Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới hoặc thư giãn buổi chiều bằng một tách trà túi lọc tiện lợi. Tuy nhiên, sự dịch chuyển từ túi giấy truyền thống sang các dạng túi lưới bằng nhựa dẻo dai, trong suốt đang đặt ra nhiều dấu hỏi về mức độ an toàn cho người sử dụng [1]. Liệu thói quen ngâm các túi lọc nhựa này vào nước nóng pha trà có vô tình đưa các chất ngoại lai vào cơ thể hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là có, và con số phát thải ghi nhận từ các nghiên cứu khoa học vượt xa mức tưởng tượng thông thường [1]. Khi tiếp xúc với nước nóng ở nhiệt độ pha trà tiêu chuẩn, bao bì nhựa bị thoái biến nhiệt, giải phóng hàng tỷ mảnh vi nhựa và nano nhựa hòa trực tiếp vào nước uống [1].
Vi nhựa và nano nhựa: Khái niệm và nguồn gốc
Vi nhựa được các cơ quan quản lý hóa chất và môi trường quy ước là bất kỳ mảnh phân đoạn nhựa nào có kích thước nhỏ hơn 5 mm [2]. Chúng phân thành hai nhóm: vi nhựa sơ cấp được chủ ý sản xuất ở kích thước nhỏ (như vi hạt trong mỹ phẩm, sợi nhựa dệt tổng hợp), và vi nhựa thứ cấp sinh ra từ sự vỡ vụn, thoái biến của các vật phẩm nhựa lớn hơn [2].
Khi kích thước giảm xuống dưới 1 micromet, chúng được xếp vào nhóm hạt nano nhựa [3]. Ở kích thước siêu hiển vi này, các hạt phân tử mang diện tích bề mặt lớn, khó quan sát bằng mắt thường và có khả năng tương tác sinh học phức tạp [1, 2]. Túi lọc trà nhựa giải phóng cả hai dạng hạt này khi pha chế [1].
Cơ chế thôi nhiễm hạt nhựa dưới tác động nhiệt
Bao bì túi lọc hiện đại thường được chế tạo từ các chuỗi polyme tổng hợp như nylon (nhựa polyamide) hoặc PET (polyethylene terephthalate) nhằm tạo hình mắt lưới đẹp mắt và chịu lực tốt [1]. Dù các loại nhựa này có tính bền cơ học cao, nhiệt độ nước sôi lại tác động mạnh đến cấu trúc bề mặt vật liệu [4].
Nước pha trà thường ở mức 85-95 độ C, thậm chí chạm mốc 100 độ C [2, 5]. Nhiệt lượng này làm đứt gãy cấu trúc vi mô, làm biến dạng màng nhựa và thúc đẩy quá trình phân rã vật lý [6, 7]. Hậu quả là vô số mảnh vụn polymer cùng các chất phụ gia, ion hóa học bị cuốn trôi vào chất lỏng xung quanh [3, 5, 6].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận lượng hạt giải phóng
Nghiên cứu tiên phong công bố năm 2019 đã khảo sát thực nghiệm quá trình ngâm túi lọc nhựa rỗng ở nhiệt độ 95 độ C [1]. Kết quả ghi nhận việc ngâm một túi lọc trà bằng nhựa duy nhất giải phóng khoảng 11,6 tỷ hạt vi nhựa và 3,1 tỷ hạt nano nhựa vào một tách trà [1]. Thành phần hạt trôi nổi được phân tích quang phổ hồng ngoại (FTIR) và quang phổ quang điện tử tia X (XPS), xác định khớp hoàn toàn với vật liệu gốc của túi lọc là nylon và PET [1].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2025 cũng củng cố lại phát hiện trên, ước tính rằng một tách trà ngâm túi nylon hoặc PET ở 95 độ C trong 5 phút khiến người uống dung nạp khoảng 16 microgam hạt vi nhựa (1-150 micromet) và hạt phân đoạn dưới 1 micromet [3]. So với các nguồn thực phẩm khác như muối ăn (50-280 hạt/kg) hay sữa đóng hộp (6,5 hạt/lít), lượng hạt từ túi lọc trà nhựa cao hơn nhiều bậc độ lớn [1, 2].
Về mặt khối lượng, một nghiên cứu năm 2022 áp dụng quang phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FT-IR) xác định mỗi túi lọc trà bằng chất liệu nylon 6 có thể thôi ra 1,13 +- 0,07 miligam hạt nhựa nano khi sử dụng thông thường [4]. Dù các nhãn hiệu khác nhau hoặc phương pháp đếm hạt kích thước khác nhau có sai số, mức phát tán vượt ngưỡng 10 mũ 9 hạt trên mỗi túi nhựa luôn được ghi nhận nhất quán [3, 4].
Túi lọc sinh học có thực sự an toàn tuyệt đối?
Trước làn sóng tẩy chay đồ nhựa dùng một lần, nhiều nhà sản xuất chuyển sang túi lọc làm từ nhựa phân hủy sinh học như axit polylactic (PLA) hoặc vật liệu composite giấy - nhựa [2, 3]. Dù một số thử nghiệm cho thấy túi PLA giải phóng ít hơn, ở mức khoảng 1 triệu hạt nano mỗi túi, các kết quả khoa học vẫn ghi nhận sự thôi nhiễm đáng kể [3, 4].
