Củ ngưu bàng ngày càng quen thuộc trên mâm cơm và các bài thuốc thanh nhiệt. Nhiều người tin củ ngưu bàng đào ngoài tự nhiên sẽ sạch, lành hơn cây trồng công nghiệp. Quan niệm này tiềm ẩn rủi ro sức khỏe lớn nếu đất trồng bị ô nhiễm.

Ngưu bàng là loại rễ cọc đâm sâu vào lòng đất. Cây trồng hấp thu dinh dưỡng lẫn chất độc trực tiếp từ đất và phân bón. Do đó, củ tự nhiên hay củ công nghiệp không quyết định độ an toàn, mà chất lượng nguồn đất và kiểm định nguồn gốc mới là yếu tố quyết định.

Cơ chế tích tụ kim loại nặng từ đất vào rễ

Cây trồng lấy nước và khoáng chất qua hệ thống mao rễ. Khi đất chứa kim loại độc hại, rễ cây tiếp xúc đầu tiên và giữ lại lượng lớn chất ô nhiễm.

Kim loại nặng từ nguồn tự nhiên hoặc phân bón hóa học lắng đọng trong đất rồi chuyển dịch vào mô thực vật [1]. Tùy cơ chế sinh học, nhiều loài có xu hướng lưu giữ độc chất nhiều nhất ở rễ trước khi vận chuyển lên thân, lá [2], [3]. Rễ ngưu bàng ăn sâu nên dễ tích tụ chì, cadmium nếu thổ nhưỡng ô nhiễm.

Nghiên cứu thực nghiệm về sự tích tụ kim loại ở các bộ phận cây

Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá đất trồng lúa chịu ảnh hưởng bởi phân bón hóa học ven biển phía Đông Ấn Độ [1]. Nghiên cứu đo hàm lượng các kim loại Cd, Cr, Pb, Cu, Mn, Zn trong đất và từng bộ phận cây [1]. Kết quả cho thấy hệ số tích lũy sinh học (BAF) sắp xếp theo thứ tự Zn > Mn > Cd > Cu > Cr > Pb [1]. Đáng chú ý, phân bón hóa học giải phóng kim loại độc hại vào đất và tích lũy vào lúa, đẩy chỉ số rủi ro sức khỏe (HI) ở người lớn lên 1,561 và trẻ em lên 1,360, vượt ngưỡng an toàn [1].

Nghiên cứu năm 2018 tại Taxco, Mexico phân tích cây ngô (Zea mays) trồng trên đất ô nhiễm chất thải mỏ quặng [2]. Các nhà khoa học đo đạc 13 kim loại và nhận thấy mô hình tích lũy giảm dần từ rễ > lá > quả [2]. Sự tích tụ này tác động tiêu cực đến 50% kích thước, hình thái lá, 55% sinh khối và gây tổn thương ADN của cây [2].

Nghiên cứu công bố năm 2020 trên cây Rhazya stricta trồng trong chậu thí nghiệm suốt 3 tháng với các nồng độ ô nhiễm Cd, Pb, Cu, Zn ở mức 10, 50 và 100 mg/kg [3]. Kết quả chỉ ra kim loại nặng tích tụ ở rễ cao hơn hẳn thân và lá [3]. Đặc biệt, nồng độ Cd và Zn đạt mức cao nhất ở rễ rồi mới đến lá, còn Pb và Cu đạt mức cao nhất ở rễ rồi đến thân [3].

Nghiên cứu năm 2020 trên cây xoan (Melia azedarach) tại bãi thải nhà máy muối crom ở Trung Quốc cho thấy cây tích lũy Cd tối đa 15,61 mg/kg và Cr tới 925,07 mg/kg [4]. Khi thử nghiệm cây con với dung dịch 20 mg/L Cd(II) hoặc Cr(VI), rễ tích tụ cực lớn: 2708,03 mg/kg Cd và 824,65 mg/kg Cr [4]. Hệ số chuyển vị (TF) dưới 0,25 đối với Cd và dưới 0,32 đối với Cr chứng minh phần lớn độc chất bị giữ chặt tại rễ [4].

