Người bị hen suyễn cần thay đổi chế độ ăn thế nào khi mắc cảm lạnh để tránh lên cơn cấp?

Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, những cơn cảm lạnh thông thường do virus có thể nhanh chóng biến thành nỗi ám ảnh đối với người mắc bệnh hen suyễn. Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ cần tăng liều thuốc xịt cắt cơn là đủ, nhưng thực tế tình trạng viêm đường thở khi nhiễm trùng có thể bùng phát dữ dội nếu chế độ ăn uống hàng ngày vô tình nạp thêm các chất kích ứng.

Khi bị cảm lạnh, người bệnh hen suyễn cần thiết lập ngay một chế độ dinh dưỡng tối giản gánh nặng kích ứng: kiêng tuyệt đối các thực phẩm chứa chất bảo quản gốc sulfite, loại bỏ thực phẩm dễ gây dị ứng chéo, đồng thời tăng cường nhóm thực phẩm giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và bổ sung đủ nước ấm. Việc kiểm soát thực phẩm nạp vào cơ thể nhằm mục đích ngăn chặn phản ứng viêm kép, giúp bảo tồn chức năng thông khí của phổi trong giai đoạn niêm mạc hô hấp dễ bị tổn thương nhất.

Mối liên hệ nguy hiểm giữa cảm lạnh và cơn hen cấp

Cảm lạnh thông thường ở người khỏe mạnh chỉ gây hắt hơi, sổ mũi hoặc đau họng nhẹ trong vài ngày rồi tự khỏi. Tuy nhiên, ở người có cơ địa hen phế quản, sự xâm nhập của virus đường hô hấp là tác nhân hàng đầu kích hoạt các đợt bùng phát cấp tính nguy hiểm ^[1]. Các đợt cấp nghiêm trọng đến mức cần can thiệp y tế khẩn cấp thường có liên quan mật thiết đến việc nhiễm virus đường hô hấp, đặc biệt là nhóm Rhinovirus ^[1].

Thống kê dịch tễ học ghi nhận các đợt hen cấp xuất hiện theo mô hình mùa rõ rệt, đặc biệt ở trẻ em sau thời điểm tựu trường vào tháng 9 ở Bắc bán cầu, thời điểm virus phát tán mạnh và bệnh nhân dễ lơ là việc duy trì thuốc chống viêm định kỳ ^[1]. Việc tái phát các đợt kịch phát thường xuyên phản ánh mức độ nặng của bệnh, các bệnh lý đi kèm hoặc sự tuân thủ điều trị kém của bệnh nhân ^[1].

Nghiên cứu cho thấy virus hô hấp được phát hiện ở khoảng 80% các đợt thở khò khè cấp tính ở trẻ em ^[2]. Ở đối tượng người lớn, các loại virus đường hô hấp cũng hiện diện trong khoảng 50% các đợt phát bệnh tương tự ^[2]. Rhinovirus thuộc họ Picornaviridae, dù chủ yếu khu trú và gây bệnh ở đường hô hấp trên nhưng hoàn toàn có khả năng tiến sâu xuống đường hô hấp dưới ^[2]. Khi xâm nhập phế quản, virus thúc đẩy giải phóng hàng loạt chất trung gian gây viêm, dẫn đến phản ứng viêm tăng bạch cầu trung tính và làm đường thở co thắt dữ dội ^[2].

Phản ứng dây chuyền trong đường thở khi nhiễm virus

Để hiểu lý do tại sao dinh dưỡng và môi trường lại tác động mạnh đến người bệnh trong giai đoạn cảm lạnh, cần nhìn vào cơ chế phân tử ở niêm mạc phế quản. Khi Rhinovirus lây nhiễm vào các tế bào biểu mô phế quản, nó kích hoạt sự gia tăng của hàng loạt cytokine tiền viêm, chemokine, phân tử kết dính, chất nhầy mucin và các yếu tố tăng trưởng ^[3]. Quá trình này góp phần làm suy giảm chức năng phổi và gây viêm sâu sắc ở đường thở dưới ^[3].

