Người lớn mắc chứng ADHD tập yoga có tăng nồng độ dopamine và khả năng ức chế hành vi?

Nhiều người trưởng thành mắc chứng tăng động giảm chú ý (ADHD) thường xuyên gặp khó khăn trong việc tập trung, kiểm soát cơn bốc đồng hoặc sắp xếp công việc hàng ngày. Trong hành trình tìm kiếm các giải pháp tự nhiên không dùng thuốc, yoga kết hợp kỹ thuật thở định tâm nổi lên như một phương pháp hỗ trợ được lan truyền rộng rãi.

Tuy nhiên, liệu tập yoga có thực sự giúp tăng dopamine tại não bộ và cải thiện khả năng ức chế hành vi ở người lớn mắc ADHD? Dựa trên các dữ liệu khoa học thực tế hiện nay, câu trả lời trực tiếp là chưa có bằng chứng xác đáng khẳng định tập yoga làm gia tăng dopamine hoặc cải thiện chức năng điều hành ở người lớn mắc hội chứng này.

Cơ chế thần kinh của ADHD và vai trò của dopamine

Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) được xác định là một rối loạn hành vi thần kinh ^[1]. Não bộ của người mắc hội chứng này có những điểm khác biệt về kích thước, cấu trúc và khả năng truyền tín hiệu tại nhiều vùng nhất định ^[1]. Trong đó, vùng vỏ não trước trán đóng vai trò thiết yếu đối với chức năng chú ý và điều hành hành vi ^[1].

Các cấu trúc cụ thể tham gia vào từng biểu hiện triệu chứng bao gồm: vỏ não đai trước lưng và vỏ não trước trán lưng bên liên quan đến sự mất tập trung; vỏ não vận động trước trán liên quan đến chứng tăng động; vỏ não trán ổ mắt liên quan đến tính bốc đồng ^[1]. Vỏ não trán ổ mắt tích hợp thông tin cảm giác và cảm xúc trong quá trình xử lý phần thưởng, còn thể vân bụng giữ vai trò trong cảm xúc và động lực ^[2]. Một phân tích tổng hợp chụp cộng hưởng từ cấu trúc (MRI) cho thấy vỏ não trước trán hai bên, nhân đuôi phải và các vùng tiểu não đều giảm kích thước ^[2]. Phân tích chức năng MRI (fMRI) cũng chỉ ra vỏ não trước trán lưng bên trái, vỏ não đai trước, nhân đuôi phải và đồi thị phải bị giảm hoạt động khi người bệnh thực hiện các bài kiểm tra chức năng điều hành ^[2].

Sự dẫn truyền bất thường của dopamine và noradrenaline dọc theo các mạch vỏ não - thể vân - tiểu não là nguyên nhân cốt lõi dẫn đến suy giảm chức năng điều hành bậc cao [4, 6]. Vỏ não trước trán nhận cả sợi thần kinh dopamine và noradrenaline, trong khi thể vân nhận nhiều sợi dopamine nhưng thưa thớt sợi noradrenaline ^[2]. Người mắc ADHD có sự bất thường về mức độ của chất vận chuyển dopamine (DAT1) tại thể vân, não giữa và vỏ não [6, 7].

Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật ghi hình cắt lớp phát xạ positron (PET) với đồng vị [fluorine-18]fluorodopa (F18-DOPA) để so sánh hoạt tính men DOPA decarboxylase và khả năng lưu trữ dopamine ở 17 người lớn ADHD và 23 người khỏe mạnh ^[3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ F18-DOPA tại vùng vỏ não trước trán của nhóm người lớn ADHD thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng, cụ thể giảm 52% ở vùng trước trán giữa và 51% ở vùng trước trán trái ^[3]. Nam giới mắc ADHD có tỷ lệ này thấp hơn nữ giới ^[3]. Do đó, sự rối loạn hoạt động dopamine tại vùng vỏ não trước trán điều hòa trực tiếp các triệu chứng ADHD ở người trưởng thành ^[3].

Giả thuyết về vận động kết hợp thở định tâm

Chức năng điều hành được xem là khiếm khuyết nguyên nhân chính của ADHD ^[4]. Khiếm khuyết chú ý ở hội chứng này không hoàn toàn do bị phân tâm bởi kích thích bên ngoài mà do khó khăn trong việc duy trì chú ý bền bỉ (vigilance) và kiểm soát can thiệp để bảo vệ dòng tư duy trong trí nhớ làm việc ^[4].

Khi luyện tập các bộ môn thân - tâm như yoga, người tập phải phối hợp chuyển động thể chất với kỹ thuật hít thở sâu và tập trung nhận thức vào hiện tại. Về mặt lý thuyết, việc điều hòa cảm xúc có thể được hỗ trợ bởi các liệu pháp tâm lý như liệu pháp nhận thức kết hợp rèn luyện chánh niệm ^[5]. Chánh niệm thúc đẩy nhận thức tập trung vào cảm xúc ở thời điểm hiện tại mà không phán xét ^[5].

