Nhiều người gặp tình trạng trằn trọc thâu đêm, ngủ không sâu giấc suốt nhiều tháng liền và bắt đầu tìm đến các loại trà thảo mộc tự nhiên với hy vọng tìm lại giấc ngủ ngon mà không bị phụ thuộc vào tân dược. Trong số các loại thảo mộc phổ biến tại châu Âu và gần đây được quan tâm tại Việt Nam, cây ban âu (tên khoa học là Hypericum perforatum hay St. John’s Wort) thường được đồn thổi như một liệu pháp an thần giúp cải thiện chứng mất ngủ kinh niên. Liệu việc uống trà cây ban âu có thực sự đem lại hiệu quả ru ngủ như mong đợi?

Câu trả lời dựa trên bằng chứng y học hiện tại là: Cây ban âu chưa có đủ dữ liệu khoa học chứng minh khả năng cải thiện trực tiếp chất lượng giấc ngủ hay điều trị mất ngủ kinh niên [1]. Loại thảo dược này vốn được nghiên cứu chủ yếu và công nhận hiệu quả trong điều trị rối loạn trầm cảm từ nhẹ đến trung bình, thay vì đóng vai trò như một thuốc an thần gây ngủ [2], [3]. Nếu bạn đang bị mất ngủ đơn thuần hoặc mất ngủ kinh niên, việc tự ý uống loại trà này không những khó đạt kết quả rõ rệt mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro tương tác thuốc nghiêm trọng [4].

Cơ chế tác động lên thụ thể GABA và chu kỳ thần kinh

Để hiểu vì sao cây ban âu hay bị nhầm lẫn là thuốc ngủ, cần nhìn vào cách các hoạt chất của nó tác động lên não bộ. Trong cây ban âu, hai hợp chất có hoạt tính sinh học quan trọng nhất là hypericin và hyperforin [4], [5]. Chiết xuất từ thảo dược này có khả năng làm tăng nồng độ của dopamine và norepinephrine qua nhiều con đường khác nhau [4], đồng thời ức chế sự tái hấp thu serotonin, norepinephrine và dopamine [5].

Đặc biệt, chiết xuất cây ban âu đã được ghi nhận có tác dụng ức chế rõ rệt sự tái hấp thu tế bào thần kinh không chỉ đối với serotonin, noradrenaline, dopamine mà còn đối với cả axit gamma-aminobutyric (GABA) và L-glutamate [6]. GABA là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính của hệ thần kinh trung ương, đóng vai trò then chốt trong việc làm dịu căng thẳng và điều hòa chu kỳ thức - ngủ. Nghiên cứu tiền lâm sàng chỉ ra rằng trong số các thành phần riêng lẻ, chỉ có hyperforin và chất tương tự adhyperforin ức chế sự tái hấp thu các chất dẫn truyền thần kinh này thông qua việc tác động vào gradient natri chứ không cạnh tranh trực tiếp tại vị trí gắn kết [6]. Ngoài ra, cây ban âu còn có thể hoạt động như một chất ức chế men monoamine oxidase yếu (MAOI) [4].

Mặc dù có tác động lên hệ thống tái hấp thu GABA – hệ thống liên quan mật thiết đến sự thư giãn thần kinh – nhưng phổ tác dụng của cây ban âu lại tương tự như một loại thuốc chống trầm cảm phổ rộng thay vì một chất gây ngủ trực tiếp [4], [6].

Khoa học nói gì về cây ban âu đối với giấc ngủ?

Khi xem xét trực tiếp tác động đối với chứng mất ngủ, các bằng chứng lâm sàng hiện hành còn rất hạn chế và rời rạc.

Đánh giá của Ủy ban Đánh giá Thực hành Lâm sàng thuộc Viện Hàn lâm Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM) công bố năm 2005 đã phân tích các tài liệu y khoa từ năm 1980 đến 2002 về các liệu pháp thảo dược và không kê đơn cho chứng mất ngủ [1]. Báo cáo kết luận rằng dữ liệu khoa học khắt khe hỗ trợ lợi ích cho phần lớn thảo dược là không có [1]. Cụ thể, các nhà khoa học chỉ tìm thấy dữ liệu rất thưa thớt hoặc gần như không có bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả gây ngủ của cây ban âu [1]. Các nghiên cứu về thảo dược nhìn chung bị giới hạn bởi số lượng người tham gia nhỏ, thiết kế nghiên cứu chưa đầy đủ, thiếu phân tích thống kê và thiếu các phép đo khách quan [1].

Một bài tổng quan khác xuất bản năm 2002 đánh giá các phương pháp điều trị thay thế cho trầm cảm, lo âu và mất ngủ cũng phân tách rất rõ ràng [7]. Trong khi cây ban âu được xếp vào nhóm thảo dược đánh giá điều trị trầm cảm, thì danh mục thảo dược và biện pháp dùng cho mất ngủ lại gồm có cây nữ lang (valerian), melatonin, hoa cúc (chamomile), lạc tiên (passionflower), cùng các liệu pháp hành vi như vệ sinh giấc ngủ hay kiểm soát kích thích [7].