Đáng chú ý, một số lượng lớn các chất trung gian gây viêm này được điều hòa hoàn toàn hoặc một phần bởi yếu tố phiên mã nhân NF-kappaB ^[3]. Trong các đợt hen do virus, mẫu sinh thiết phế quản và đờm của bệnh nhân ghi nhận sự thâm nhiễm dày đặc của bạch cầu trung tính và tế bào lympho ^[3]. Ngoài Rhinovirus là nguyên nhân phổ biến nhất, các loại virus khác như virus hợp bào hô hấp (RSV), Coronavirus và virus cúm thông thường cũng gây ra tình trạng bùng phát tương tự ^[3].

Không dừng lại ở đó, Rhinovirus còn kích thích tế bào biểu mô phế quản giải phóng các chemokine và cytokine tiền viêm, hoạt hóa hệ thống thần kinh cholinergic hoặc noncholinergic, làm tăng tổng hợp oxit nitric (NO) có nguồn gốc từ biểu mô và tăng cường biểu hiện của phân tử kết dính liên bào ICAM-1 cục bộ ^[4]. Tình trạng nhiễm virus thực nghiệm trên người bệnh hen cho thấy các biểu hiện lâm sàng điển hình của đợt cấp: xuất hiện triệu chứng đường hô hấp dưới, tắc nghẽn đường thở thay đổi thất thường và tăng tính phản ứng phế quản ^[4]. Đáng lo ngại, các nghiên cứu chỉ ra rằng corticosteroid dạng hít có hiệu quả tương đối hạn chế trong việc ngăn chặn các đợt cấp của hen suyễn do virus gây ra ^[4].

Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng chuyên sâu

Những biến đổi miễn dịch trong đợt cảm lạnh đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ. Điển hình là nghiên cứu năm 2017 đánh giá đáp ứng niêm mạc mũi và phế quản ở 28 bệnh nhân hen dị ứng so với 11 người khỏe mạnh không có cơ địa dị ứng ^[5]. Các nhà khoa học đã lấy mẫu dịch lót niêm mạc mũi vào các ngày 0, 2, 3, 4, 5, 7 và dịch lót phế quản tại thời điểm ban đầu và ngày thứ 4 sau khi gây nhiễm Rhinovirus thực nghiệm, định lượng 34 loại cytokine và chemokine bằng kỹ thuật multiplex nhạy bén ^[5].

Kết quả nghiên cứu năm 2017 cho thấy sau khi nhiễm virus, nhóm người bệnh hen xuất hiện triệu chứng hô hấp trên và dưới nghiêm trọng hơn hẳn, đồng thời lưu lượng đỉnh thở ra (PEF) sụt giảm rõ rệt so với nhóm chứng (tất cả P < 0.05) ^[5]. Nhóm bệnh nhân hen cũng ghi nhận nồng độ dịch mũi tăng vọt của con đường kháng virus (bao gồm IFN-gamma, IFN-lambda/IL-29, CXCL11/ITAC, CXCL10/IP10, IL-15) cùng con đường viêm loại 2 (IL-4, IL-5, IL-13, CCL17/TARC, CCL11/eotaxin, CCL26/eotaxin-3) trong suốt 7 ngày (tất cả P < 0.05) ^[5]. Đặc biệt, nồng độ IL-5 và IL-13 trong mũi của người hen suyễn vốn đã cao hơn ngay từ ngày 0 và tiếp tục tăng mạnh vào các ngày thứ 3 và thứ 4 (P < 0.01) ^[5]. Tại dịch lót phế quản, các chỉ dấu IFN-gamma, CXCL10/IP10, CXCL11/ITAC, IL-15 và IL-5 cũng gia tăng đáng kể sau nhiễm virus (P < 0.05) ^[5].