Một giả thuyết được đặt ra là sự tập trung nhận thức vào cơ thể và nhịp thở trong yoga có thể giúp cải thiện tâm trạng, nâng cao nhận thức cơ thể, từ đó hỗ trợ kích hoạt vùng vỏ não trước trán và tăng cường chức năng điều hành ^[6]. Tuy nhiên, để xác thực xem việc vận động kết hợp thở có trực tiếp tác động làm tăng dopamine hoặc thúc đẩy khả năng ức chế hành vi hay không, cần xem xét các thử nghiệm can thiệp cụ thể.

Bằng chứng khoa học về yoga trên người lớn mắc ADHD

Trái ngược với kỳ vọng phổ biến, dữ liệu lâm sàng trên người lớn mắc chứng ADHD lại mang đến kết quả bất ngờ. Nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành thử nghiệm nhằm đánh giá tính khả thi và tác động tâm lý của 6 tuần tập yoga ở phụ nữ có kết quả sàng lọc dương tính với ADHD trưởng thành (theo Thang tự báo cáo ASRS) ^[7].

Thử nghiệm ngẫu nhiên này được thực hiện trên 32 phụ nữ từ 18 đến 24 tuổi, chia vào nhóm tập Bikram yoga hoặc nhóm kiểm soát chờ can thiệp ^[7]. Chương trình can thiệp gồm 2 buổi mỗi tuần, mỗi buổi kéo dài 90 phút ^[7]. Các nhà nghiên cứu đánh giá các kết quả chính bao gồm khả năng kiểm soát ức chế, độ linh hoạt nhận thức và trí nhớ làm việc thông qua bộ công cụ NIH Toolbox tại các mốc: thời điểm ban đầu, sau 3 tuần và sau 6 tuần ^[7]. Các biến số như chánh niệm, lo âu và kỳ vọng cải thiện cũng được đưa vào mô hình phân tích ^[7].

Kết quả cho thấy tỷ lệ hoàn thành trung bình đạt 91,7% trong số 69% người tham gia không bỏ cuộc, không có biến cố bất lợi nào xảy ra ^[7]. Tuy nhiên, không có tương tác có ý nghĩa thống kê giữa nhóm và thời gian đối với bất kỳ kết quả tâm lý nào ^[7]. Các phát hiện vô hiệu (null findings) đối với chức năng điều hành vẫn không đổi kể cả khi đưa thêm các biến phụ ^[7]. Các tác giả kết luận rằng chương trình tập yoga 6 tuần với tần suất 2 buổi/tuần có tính khả thi, nhưng cường độ và thời lượng tập luyện này không mang lại lợi ích cho nhận thức hay tâm trạng ở phụ nữ có triệu chứng ADHD ^[7].

Sự khác biệt trong các nghiên cứu ở trẻ em và sinh viên khỏe mạnh

Một số nhầm lẫn về công dụng của yoga đối với ADHD thường xuất phát từ việc suy diễn kết quả từ trẻ em hoặc người không mắc bệnh sang người lớn ADHD. Trên thực tế, các nghiên cứu ở nhóm đối tượng khác ghi nhận những phản ứng tích cực hơn ^[6].

Một nghiên cứu thực hiện trên trẻ em từ 8 đến 12 tuổi mắc ADHD (gồm 24 trẻ tập yoga và 25 trẻ thuộc nhóm chứng) kéo dài 8 tuần ^[6]. Nhóm can thiệp yoga cho thấy thời gian phản ứng và độ chính xác phản ứng tốt hơn đáng kể ở bài kiểm tra truy đuổi thị giác (Visual Pursuit Test) nhằm đo chú ý duy trì và chọn lọc, cùng bài kiểm tra xác định (Determination Test) đánh giá tốc độ phản ứng và khả năng chịu đựng căng thẳng ^[6].

Ở một nghiên cứu khác trên 30 nữ sinh viên đại học khỏe mạnh, hiệu suất thực hiện bài tập Flanker (đo khả năng kiểm soát ức chế) và bài tập N-back (đo trí nhớ làm việc) được đo lường dưới 3 điều kiện: ban đầu, sau bài tập aerobic và sau bài tập yoga ^[6]. Độ chính xác phản ứng trong bài kiểm tra Flanker ở điều kiện tập yoga tăng lên đáng kể so với bài tập aerobic ^[6]. Dù vậy, những cải thiện ức chế hành vi quan sát thấy ở sinh viên khỏe mạnh hay trẻ em không đồng nghĩa với việc yoga sẽ tạo ra tác động tương tự trên hệ thần kinh của người lớn mắc ADHD [3, 8].

Thuốc điều trị tác động lên hệ dẫn truyền thần kinh như thế nào?

