Bối cảnh và mối lo về cây rau bao dại
Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại cây dại quanh vườn như rau bao để nấu canh hoặc dùng làm món ăn hàng ngày nhằm thanh nhiệt. Với người đang điều trị tăng huyết áp, việc tiêu thụ các loại thảo mộc mọc hoang luôn đi kèm lo ngại về tương tác bất lợi với thuốc điều trị. Nhiều người truyền tai nhau rằng rau bao dại có thể gây biến đổi huyết áp đột ngột hoặc làm tăng tác dụng của các loại thuốc hạ áp và thuốc lợi tiểu.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học cụ thể nào trực tiếp đánh giá thành phần khoáng chất hoặc dược lý của rau bao dại trên người đang uống thuốc hạ áp. Mọi dữ liệu về kiểm soát huyết áp hiện nay chủ yếu tập trung vào cơ chế đào thải muối nước của các nhóm thuốc hạ áp và tác động của chế độ ăn uống nói chung [1]. Do thiếu bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên cây rau bao, người bệnh không nên ăn nhiều loại rau này để tránh các nguy cơ tương tác tiềm ẩn chưa được kiểm soát.
Người mắc bệnh huyết áp cần hiểu rõ cách thức hoạt động của thuốc mình đang uống trước khi muốn bổ sung lượng lớn bất kỳ loại rau dại nào vào thực đơn thường nhật.
Cơ chế kiểm soát huyết áp qua điều hòa muối và nước
Cơ thể con người kiểm soát chỉ số huyết áp thông qua khả năng đào thải lượng natri dư thừa qua thận [1]. Chế độ ăn chứa quá nhiều muối natri sẽ làm tăng gánh nặng lên lòng mạch và góp phần làm tăng huyết áp, đặc biệt khi tuổi tác tăng lên khiến số lượng đơn vị lọc thận suy giảm [1]. Các nhóm thuốc lợi tiểu nhóm thiazide thường được kê đơn để làm tăng bài tiết nước và natri qua đường tiểu, từ đó kéo chỉ số huyết áp về mức ổn định [1].
Ngoài việc kéo giảm áp lực trong lòng mạch, việc giảm tiêu thụ lượng muối natri trong chế độ ăn hàng ngày còn cho thấy khả năng cải thiện tình trạng xơ cứng của các động mạch lớn [2]. Tiêu thụ muối thấp giúp giảm vận tốc sóng mạch và cải thiện độ giãn của thành mạch ở các bệnh nhân tăng huyết áp [5, 6]. Khi dùng chung thuốc hạ áp với các loại rau có hàm lượng khoáng chất hoặc hoạt chất chưa rõ ràng, quá trình cân bằng nước và điện giải trong cơ thể người bệnh có thể bị xáo trộn.
Bằng chứng khoa học về các nhóm thuốc hạ áp và lợi tiểu
Để điều trị tăng huyết áp nguyên phát, các bác sĩ có thể sử dụng đơn trị liệu hoặc kết hợp nhiều loại thuốc để tối ưu hóa hiệu quả bài tiết natri. Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi pha 4 mang tên PATHWAY-3 công bố năm 2016 đã so sánh tác dụng hạ áp và dung nạp glucose giữa thuốc amiloride, hydrochlorothiazide và dạng kết hợp amiloride kèm hydrochlorothiazide trong 24 tuần [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng phối hợp hai loại lợi tiểu này ghi nhận mức giảm huyết áp tâm thu tại nhà và phòng khám lớn hơn rõ rệt so với nhóm chỉ dùng hydrochlorothiazide đơn thuần [3]. Sự sụt giảm huyết áp này đi kèm với mức tăng renin phản ứng cao gần gấp đôi, chứng minh cho cơ chế tăng đào thải natri qua thận khi kết hợp các hoạt chất lợi tiểu khác nhau [3].