Tính nhạy cảm của đường thở còn được khuếch đại bởi các tế bào tiền thân lưu hành trong máu gọi là fibrocyte. Một nghiên cứu năm 2013 chứng minh rằng các fibrocyte lưu hành (mang dấu ấn CD34+CD45RO+CD11b+CD13+HLA-DR+) từ bệnh nhân hen dị ứng có khả năng kích thích mạnh mẽ tế bào T CD4+ tiết ra các cytokine Th2 điển hình là IL-4 và IL-5 ^[6]. Các fibrocyte này rất dễ bị Rhinovirus xâm nhiễm, giải phóng lượng lớn cytokine tiền viêm trong khi sản xuất rất ít IFN-alpha/beta ^[6]. Đáng chú ý, các fibrocyte đã tiếp xúc với dị nguyên hỗ trợ virus sao chép kéo dài và giải phóng lượng cytokine tiền viêm lớn hơn nhiều so với tế bào chưa tiếp xúc dị nguyên, đóng vai trò như một ổ chứa cho virus nhân lên trong đường dẫn khí ^[6].

Sự cộng hưởng nguy hiểm giữa virus và các yếu tố dị ứng ngoại sinh tiếp tục được củng cố qua một nghiên cứu bệnh chứng trên 60 bệnh nhân người lớn ^[7]. Nghiên cứu so sánh nhóm bệnh nhân nhập viện vì hen cấp tính với hai nhóm chứng: bệnh nhân hen ổn định và bệnh nhân nhập viện vì các bệnh lý không phải hen ^[7]. Tỷ lệ bệnh nhân hen cấp vừa mẫn cảm vừa tiếp xúc với dị nguyên (mạt bụi nhà, lông mèo, lông chó) cao hơn vượt trội so với các nhóm chứng (66% so với 37% và 15%) ^[7]. Sự kết hợp giữa mẫn cảm dị ứng, tiếp xúc dị nguyên nồng độ cao và sự hiện diện của virus hô hấp làm tăng vọt nguy cơ nhập viện ^[7]. Các thử nghiệm kích thích đường thở phân đoạn cho thấy người viêm mũi dị ứng nhiễm Rhinovirus khi tiếp xúc dị nguyên có lượng histamine giải phóng nhiều hơn cả trong và sau 48 giờ, đồng thời tế bào bạch cầu ái toan thâm nhiễm kéo dài tới 1 tháng sau nhiễm trùng ^[7].

Tại sao cần cảnh giác cao độ với chất bảo quản sulfite?

Khi hệ thống hô hấp đang trong trạng thái tăng mẫn cảm cực độ do virus tấn công ^[7], đường thở của người bệnh hen giống như một thùng thuốc súng đã châm ngòi. Bất kỳ tác nhân kích thích hóa học nào đi qua đường tiêu hóa hay bay hơi vào đường hô hấp trên cũng có thể gây kích hoạt phản ứng co thắt phế quản ngay tức thì. Trong số các chất phụ gia thực phẩm, hợp chất gốc sulfite (chất bảo quản chống oxy hóa và chống hóa nâu) là yếu tố nguy cơ hàng đầu.

Sulfite thường được sử dụng phổ biến trong các loại trái cây sấy khô (nho khô, mơ sấy, mận sấy), rượu vang, bia, nước ép đóng hộp chế biến sẵn, giấm ăn, thực phẩm đóng hộp và một số loại hải sản đông lạnh nhằm giữ màu sắc tươi tắn. Đối với người bình thường, gan chuyển hóa sulfite thành dạng sulfate vô hại một cách nhanh chóng. Tuy nhiên, ở một tỷ lệ lớn người mắc hen suyễn, sự thiếu hụt tương đối enzym sulfite oxidase hoặc phản ứng quá mẫn qua trung gian thần kinh khiến cơ thể phản ứng dữ dội với chất này.