Ở cấp độ tiền lâm sàng trên động vật, một nghiên cứu thực hiện năm 2007 đã khảo sát tiềm năng của chiết xuất cây ban âu đối với chuột bị tước đoạt giấc ngủ suốt 72 giờ bằng phương pháp thả trên lưới treo trên mặt nước [8]. Nghiên cứu sử dụng chuột đực dòng Laca (từ 6 đến 10 con trong mỗi nhóm), cho dùng chiết xuất cây ban âu chuẩn hóa hoặc imipramine liên tục trong 5 ngày, bắt đầu từ 2 ngày trước khi tước đoạt giấc ngủ [8]. Kết quả cho thấy tình trạng mất ngủ 72 giờ làm sụt cân, thay đổi hoạt động vận động, gây hành vi giống lo âu và tổn thương oxy hóa (làm cạn kiệt glutathione khử, giảm hoạt tính catalase, tăng peroxy hóa lipid và nitrite) so với nhóm đối chứng bình thường (P < 0.05) [8].

Việc điều trị bằng cây ban âu với liều 200 mg/kg hoặc 400 mg/kg qua đường uống đã cải thiện đáng kể thể trọng, hoạt động vận động, mang lại hiệu quả chống lo âu và chống oxy hóa so với nhóm chuột mất ngủ không được điều trị (P < 0.05) [8]. Khi kết hợp cây ban âu (200 mg/kg) với imipramine (10 mg/kg, tiêm phúc mạc), các chỉ số vận động, thể trọng, hành vi lo âu và tổn thương oxy hóa tiếp tục được cải thiện tốt hơn so với dùng đơn lẻ (P < 0.05) [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ chứng minh khả năng bảo vệ thần kinh, giảm bớt hậu quả oxy hóa và giảm hành vi lo âu do thiếu ngủ gây ra trên mô hình chuột, chứ không chứng minh thảo dược này phục hồi hay tái lập chu kỳ giấc ngủ tự nhiên ở người [8].

Lợi ích thực sự nằm ở rối loạn trầm cảm

Mặc dù không có bằng chứng rõ ràng cho chứng mất ngủ độc lập, cây ban âu lại sở hữu một khối lượng dữ liệu khổng lồ chứng minh hiệu quả điều trị rối loạn trầm cảm – căn bệnh vốn thường đi kèm triệu chứng rối loạn giấc ngủ [8], [4].

Một đánh giá hệ thống năm 2000 thu thập 8 thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng, mù đôi đạt chất lượng phương pháp tốt cho thấy cây ban âu hiệu quả hơn giả dược trong điều trị trầm cảm mức độ nhẹ đến trung bình [2]. Tỷ lệ đáp ứng tăng tuyệt đối khi dùng thảo dược cao hơn từ 23% đến 55% so với giả dược, dù thấp hơn từ 6% đến 18% so với thuốc chống trầm cảm ba vòng [2]. Tỷ lệ tác dụng phụ được ghi nhận ở mức thấp [2].

Năm 2004, một phân tích gộp bao gồm 30 nghiên cứu đã so sánh hiệu quả và độ dung nạp của cây ban âu với giả dược hoặc thuốc chống trầm cảm tổng hợp [3]. Kết quả trên 2.129 bệnh nhân cho thấy thảo mộc này vượt trội đáng kể so với giả dược (tỷ số nguy cơ RR = 0,66, khoảng tin cậy 95% CI 0,57 - 0,78, p < 0,00001, tỷ lệ đáp ứng trung bình: 53,3% so với 32,7%) [3]. Khi so sánh với thuốc chống trầm cảm tổng hợp trên 2.231 bệnh nhân, cây ban âu có hiệu quả tương đương (RR = 0,96, 95% CI 0,85 - 1,08, p = 0,5, tỷ lệ đáp ứng 53,2% so với 51,3%) [3]. Riêng phân nhóm trầm cảm nhẹ đến trung bình gồm 1.166 bệnh nhân, cây ban âu thậm chí cho kết quả tốt hơn thuốc chống trầm cảm tổng hợp (RR = 0,85, 95% CI 0,75 - 0,97, p = 0,01, tỷ lệ đáp ứng 59,5% so với 52,9%) cùng tỷ lệ bỏ cuộc thấp hơn nhờ dung nạp tốt [3].

Nghiên cứu tổng quan Cochrane trích trong y văn năm 2008 thu thập 37 thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên kéo dài tối thiểu 4 tuần với 4.925 người lớn cũng xác nhận: kết quả gộp từ 24 thử nghiệm chỉ ra cây ban âu vượt trội hơn giả dược (tỷ số tỷ lệ đáp ứng 1,55, 95% CI 1,42 - 1,70), và 13 thử nghiệm chứng minh hiệu quả không khác biệt so với các thuốc chống trầm cảm cũ hay mới (tỷ số tỷ lệ đáp ứng 1,01, 95% CI 0,93 - 1,10) [5]. Do đó, nếu mất ngủ là hệ quả phát sinh từ trầm cảm nhẹ, người bệnh có thể nhận thấy giấc ngủ gián tiếp cải thiện khi tâm trạng ổn định hơn [8], [4].