Trong khi đó, một tổng quan hệ thống năm 2009 dựa trên 53 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi trên 15.129 bệnh nhân có huyết áp nền trung bình 156/101 mmHg đã đánh giá vai trò của thuốc lợi tiểu thiazide khi dùng làm thuốc bổ sung bậc hai [4]. Hydrochlorothiazide là hoạt chất chiếm 92% (49 trên 53 nghiên cứu) trong các dữ liệu thu thập [4]. Khi dùng liều tương đương liều khởi đầu khuyến cáo, thiazide giúp giảm thêm huyết áp ở mức 6/3 mmHg; và khi tăng liều lên gấp đôi, mức giảm thêm là 8/4 mmHg [4]. Điều này chứng tỏ hiệu quả hạ áp liên quan chặt chẽ đến cơ chế liều lượng và việc phối hợp hoạt chất tác động lên tuần hoàn máu [4].
Tương tác thuốc và các yếu tố ảnh hưởng
Sự dao động huyết áp trong quá trình điều trị phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố chuyển hóa và những chất đưa vào cơ thể ngoài đơn thuốc. Một nghiên cứu chéo năm 1984 trên 10 bệnh nhân tăng huyết áp vô căn nhẹ đến trung bình đã kiểm tra tác động khi thêm indomethacin 50 mg, naproxen 250 mg hoặc sulindac 200 mg (uống 2 lần mỗi ngày trong 4 tuần) vào phác đồ hydrochlorothiazide 50 mg mỗi ngày [5]. Sau 2 tuần, indomethacin làm tăng nhẹ huyết áp, còn sulindac và naproxen có xu hướng làm tăng tác dụng hạ áp của hydrochlorothiazide [5]. Đáng chú ý, indomethacin làm tăng cân đáng kể và làm tăng nồng độ kali huyết tương, dù sự tương tác này được kết luận là thoáng qua và ít có ý nghĩa lâm sàng kéo dài sau 4 tuần [5].
Bên cạnh yếu tố tương tác chất, sự đáp ứng với thuốc hạ áp còn bị biến đổi bởi yếu tố di truyền của từng cá nhân. Một nghiên cứu theo dõi đoàn hệ Doetinchem công bố năm 2006 trên 625 cá nhân tăng huyết áp với 5.262 lần đo huyết áp đã phân tích tương tác giữa thuốc và các đa hình gen [6]. Kết quả ghi nhận chỉ có tương tác giữa việc dùng thuốc lợi tiểu và đa hình GNB3 825C/T là có ý nghĩa thống kê; người mang alen C có huyết áp tâm thu trung bình cao hơn 4,33 mmHg so với người mang kiểu gen TT [6]. Như vậy, mỗi người có phản ứng hạ áp rất khác nhau đối với thuốc và các chất tác động đến cân bằng muối nước.
Lợi ích điều trị và giới hạn từ bằng chứng thực tế
Các thuốc lợi tiểu đã chứng minh vai trò vững chắc là lựa chọn đầu tay trong điều trị huyết áp nhờ hiệu quả kiểm soát huyết áp trên 50% bệnh nhân khi dùng đơn trị và hơn 80% khi dùng kết hợp [7]. Các dữ liệu lâm sàng xác nhận rằng thiazide làm giảm bệnh suất tim mạch tương đương các nhóm hạ áp khác, chi phí thấp và tỷ lệ bỏ thuốc do tác dụng phụ rất thấp, như trong nghiên cứu của Materson chỉ có 1,1% bệnh nhân bỏ nhóm lợi tiểu so với 6,4% ở nhóm giả dược [3, 7]. Dù vậy, thuốc lợi tiểu thiazide vẫn có những hạn chế nhất định như nguy cơ gây hạ kali máu, tăng acid uric máu, thay đổi mỡ máu hoặc ảnh hưởng dung nạp đường [7].