Khi thực phẩm chứa sulfite đi vào khoang miệng và thực quản, khí sulfur dioxide (SO2) có thể bốc hơi, kích thích trực tiếp các thụ thể thần kinh cảm giác ở vùng hầu họng và khí quản. Điều này kích hoạt phản xạ co thắt cơ trơn phế quản dữ dội thông qua các dây thần kinh đối giao cảm ^[4]. Trong bối cảnh niêm mạc đang bị Rhinovirus làm tổn thương, tính thấm biểu mô gia tăng và phản ứng thần kinh đã bị kích thích sẵn ^[4], việc vô tình ăn phải thực phẩm giàu sulfite có thể dẫn đến cơn co thắt phế quản cấp tính, khó thở dữ dội, tím tái chỉ sau vài phút đến nửa giờ sau bữa ăn.

Chế độ dinh dưỡng giảm tải viêm đường hô hấp khi bị cảm

Để bảo vệ đường thở tối đa trong những ngày mắc cảm lạnh, người bệnh hen suyễn cần tuân thủ chiến lược "ăn để giảm viêm và phục hồi", tập trung vào các nhóm thực phẩm an toàn và tự nhiên:

Đầu tiên là nhóm thực phẩm giàu chất chống oxy hóa tự nhiên. Nhiễm virus gây ra sự bùng nổ của các gốc tự do và phản ứng viêm đường thở ^[3]. Bổ sung các loại rau củ quả tươi giàu vitamin C tự nhiên như cam, quýt ngọt, ổi, kiwi, dâu tây, ớt chuông, bông cải xanh giúp trung hòa gốc tự do và củng cố hàng rào tế bào biểu mô phế quản. Nên ưu tiên ăn trái cây tươi thay vì uống nước ép đóng chai công nghiệp vốn tiềm ẩn phụ gia bảo quản.

Thứ hai là bổ sung chất béo lành mạnh giàu Omega-3. Các acid béo chưa bão hòa có trong cá hồi, cá thu, hạt chia, hạt lanh có đặc tính ức chế sự tổng hợp các chất trung gian tiền viêm có nguồn gốc lipid. Việc bổ sung nguồn chất béo này trong bữa ăn hàng ngày hỗ trợ làm dịu bớt các phản ứng viêm quá mức ở màng tế bào.

Thứ ba là nhóm gia vị có đặc tính kháng viêm và làm ấm đường hô hấp. Gừng, tỏi tươi, nghệ và hành tây chứa nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên giúp làm ấm khoang họng, kích thích lưu thông khí huyết và hỗ trợ loãng đờm. Một cốc trà gừng ấm pha chút mật ong nguyên chất vào buổi sáng có thể làm dịu niêm mạc họng bị rát do dịch mũi chảy xuống.

Thứ tư là duy trì lượng nước ấm đầy đủ. Rhinovirus làm tăng tiết chất nhầy mucin tại phế quản ^[3], khiến đờm đặc quánh và khó tống xuất. Uống đủ 2 đến 2,5 lít nước ấm mỗi ngày (nước lọc ấm, nước canh rau, nước hầm thanh đạm) là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất giúp làm loãng dịch đờm, hỗ trợ biểu mô lông chuyển hoạt động tống dị vật ra ngoài dễ dàng hơn.

Song song đó, người bệnh cần loại bỏ hoàn toàn các thực phẩm chế biến sẵn nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán giòn, thức ăn nhanh và các đồ uống có gas hoặc ướp lạnh. Những thực phẩm này không chỉ gây trào ngược dạ dày thực quản (khiến axit trào lên kích thích thêm phế quản) mà nhiệt độ lạnh còn có thể gây co thắt phản xạ tại đường thở trên.