Hiện nay, các can thiệp dược lý vẫn là phương pháp chính mang lại bằng chứng rõ rệt nhất trong việc làm thay đổi nồng độ chất dẫn truyền thần kinh và chức năng điều hành vùng vỏ não trước trán [1, 4]. Các loại thuốc điều trị ADHD như methylphenidate, dextroamphetamine hay atomoxetine đều hoạt động nhằm làm tăng nồng độ catecholamine trong não bộ ^[8].

Thuốc kích thần ngăn chặn sự tái hấp thu dopamine từ khe synap, làm tăng dopamine sẵn có tại synap ^[4]. Đối với atomoxetine, thuốc có tác dụng ức chế chọn lọc chất vận chuyển norepinephrine tiền synap ^[1]. Dữ liệu từ các nghiên cứu vi thẩm phân (microdialysis) cho thấy atomoxetine có thể làm tăng chọn lọc mức dopamine tại vỏ não trước trán thông qua chất vận chuyển norepinephrine hoặc qua cơ chế thứ phát, từ đó hỗ trợ chức năng điều hành ^[1].

Bên cạnh đó, các chất chủ vận thụ thể alpha-2 adrenoceptor hậu synap như guanfacine giúp kích hoạt vỏ não trước trán lưng bên trái và điều hòa cảm xúc ^[5]. Thuốc modafinil ức chế chất vận chuyển dopamine và norepinephrine, làm giảm kích hoạt hạch hạnh nhân và thúc đẩy kích hoạt vỏ não trước trán khi thực hiện chức năng điều hành ^[5]. Về dinh dưỡng, bổ sung axit béo omega-3 cũng được xem xét do tình trạng thiếu hụt dưỡng chất này có liên quan đến các bất thường điện sinh lý khi xử lý cảm xúc ở người mắc ADHD ^[5].

Hoàn toàn không có dữ liệu khoa học nào trong các nghiên cứu chứng minh việc vận động kết hợp thở định tâm của yoga có thể thay thế thuốc trong việc tăng dopamine vùng vỏ não trước trán hoặc khôi phục hoạt tính men DOPA decarboxylase bị suy giảm ở người lớn mắc ADHD [3, 5].

Hiểu lầm thường gặp và ai nên thận trọng

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem yoga như một giải pháp toàn năng có thể thay thế hoàn toàn phác đồ y khoa để cải thiện chức năng điều hành cho người lớn ADHD. Dữ liệu thử nghiệm đã chứng minh 6 tuần tập Bikram yoga không tạo ra sự cải thiện nào đối với khả năng kiểm soát ức chế, độ linh hoạt nhận thức hay tâm trạng ^[7]. Người bệnh không nên tự ý ngưng thuốc điều trị theo toa để chuyển sang tập yoga với kỳ vọng tăng dopamine hay chữa khỏi bệnh.

Mặc dù thử nghiệm ghi nhận tỷ lệ chuyên cần đạt 91,7% và không có tác dụng phụ nghiêm trọng ^[7], các hình thức vận động cường độ cao như Bikram yoga (tập trong phòng nhiệt độ cao) cần được tiếp cận cẩn trọng. Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu bất kỳ chương trình luyện tập thể chất mới nào.

Gợi ý tiếp cận và ứng dụng thực tế

Dù không chứng minh được tác động làm tăng dopamine hay cải thiện chức năng điều hành ở người lớn ADHD, yoga vẫn là một hoạt động thể chất có tính khả thi ^[7]. Nếu muốn đưa yoga vào thói quen sinh hoạt thường ngày, người tập có thể áp dụng các bước sau một cách thực tế:

• Tần suất và thời lượng: Duy trì mức vận động thể chất vừa sức khoảng 2 buổi mỗi tuần, mỗi buổi từ 60 đến 90 phút như các mô hình nghiên cứu đã áp dụng ^[7].
• Kết hợp nhận thức: Tận dụng các bài tập thở định tâm và nhận thức cơ thể để hỗ trợ thư giãn thể chất chung, xem đây là phương pháp bổ trợ lối sống lành mạnh thay vì mục tiêu rèn luyện nhận thức ^[6].
• Duy trì phác đồ chuẩn: Tiếp tục tuân thủ hướng dẫn điều trị y khoa từ bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc tâm thần; không sử dụng các bài tập thân - tâm để thay thế thuốc điều hòa dẫn truyền thần kinh đã được kê đơn [1, 4].

Nhìn chung, các khiếm khuyết về dopamine và chức năng điều hành ở người lớn mắc ADHD là vấn đề sinh học thần kinh phức tạp liên quan mật thiết đến cấu trúc và thụ thể tại vỏ não trước trán [1, 5, 7]. Tập luyện yoga kết hợp thở định tâm có thể đóng vai trò như một bài tập rèn luyện thể chất thông thường, nhưng độc giả cần có cái nhìn thực tế và dựa trên cơ sở khoa học, tránh đặt kỳ vọng sai lệch về khả năng tăng nồng độ dopamine hay phục hồi khả năng ức chế hành vi của bộ môn này.