Một nghiên cứu được trích dẫn năm 2025 chỉ ra ly giấy phủ PLA khi tiếp xúc nhiệt độ cao thực tế lại giải phóng tổng số hạt nhiều gấp 4,2 lần và số hạt vi nhựa gấp 3,6 lần so với ly giấy phủ nhựa PE truyền thống, đồng thời phóng thích lượng lớn vi sợi cellulose [3]. Điều này cho thấy vật liệu dán nhãn "sinh học" hay "phân hủy sinh học" vẫn sinh ra các hạt vi mô khi bị ngâm trong nước sôi [3, 4].
Rủi ro sức khỏe tiềm ẩn từ các hạt phân tử ngoại lai
Thực nghiệm sinh học ban đầu trên động vật không xương sống cho thấy việc tiếp xúc với nồng độ hạt vi nhựa và nano nhựa tiết ra từ túi trà gây ảnh hưởng hành vi và rối loạn phát triển theo liều lượng [1]. Ngoài hạt nhựa đơn thuần, nước thôi nhiễm từ vật liệu bao bì nhựa tiếp xúc nhiệt còn phát hiện chứa hóa chất hữu cơ, các ion florua, clorua, sunfat, nitrat và kim loại nặng như chì (Pb), crom (Cr), asen (As), cadmi (Cd) [5, 6].
Bên cạnh đó, các hạt vi nhựa còn đóng vai trò như chất mang, vận chuyển các ion tạp chất và hợp chất hữu cơ kỵ nước [2]. Nghiên cứu tế bào in vitro năm 2024 trên dòng tế bào biểu mô ruột người Caco-2 cho thấy dung dịch ngâm từ đồ nhựa xử lý nhiệt gây suy giảm khả năng sống của tế bào, phá vỡ màng tế bào, tăng sinh gốc oxy hóa tự do (ROS), làm giảm điện thế màng ty thể và ức chế các gen vận chuyển điện tử, gây rối loạn chuyển hóa năng lượng [5].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Dù các số liệu đếm hạt và tác động tế bào in vitro rất rõ ràng, việc đánh giá tác động lâm sàng lâu dài trên cơ thể người vẫn cần thêm thời gian [6]. Các phương pháp phân tích hạt vi nhựa hiện nay chưa hoàn toàn chuẩn hóa, dẫn đến sự chênh lệch số lượng đo đạc tùy thuộc vào ngưỡng cắt kích thước hiển vi [3, 7].
Hiện tượng thay đổi hình thái và mức độ kết tụ của vật chất phân rã do nhiệt độ cũng khiến việc định danh ranh giới giữa hạt vi nhựa, nano nhựa và các hợp chất kết tủa khác trở nên phức tạp [4]. Cho đến nay, các nghiên cứu tập trung chứng minh mức độ thôi nhiễm lớn trong phòng thí nghiệm; chưa có cơ sở khẳng định việc uống trà túi lọc nhựa lập tức gây bệnh nan y hay hủy hoại cơ thể tức thì.
Những ai nên đặc biệt thận trọng?
Người dùng có tần suất uống trà túi lọc mỗi ngày nên lưu ý đặc biệt, vì việc tiếp xúc thường xuyên tạo nên sự tích tụ hạt ngoại lai liên tục trong đường tiêu hóa [1, 6].
Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người đang mắc các chứng bệnh mạn tính về đường ruột hoặc suy giảm chức năng tiêu hóa nên hạn chế tối đa nguồn thôi nhiễm này. Khi có bất kỳ dấu hiệu rối loạn tiêu hóa kéo dài hoặc đang điều trị bệnh lý đường ruột, người bệnh cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý sử dụng các loại đồ uống đóng gói sẵn.
Hướng dẫn thay đổi thói quen dùng trà an toàn
Để giảm thiểu sự xâm nhập của vi nhựa vào cơ thể mà vẫn duy trì thú vui thưởng trà, người tiêu dùng có thể áp dụng các bước điều chỉnh đơn giản:
- Chuyển sang dùng trà lá rời: Mua trà búp khô nguyên bản và pha trực tiếp bằng ấm gốm, sứ, thủy tinh hoặc dụng cụ lọc bằng inox không gỉ.
- Xé bỏ túi lọc trước khi pha: Nếu đã mua các gói trà túi lọc nghi ngờ làm từ lưới nylon/PET dẻo bóng, hãy dùng kéo cắt túi, chỉ đổ phần lá trà bên trong vào cốc nước nóng và vứt bỏ phần vỏ túi [1].
- Nhận biết bao bì: Tránh ngâm các loại túi lọc dạng lưới tam giác sợi bóng, trong suốt, dẻo dai khó xé bằng tay trong nước sôi [1].
- Tránh dùng đồ nhựa dùng một lần chứa nước nóng: Hạn chế dùng cốc nhựa, ly giấy phủ màng nhựa PE/PLA để đựng đồ uống ở nhiệt độ cao nhằm giảm gánh nặng phơi nhiễm hạt vi mô tổng thể [4, 5, 6].
Thưởng thức trà là nét đẹp giúp thư giãn tinh thần và mang lại nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên. Hãy trở thành người tiêu dùng thông thái bằng cách ưu tiên các phương pháp pha chế truyền thống, sử dụng dụng cụ tự nhiên để tận hưởng trọn vẹn hương vị mà không phải lo lắng về những hạt vi nhựa tiềm ẩn.