Tự nhiên hay công nghiệp: Bằng chứng khoa học nói gì?

Cây mọc tự nhiên ven đường xá, bãi thải hoặc khu mỏ chịu ô nhiễm nặng nề từ bụi kim loại và chất thải công nghiệp [2], [4]. Đất hoang dã chưa qua xử lý có thể chứa lượng lớn chì, crom hay cadmium [4], [5]. Ngược lại, canh tác công nghiệp lạm dụng phân bón hóa học cũng làm tăng nguy cơ kim loại nặng thâm nhập mô cây [1].

Tuy nhiên, đất công nghiệp nếu được xử lý khử nhiễm đúng quy chuẩn vẫn cho nông sản an toàn. Nghiên cứu năm 2017 tại một khu vực gần lò luyện kim màu cho thấy: đất ô nhiễm sau khi được rửa bằng axit hoặc phối trộn với đất sạch vẫn duy trì năng suất lúa, cao lương, lúa mì; hàm lượng kim loại nặng trong hạt gạo vẫn nằm trong ngưỡng an toàn [6].

Điều này khẳng định: cây tự nhiên không đồng nghĩa với "sạch", và nông sản trồng kiểm soát không đồng nghĩa với "nhiễm độc".

Hiểu lầm thường gặp về củ ngưu bàng

Nhiều người lầm tưởng củ ngưu bàng đào ở vùng đồi núi tự nhiên luôn nguyên chất và an toàn tuyệt đối. Thực tế, rễ cây có đặc tính hấp thụ và tích tụ kim loại nặng cao hơn hẳn thân quả [2], [3]. Nếu vùng đất tự nhiên đó chứa quặng khoáng hoặc ngấm nước thải ô nhiễm, củ ngưu bàng sẽ trở thành nơi tích tụ độc tố nhiều nhất [2], [4].

Quan niệm thứ hai cho rằng rửa sạch lớp vỏ ngoài sẽ loại bỏ hết độc chất. Kim loại nặng như Pb, Cd khi đã được rễ hấp thụ sẽ phân bố sâu bên trong mô tế bào thực vật, không thể làm sạch bằng nước rửa thông thường [4], [3].

Ai nên thận trọng khi dùng ngưu bàng?

Người có tiền sử bệnh thận cần thận trọng trước các sản phẩm rễ củ chưa rõ xuất xứ. Thận là cơ quan đào thải chính, rất dễ tổn thương nếu cơ thể hấp thu cadmium và chì tồn lưu.

Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ cần tránh dùng ngưu bàng trôi nổi. Kim loại nặng tích tụ qua chuỗi thức ăn gây nguy cơ tổn hại hệ thần kinh và sức khỏe dài hạn, tương tự cảnh báo chỉ số nguy hại tăng cao ở người tiêu dùng nông sản nhiễm kim loại [1]. Người đang điều trị bệnh mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng ngưu bàng như vị thuốc thường xuyên.

Cách chọn mua và sử dụng an toàn

  • Chọn sản phẩm có nguồn gốc minh bạch: Ưu tiên ngưu bàng đạt chứng nhận kiểm nghiệm kim loại nặng, trồng tại vùng đất được quản lý chất lượng nước và phân bón.
  • Không thu hái tự nhiên tùy tiện: Tránh đào hoặc mua ngưu bàng mọc hoang gần khu công nghiệp, mỏ khoáng, bãi rác hay đường giao thông lớn.
  • Sơ chế đúng cách: Gọt bỏ vỏ ngoài, ngâm nước để giảm bớt nhựa, nấu chín kỹ.
  • Dùng lượng vừa phải: Sử dụng xen kẽ trong chế độ ăn đa dạng, không lạm dụng ngưu bàng thay thế thực phẩm chính dài ngày.

Hiểu rõ bản chất tích tụ kim loại nặng giúp người tiêu dùng lựa chọn ngưu bàng an toàn, tránh tâm lý sùng bái hàng "tự nhiên" thiếu căn cứ kiểm định.