Người bị sỏi thận oxalate có nên ăn lá giang thường xuyên?

Canh chua lá giang là món ăn dân dã, quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Vị chua thanh mát kích thích vị giác khiến nhiều người yêu thích và sử dụng thường xuyên. Tuy nhiên, với những người từng bị sỏi thận, đặc biệt là sỏi canxi oxalate, câu hỏi liệu ăn lá chua như lá giang có làm tăng nguy cơ tái phát sỏi hay không là nỗi băn khoăn rất lớn.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học trực tiếp nào phân tích hàm lượng hóa học hay tác động của lá giang lên người bị sỏi thận. Dữ liệu y khoa chỉ ra rằng tiêu thụ lượng lớn oxalate qua thực phẩm có liên quan mật thiết đến việc gia tăng bài tiết oxalate qua nước tiểu và hình thành sỏi thận canxi oxalate ^[1]. Vì vậy, việc thường xuyên ăn các loại thực vật có vị chua hoặc chứa axit hữu cơ cần được cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên các nguyên lý chuyển hóa oxalate nói chung ^[1].

Cơ chế hình thành sỏi canxi oxalate từ chế độ ăn uống

Sỏi canxi oxalate là loại sỏi thận phổ biến nhất hiện nay ^[2]. Sự gia tăng nồng độ oxalate trong nước tiểu làm tăng nguy cơ bão hòa canxi oxalate cao hơn nhiều so với việc tăng nồng độ canxi, do nồng độ sinh lý của oxalate bình thường chỉ bằng khoảng một phần năm đến một phần mười canxi ^[2]. Nồng độ oxalate dư thừa trong nước tiểu sẽ liên kết với canxi, tạo thành các tinh thể lắng đọng và dần phát triển thành sỏi cứng ^[1].

Lượng oxalate trong nước tiểu đến từ hai nguồn: chuyển hóa nội sinh trong cơ thể và lượng hấp thụ từ thức ăn hằng ngày ^[3], ^[2]. Khoảng một nửa (40% đến 50%) lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu ở người khỏe mạnh có nguồn gốc từ chế độ ăn uống ^[3], ^[2]. Khả năng hấp thu oxalate ở ruột phụ thuộc vào sự hiện diện của canxi trong bữa ăn, vì canxi sẽ liên kết với oxalate trong ruột để đào thải ra ngoài theo phân thay vì hấp thụ vào máu ^[3].

Bằng chứng khoa học về oxalate trong các loại thực vật

Các nghiên cứu thực nghiệm trên thực vật chỉ ra rằng oxalate và axit phytic là các hợp chất tự nhiên thường gắn với canxi hoặc kali ^[1]. Một nghiên cứu năm 2020 trên cây Terminalia ferdinandiana cho thấy hàm lượng axit oxalic trong lá, quả và vỏ hạt dao động từ 327 đến 1.420 mg/100 g tính theo trọng lượng khô ^[1]. Nghiên cứu cũng xác nhận việc tiêu thụ quá mức oxalate làm tăng bài tiết oxalate qua nước tiểu (chứng hyperoxaluria), một yếu tố nguy cơ dẫn đến sỏi thận ^[1].

Một nghiên cứu dịch tễ lớn công bố năm 2023 phân tích số liệu từ các đoàn hệ NHS I, NHS II và HPFS ghi nhận rằng nhóm nam giới và phụ nữ lớn tuổi có mức tiêu thụ oxalate cao nhất (trung vị 287-328 mg/ngày) có nguy cơ mắc sỏi thận tăng từ 21% đến 22% ^[3]. Đáng chú ý, nam giới có lượng canxi trong khẩu phần ăn thấp có nguy cơ tương đối cao nhất là 1,46 ^[3]. Ngược lại, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên quan giữa lượng tiêu thụ oxalate và nguy cơ sỏi ở phụ nữ trẻ tuổi ^[3].

Ngoài thực vật thô, các loại đồ uống và thực phẩm nguồn gốc thực vật khác cũng đóng góp lượng oxalate đáng kể ^[4], ^[5]. Một nghiên cứu năm 2007 trên 22 bệnh nhân sỏi thận ghi nhận lượng tiêu thụ oxalate hằng ngày là 354 ± 261 mg ở nam giới và 406 ± 265 mg ở nữ giới, trong đó trà đen và cà phê chiếm tới 80-85% tổng lượng oxalate nạp vào ^[5]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra lượng canxi nạp vào của bệnh nhân rất thấp, không vượt quá 520 mg/ngày, làm tăng nguy cơ tạo sỏi ^[5]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 về các loại sữa hạt cho thấy sữa hạnh nhân chứa nồng độ oxalate cao nhất, trong khi sữa dừa và sữa hạt lanh không phát hiện thấy oxalate ^[4].