Những hiểu lầm phổ biến và đối tượng cần đặc biệt lưu tâm

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là người bệnh cho rằng chỉ cần duy trì đúng liều thuốc xịt hàng ngày thì chế độ ăn uống không có vai trò gì đáng kể. Cần nhớ rằng corticosteroid dạng hít có hiệu quả bị suy giảm rõ rệt trong các đợt bùng phát do virus gây ra ^[4]. Nếu người bệnh tiếp tục nạp vào các chất kích thích niêm mạc như sulfite hoặc tiếp xúc với dị nguyên từ thức ăn, phản ứng viêm kết hợp sẽ vượt qua khả năng kiểm soát của liều thuốc duy trì thông thường ^[7].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm kiêng khem mù quáng toàn bộ các thực phẩm giàu đạm (như thịt gà, trứng, cá) vì sợ "lên đờm". Việc cắt bỏ đạm vô căn cứ làm cơ thể suy kiệt, thiếu hụt axit amin để tái tạo kháng thể và biểu mô niêm mạc phế quản đang bị tổn hại ^[3]. Người bệnh chỉ cần kiêng những món bản thân đã từng dị ứng rõ ràng trước đây; còn lại vẫn cần ăn đủ chất đạm dễ tiêu từ thịt nạc heo, ức gà luộc, cá hấp.

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng gồm có: trẻ nhỏ mắc hen suyễn (chiếm tới 80% các ca thở khò khè khi nhiễm virus) ^[2], người cao tuổi có bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính phối hợp, người từng có tiền sử phải cấp cứu hoặc đặt nội khí quản do hen cấp, và những người có cơ địa dị ứng kép với mạt bụi, lông thú cưng ^[7]. Nhóm người này khi có dấu hiệu chớm cảm lạnh cần theo dõi sát chỉ số lưu lượng đỉnh (PEF) bằng máy đo cá nhân tại nhà để phát hiện sớm sự suy giảm dung tích phổi ^[5].

Lời khuyên thực hành an toàn cho người bệnh hen

Khi phát hiện những triệu chứng cảm lạnh đầu tiên như ngứa họng, hắt hơi, chảy nước mũi trong, người bệnh hen cần thực hiện ngay các bước quản lý tích cực sau:

Về ăn uống:

• Đọc kỹ nhãn mác thực phẩm: Tuyệt đối tránh xa các sản phẩm có ghi mã phụ gia từ E220 đến E228 (các hợp chất của sulfite như natri bisulfite, kali metabisulfite). Tránh ăn trái cây khô đóng gói, mứt quả, lạp xưởng, rượu vang và thực phẩm chế biến sẵn không rõ nguồn gốc.
• Ưu tiên đồ ăn nấu chín kỹ, ăn khi còn ấm nóng, chia nhỏ bữa ăn trong ngày để tránh làm căng dạ dày gây chèn ép cơ hoành.
• Tránh xa các thực phẩm có nguy cơ dị ứng cao đối với bản thể: không thử các món ăn lạ, hải sản lạ trong giai đoạn đang ốm sốt.
• Tăng cường uống nước ấm từng ngụm nhỏ, bổ sung súp gà ấm hoặc nước canh rau củ thanh đạm.

Về y tế và môi trường sống:

• Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc phòng ngừa định kỳ dù đang cảm lạnh ^[1]. Khi triệu chứng cảm xuất hiện, hãy liên hệ bác sĩ chuyên khoa hô hấp để được tư vấn xem có cần điều chỉnh phác đồ kiểm soát cơn hay không.
• Vệ sinh mũi họng hàng ngày bằng nước muối sinh lý ấm để làm giảm tải lượng virus khu trú ở niêm mạc đường hô hấp trên ^[5].
• Hạn chế tối đa tiếp xúc với khói thuốc lá, khói bếp than, hóa chất tẩy rửa nồng gắt và các dị nguyên như lông chó mèo hoặc mạt bụi nhà trong giai đoạn nhạy cảm này ^[7].

Tóm lại, cảm lạnh do virus là thử thách lớn đối với người bệnh hen suyễn, nhưng nguy cơ hoàn toàn có thể kiểm soát nếu biết cách chủ động phòng ngừa. Sự kết hợp chặt chẽ giữa việc tuân thủ phác đồ thuốc xịt của bác sĩ và một chế độ dinh dưỡng thanh đạm, giàu chất chống oxy hóa, loại trừ chất bảo quản sulfite chính là lá chắn vững chắc giúp bảo vệ lá phổi vượt qua mùa cảm lạnh an toàn. Hãy luôn lắng nghe cơ thể và đến ngay cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu khó thở không đáp ứng thuốc cắt cơn.