xơ hóa và gia tăng nguy cơ biến chứng ác tính. Kiêng rượu bia hoàn toàn chính là cách bảo vệ lá gan đơn giản, bền vững và hiệu quả nhất.