Nhiều người có thói quen hễ xuất hiện cơn đau đầu dữ dội là tìm ngay đến các loại thuốc cắt cơn nhanh, trong đó có nhóm thuốc chứa hoạt chất ergotamine có nguồn gốc từ nấm cựa khỏa mạch (ergot). Tuy nhiên, việc tự ý dùng thuốc kéo dài hoặc uống tăng liều bất chấp cảnh báo y tế đang dẫn tới những hệ lụy khôn lường cho mạch máu. Một thắc mắc phổ biến của bệnh nhân là tại sao một loại thuốc chữa đau đầu lại có thể khiến các đầu ngón tay, ngón chân tê dại, lạnh buốt, thậm chí đứng trước nguy cơ hoại tử đen.
Thực tế lâm sàng cho thấy, việc lạm dụng hoạt chất ergotamine tartrate về cả liều lượng lẫn thời gian điều trị có thể gây ra hội chứng ngộ độc ergotism, đặc trưng bởi tình trạng co thắt dữ dội và kéo dài của hệ thống động mạch ngoại vi [1], [2]. Tình trạng này làm giảm sút hoặc cắt đứt hoàn toàn dòng máu nuôi dưỡng các chi, dẫn đến biến chứng thiếu máu cục bộ nghiêm trọng đe dọa trực tiếp sự toàn vẹn của tứ chi nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời [1], [3].
Cựa khỏa mạch và cơ chế co thắt mạch ngoại vi kéo dài
Ergotamine là một alkaloid tự nhiên được chiết xuất hoặc tổng hợp từ nấm cựa khỏa mạch (Claviceps purpurea), một loại nấm ký sinh trên các loại ngũ cốc, từ lâu đã được ứng dụng trong điều trị các cơn đau nửa đầu (migraine) [1], [4]. Về mặt dược lý học, ergotamine hoạt động như một chất chủ vận một phần (partial agonist) trên cả thụ thể alpha-1 adrenergic và thụ thể serotonin [4]. Khi gắn kết vào các thụ thể này trên thành mạch, hoạt chất thúc đẩy sự co cơ trơn mạch máu một cách mạnh mẽ [4].
Ở liều điều trị thông thường và kiểm soát ngắn hạn, tác dụng co mạch này giúp làm giảm sự giãn nở quá mức của các mạch máu trong màng não, từ đó làm dịu nhanh cơn đau nửa đầu. Tuy nhiên, khi bệnh nhân dùng thuốc liên tục nhiều ngày hoặc uống quá liều, ergotamine sẽ kích thích thụ thể kéo dài, gây co thắt động mạch toàn thân ở cả các mạch máu lớn và nhỏ [2]. Sự co thắt bệnh lý này diễn ra dai dẳng, làm lòng mạch thu hẹp nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng thiếu máu nuôi dưỡng các mô ngoại biên [2]. Nếu co thắt kéo dài liên tục, lớp cơ trơn của thành động mạch thậm chí có thể bị phì đại nghiêm trọng [5].
Nguy cơ hoại tử đầu chi: Nghiên cứu ghi nhận điều gì?
Các báo cáo y văn đã chỉ ra rõ ràng mối liên hệ nhân quả giữa thói quen lạm dụng thuốc chứa ergotamine và nguy cơ tổn thương mạch máu chi trầm trọng. Một nghiên cứu công bố năm 1986 mô tả hai trường hợp thiếu máu ngoại vi cấp tính nặng do lạm dụng ergotamine [1]. Tình trạng co thắt mạch ngoại vi do ngộ độc ergotamine có thể tiến triển tới hoại tử chi và buộc phải phẫu thuật cắt cụt nếu không can thiệp kịp thời [1]. Hai bệnh nhân này sau đó đã được điều trị thành công bằng phương pháp truyền tĩnh mạch hoặc truyền động mạch hoạt chất sodium nitroprusside [1].