Về mặt tác động trên mạch máu lớn, các thuốc lợi tiểu dường như ít tác động trực tiếp lên hệ thống động mạch hơn các nhóm thuốc khác như chẹn kênh canxi [8]. Một nghiên cứu chéo chỉ ra rằng hydrochlorothiazide không làm thay đổi độ giãn và vận tốc sóng mạch của động mạch, trong khi thuốc felodipine lại cải thiện được các chỉ số này [8]. Tuy nhiên, hoạt chất indapamide lại cho thấy khả năng làm giảm tỷ lệ áp lực mạch trên thể tích nhát bóp và cải thiện độ giãn động mạch, hiệu quả này thể hiện rõ hơn ở bệnh nhân cao tuổi [5, 6]. Những dữ liệu trên đều được thực hiện trên các phân tử thuốc chuẩn hóa, hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn hay nguy cơ cụ thể của rau bao dại đối với thành mạch hay chức năng thận của người bệnh.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau dại hạ áp
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì không chứa độc tính và có thể dùng thoải mái thay cho thuốc hoặc ăn không giới hạn số lượng. Thực tế, bất kỳ loại thảo mộc nào khi ăn nhiều cũng đưa vào cơ thể một lượng khoáng chất như kali, natri hoặc các hợp chất sinh học có thể tác động trực tiếp lên chức năng bài tiết của thận. Khi đang sử dụng các loại thuốc can thiệp mạnh vào dịch thể như hydrochlorothiazide hay amiloride, việc nạp quá nhiều khoáng chất từ thực vật có thể làm thay đổi nồng độ điện giải trong huyết tương một cách khó lường [1, 4].
Một quan niệm sai lầm khác là tự ý ăn thật nhiều rau dại với mong muốn "hạ huyết áp nhanh hơn". Thuốc lợi tiểu kết hợp vốn dĩ đã thúc đẩy sự đào thải natri và hạ huyết áp rất mạnh mẽ [4, 8]. Việc tự ý kết hợp thêm các loại thảo dược chưa được định lượng rõ ràng có thể dẫn đến nguy cơ tương tác cộng hưởng, khiến huyết áp tụt giảm quá mức ngoài tầm kiểm soát của phác đồ y khoa hiện tại.
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Những người đang dùng thuốc lợi tiểu hạ áp hoặc các thuốc hạ áp nói chung cần đặc biệt thận trọng trước khi ăn rau bao dại hoặc các loại rau mọc hoang chưa rõ thành phần. Người cao tuổi là đối tượng nhạy cảm nhất do số lượng nephron chức năng ở thận đã suy giảm theo tự nhiên, khiến khả năng thích ứng với việc thay đổi lượng muối và nước trở nên kém hơn [1].
Người bệnh có tiền sử rối loạn điện giải, bệnh thận mạn tính hoặc đang dùng các phác đồ phối hợp nhiều nhóm thuốc điều trị huyết áp cũng không nên mạo hiểm tiêu thụ lượng lớn loại rau này. Do chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác định ngưỡng an toàn của rau bao đối với phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người mắc bệnh lý nền chuyển hóa, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng rau bao như một giải pháp hỗ trợ hạ áp.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn
Người bệnh tăng huyết áp cần tuân thủ chế độ dinh dưỡng ít muối natri để hỗ trợ tính đàn hồi của thành mạch và duy trì huyết áp mục tiêu [5, 6]. Đối với các loại rau ăn hàng ngày, nên ưu tiên các loại rau củ quen thuộc có nguồn gốc rõ ràng, được kiểm chứng an toàn trong chế độ dinh dưỡng cho người tim mạch.
Nếu muốn ăn rau bao dại để đổi vị trong bữa cơm gia đình, chỉ nên ăn với một lượng vừa phải như một món rau thông thường, không nên ăn liên tục nhiều ngày hoặc dùng nước ép đặc. Trước khi thay đổi thực đơn có liên quan đến các loại cây dại hoặc thảo dược, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo hoạt chất trong cây không gây cản trở hay làm gia tăng tác dụng phụ của thuốc. Việc kiểm tra huyết áp định kỳ tại nhà là cần thiết để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường nếu có.
Người đang điều trị tăng huyết áp cần ưu tiên việc dùng thuốc đúng theo chỉ định và duy trì lối sống lành mạnh thay vì tìm kiếm giải pháp từ thảo dược chưa rõ nguồn gốc. Mọi sự thay đổi về chế độ ăn uống khi có bệnh nền nên được trao đổi trực tiếp với bác sĩ để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe tim mạch.