Hiểu lầm thường gặp: Cứ thảo mộc là an toàn và uống được tùy tiện

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là xem các loại trà thảo dược từ cây ban âu là "thuốc ngủ thảo mộc lành tính", không có tác dụng phụ. Thực tế, nhiều người sử dụng cây ban âu vượt ra ngoài các hướng dẫn y tế, tạo ra những rủi ro tiềm ẩn cho sức khỏe [4].

Dù tỷ lệ phản ứng phụ của chiết xuất thảo dược được báo cáo là thấp [2], [6], tính an toàn của nó lại bị đe dọa nghiêm trọng bởi đặc tính tương tác thuốc. Cây ban âu là một chất cảm ứng mạnh đối với enzym chuyển hóa gan CYP 3A4 [4]. Điều này đồng nghĩa với việc nó có thể thúc đẩy quá trình chuyển hóa, làm giảm nồng độ trong máu và vô hiệu hóa tác dụng của hàng loạt loại thuốc chuyển hóa qua con đường này [4].

Nghiêm trọng hơn, cây ban âu hoạt động như một chất ức chế MAOI yếu và làm tăng nồng độ serotonin [4], [5]. Khi người bệnh tự ý uống trà ban âu phối hợp cùng các thuốc chống trầm cảm thuộc nhóm ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI) như sertraline hay paroxetine, nguy cơ xuất hiện Hội chứng Serotonin (5-HT Syndrome) – một cấp cứu nhiễm độc thần kinh nguy hiểm – sẽ tăng cao [4].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ mang thai và đang cho con bú cần tuyệt đối cẩn trọng. Mặc dù có các bằng chứng tiền lâm sàng sơ bộ, hiện vẫn thiếu các bằng chứng thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) quy mô lớn đáng tin cậy về tính an toàn và hiệu quả của cây ban âu đối với chứng trầm cảm chu sinh (PND) [4]. Đáng lưu ý, nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt chất hypericin từ thảo dược này có thể bài tiết qua sữa mẹ ở nồng độ thấp [4].

Những người đang điều trị các bệnh lý mãn tính, người đang sử dụng thuốc kê đơn chuyển hóa qua gan, hoặc người đang dùng thuốc chống trầm cảm tân dược không được tự ý sử dụng bất kỳ chế phẩm nào chứa cây ban âu mà chưa thông qua bác sĩ điều trị [4], [6].

Ngoài ra, người bị mất ngủ kinh niên không rõ nguyên nhân cũng không nên tự ý dùng cây ban âu với hy vọng trị dứt cơn mất ngủ, vì thiếu hoàn toàn bằng chứng về hiệu quả gây ngủ trực tiếp của thảo dược này [1].

Gợi ý áp dụng và giải pháp cho người mất ngủ

Đối với người đang vật lộn với chứng mất ngủ kinh niên, việc đặt niềm tin vào các loại trà cây ban âu đóng gói sẵn là giải pháp thiếu cơ sở khoa học [1]. Để cải thiện giấc ngủ bền vững và an toàn, người bệnh nên tiếp cận theo hướng đa diện:

  • Không tự ý dùng cây ban âu làm trà uống trị mất ngủ: Cần nhận thức rõ cây ban âu chủ yếu tác động lên rối loạn khí sắc (trầm cảm) chứ không phải thuốc ngủ thảo dược [1], [3]. Nếu bạn nghi ngờ mất ngủ do trầm cảm hoặc rối loạn lo âu, hãy đến cơ sở chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý để được thăm khám chính xác thay vì tự chữa trị tại nhà [7], [4].
  • Thực hành các liệu pháp hành vi: Y văn ghi nhận các liệu pháp hành vi bao gồm giới hạn thời gian nằm trên giường (sleep restriction), kiểm soát kích thích (stimulus control), thư giãn và duy trì vệ sinh giấc ngủ là những giải pháp hỗ trợ điều trị mất ngủ có bằng chứng khoa học rõ ràng [7].
  • Tạo thói quen lành mạnh: Duy trì giờ đi ngủ và thức dậy cố định mỗi ngày, hạn chế ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử trước khi ngủ, đảm bảo phòng ngủ thoáng mát, tối và yên tĩnh. Cần tránh dùng các chất kích thích như caffeine, trà đặc hay rượu bia vào buổi tối.
  • Tư vấn y tế: Luôn thảo luận với bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung hay trà thảo dược nào, đặc biệt khi bạn đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh nền nhằm phòng ngừa tương tác chuyển hóa qua CYP 3A4 [4].

Mất ngủ kinh niên là một vấn đề phức tạp liên quan đến thể chất và tâm lý. Việc phân định rạch ròi tác dụng thực tế của thảo dược và tuân thủ các phương pháp y khoa đã được chứng minh là cách an toàn nhất để tìm lại sự thư thái cho giấc ngủ.