Một trường hợp điển hình khác được công bố năm 2000 ghi nhận nữ bệnh nhân 29 tuổi nhập viện vì đau chân dữ dội kéo dài nhiều tuần [3]. Bệnh nhân này có tiền sử đau đầu hàng ngày và đã tự ý uống chế phẩm Cafergot tương đương 2 đến 3 mg ergotamine mỗi ngày liên tục trong suốt 2 đến 3 tháng [3]. Một tuần trước nhập viện, bệnh nhân xuất hiện cảm giác tê bì, lạnh từ dưới đầu gối trở xuống, da chân lạnh tái và mất hoàn toàn mạch đập bên dưới bẹn [3]. Kết quả chụp mạch máu cho thấy động mạch đùi nông hai bên bị hẹp nặng một đoạn dài 5 đến 6 cm, kèm theo bán hẹp động mạch khoeo bên phải [3]. Rất may mắn, sau khi dừng ngay thuốc ergotamine, các triệu chứng đau và tê buốt thuyên giảm dần trong vài ngày, hình ảnh chụp mạch sau 2 ngày cho thấy dòng máu đã được tái lập [3].
Năm 2005, y văn tiếp tục ghi nhận ca bệnh nam giới 53 tuổi có tiền sử đau nửa đầu từ thời trẻ, lạm dụng các chế phẩm ergotamine liên tục đến tận ngày trước khi nhập viện [2]. Bệnh nhân có biểu hiện mất cảm giác đối xứng ở các ngón tay suốt 7 ngày, kèm theo đau dữ dội và tím tái mô cái bàn tay phải, huyết áp tay không đo được và mạch ngoại vi giảm toàn thân [2]. Chụp mạch phát hiện hẹp phân đoạn ở các động mạch của cả chi trên lẫn chi dưới [2]. Các bác sĩ đã chỉ định ngừng thuốc ergotamine và cho dùng thuốc giãn mạch nifedipine, sau đó triệu chứng và hình ảnh chụp mạch kiểm tra đều trở về bình thường [2].
Năm 2008, một báo cáo khác ghi nhận trường hợp nam thanh niên 25 tuổi dùng thuốc chứa ergotamine trị đau nửa đầu chỉ trong 1 tuần nhưng đã xuất hiện lạnh đột ngột, nhợt nhạt và đau đớn ở bàn tay, bàn chân suốt 2 ngày [4]. Thăm khám ban đầu cho thấy mất hoàn toàn mạch quay, mạch trụ, mạch khoeo và mạch chày ở cả hai bên cơ thể [4]. Chụp mạch xác nhận co thắt lan tỏa các động mạch ở cả hai chi dưới [4]. Trường hợp này ban đầu kháng trị với sodium nitroprusside, nhưng sau khi được tiêm tĩnh mạch một liều methylprednisolone sodium succinate (1 mg/kg), mạch đã đập trở lại sau 2 giờ và co thắt mạch máu chi dưới cải thiện rõ sau 12 giờ [4].
Tổn thương đa cơ quan khi lạm dụng ergotamine
Hiện tượng co thắt mạch do ergotamine không chỉ giới hạn ở các chi mà còn có thể đe dọa các cơ quan nội tạng quan trọng khác trong cơ thể. Một nghiên cứu năm 1977 đã mô tả trường hợp một phụ nữ 50 tuổi bị viêm đại tràng thiếu máu cục bộ sau khi uống một liều lớn ergotamine tartrate, dù không có bệnh lý tim mạch, chuyển hóa hay viêm nhiễm từ trước [6]. Đây là bằng chứng cho thấy hoạt chất này có khả năng làm gián đoạn tưới máu tại hệ tiêu hóa [6].
Nguy hiểm hơn, một nghiên cứu năm 2000 đã báo cáo về bệnh nhân nam 65 tuổi lạm dụng ergotamine do đau nửa đầu dữ dội, phải nhập viện phẫu thuật mở bụng do đau bụng tăng dần trong 1 tuần [5]. Quá trình phẫu thuật phát hiện các vùng hoại tử ở ruột non và đại tràng sigma, giải phẫu bệnh cho thấy sự phì đại nghiêm trọng của lớp cơ trơn động mạch mạc treo do hậu quả của co thắt mạch mạn tính [5]. Sau mổ, bệnh nhân tiếp tục bị thiếu máu cục bộ các chi được xác nhận qua chụp mạch, đồng thời xuất hiện các dấu hiệu thiếu máu ở các đầu chi và hoại tử lưỡi trước khi tử vong [5]. Điều này cho thấy ngộ độc cựa khỏa mạch có thể biểu hiện đa dạng và dẫn đến kết cục tử vong nếu mạch máu tổn thương trên diện rộng [5].