Tiềm năng của các chiết xuất thực vật trong hỗ trợ sỏi thận

Mặc dù oxalate từ thực vật là yếu tố nguy cơ, một số nghiên cứu tiền lâm sàng lại chỉ ra các hoạt chất polyphenol tự nhiên trong một số loại lá cây có khả năng chống oxy hóa và ức chế tạo sỏi ^[6], ^[7]. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đánh giá dịch chiết từ lá cây mộc qua (Cydonia oblonga Miller.) trong ống nghiệm cho thấy các phân đoạn chiết xuất có khả năng làm tan sỏi canxi oxalate thực nghiệm, với tỷ lệ giảm khối lượng sỏi đạt từ 11,14% đến 15,13% ^[6].

Một bài tổng quan năm 2018 cũng ghi nhận các chiết xuất thảo dược như thân rễ B. ligulata hoặc lá Launaea procumbens có tác dụng ức chế sự kết tinh hoặc lắng đọng tinh thể canxi oxalate ^[7]. Nghiên cứu của Moriyama và cộng sự được trích dẫn trong bài tổng quan này chứng minh dịch chiết Quercus salicina giúp ức chế tích tụ canxi ở thận trên mô hình chuột bị sỏi thận canxi oxalate ^[7]. Tuy nhiên, đây mới chỉ là các bằng chứng trên động vật và trong ống nghiệm với các loài thực vật đặc thù, chưa có nghiên cứu chứng minh công dụng làm tan sỏi của lá giang trên người ^[6], ^[7].

Những hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn cho người sỏi thận

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần cắt bỏ hoàn toàn các loại rau chua và thực phẩm chứa oxalate là có thể ngăn ngừa sỏi 100%. Thực tế, việc hạn chế oxalate nghiêm ngặt vẫn còn nhiều tranh cãi vì các loại thực phẩm thực vật mang lại nhiều lợi ích sức khỏe tổng thể ^[3]. Chế độ ăn DASH giàu magie, kali và citrate đã được chứng minh giúp làm giảm độ bão hòa canxi oxalate trong nước tiểu so với chế độ ăn kiêng oxalate đơn thuần (chênh lệch điểm ước tính -1,24; KTC 95%: -2,80 đến 0,32; p = 0,08) ^[3].

Một hiểu lầm phổ biến khác là người bị sỏi thận phải kiêng tuyệt đối canxi. Khoa học chứng minh rằng người bị sỏi canxi oxalate vẫn được khuyên duy trì một lượng canxi vừa phải từ chế độ ăn, vì thiếu canxi sẽ làm tăng hấp thu oxalate tại ruột ^[4], ^[3]. Ở người không bị sỏi, tỷ lệ hấp thụ oxalate chỉ từ 3% đến 8%, nhưng có một nhóm người bệnh thuộc dạng "hấp thu quá mức" sẽ chịu ảnh hưởng lớn hơn từ lượng oxalate trong bữa ăn ^[2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng thực phẩm giàu oxalate?

Người có tiền sử sỏi thận canxi oxalate tái phát hoặc đã được chẩn đoán có hội chứng tăng oxalate niệu nên cẩn trọng khi sử dụng các loại lá có vị chua đậm như lá giang ^[1], ^[2]. Tất cả những người có cơ địa tạo sỏi, đặc biệt là nhóm người có lượng oxalate niệu cao, đều có thể nhận được lợi ích khi giảm tiêu thụ lượng oxalate từ khẩu phần ăn ^[2].

Người đang áp dụng chế độ ăn thiếu hụt canxi hoặc người uống không đủ nước cũng nằm trong nhóm nguy cơ cao ^[5], ^[3]. Nếu khẩu phần ăn dưới mức khuyến nghị về canxi (dưới 520 mg/ngày) kết hợp với việc thường xuyên tiêu thụ thực phẩm chứa oxalate, nồng độ oxalate tự do trong đường tiêu hóa sẽ tăng lên, dẫn đến hấp thụ nhiều hơn vào máu và đào thải qua thận ^[5], ^[3].

Lời khuyên áp dụng thực tế và chế biến

Do chưa có nghiên cứu đo lường chính xác lượng axit và oxalate trong lá giang, người có cơ địa sỏi canxi oxalate không nên ăn loại lá này quá thường xuyên hoặc nấu nước uống thay trà hàng ngày. Chỉ nên dùng lá giang với lượng vừa phải như một loại rau gia vị tạo hương vị cho bữa ăn, thỉnh thoảng đổi bữa thay vì dùng liên tục.

Khi chế biến các món canh chua lá giang, nên kết hợp cùng các thực phẩm cung cấp canxi hoặc dùng chung trong bữa ăn có canxi vừa phải để canxi liên kết với oxalate trong lòng ruột ^[4], ^[3]. Đồng thời, người bệnh cần duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày, hạn chế các nguồn oxalate đậm đặc khác như trà đen và cà phê đậm đặc để giảm tổng tải lượng lithogen cho thận ^[5].

Nhìn chung, người bị sỏi canxi oxalate không cần hoang mang kiêng khem cực đoan nhưng cần thận trọng, không nên ăn lá giang thường xuyên. Việc điều chỉnh chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng là cách tiếp cận an toàn nhất để kiểm soát sỏi thận.