Cảnh báo đặc biệt về tương tác thuốc làm bùng phát thiếu máu
Một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến tình trạng thiếu máu đầu chi xảy ra ngay cả khi người bệnh dùng ergotamine ở liều lượng thông thường là do tương tác thuốc bất lợi. Năm 1982, một nghiên cứu đã cảnh báo tình trạng thiếu máu cấp tính ở chi dưới xảy ra trên bệnh nhân dùng phối hợp ergotamine tartrate với erythromycine propionate, đồng thời nhấn mạnh sự nguy hiểm của phối hợp này trên người suy gan [7].
Báo cáo chi tiết năm 1993 cũng ghi nhận một phụ nữ 36 tuổi dùng ergotamine ở liều thông thường nhưng kết hợp với kháng sinh erythromycin đã bị thiếu máu chi dưới nghiêm trọng [8]. Nghiên cứu giải thích rằng các thuốc có chu trình chuyển hóa qua gan chung với dẫn xuất ergotamine như erythromycin có thể làm chậm quá trình đào thải, gây ngộ độc nặng [8]. Tình trạng thiếu máu cực độ ở bệnh nhân này đã dẫn tới bệnh lý thần kinh sợi trục do thiếu máu nuôi dưỡng chi (ischemic monomelic neuropathy), một dạng hoại tử sợi trục thần kinh do mất dòng máu tưới ở đầu xa của chi [8]. Tình trạng co thắt chỉ được giải quyết sau khi can thiệp khẩn cấp bằng truyền thuốc sodium nitroprusside [8].
Giới hạn an toàn và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng thuốc chứa ergotamine là thuốc giảm đau thông thường, có thể uống lặp lại liên tục nhiều lần trong ngày mỗi khi cơn đau đầu tái phát. Đây là một quan niệm sai lầm cực kỳ nguy hiểm. Ergotamine là hoạt chất điều trị chuyên biệt cho cơn đau nửa đầu, không dùng để giảm đau cơ khớp, đau đầu do căng thẳng hay đau răng. Độc tính co mạch có thể xuất hiện do tự ý dùng thuốc, lạm dụng thuốc quá mức, nhưng đôi khi cũng có thể xảy ra do cơ địa quá mẫn cảm của từng cá nhân [1].
Một hiểu lầm khác là triệu chứng tê bì, lạnh các ngón tay ngón chân chỉ là do trúng gió hoặc mệt mỏi nhất thời. Khi đang dùng thuốc trị đau nửa đầu mà xuất hiện cảm giác lạnh buốt, da tím tái hoặc tê bì ở ngón tay, ngón chân, người bệnh tuyệt đối không được chườm nóng hay xoa bóp dầu cay mà phải nghĩ ngay đến biến chứng co thắt mạch ngoại vi do thuốc [2], [3]. Việc chậm trễ phát hiện có thể biến tình trạng co thắt phục hồi được thành hoại tử không hồi phục [1], [8].
Dữ liệu y văn chỉ ra rằng biện pháp tiên quyết và quan trọng hàng đầu khi xảy ra ngộ độc ergotamine là phải lập tức ngừng sử dụng thuốc [2], [3]. Trong nhiều trường hợp nhẹ đến vừa, việc ngừng thuốc kịp thời là đủ để tái lập lưu lượng máu và làm biến mất các triệu chứng [2], [3]. Đối với các trường hợp co thắt mạch nặng, các bác sĩ có thể sử dụng các thuốc giãn mạch như sodium nitroprusside [1], [8], nifedipine [2], nitroglycerin [7] hoặc cân nhắc methylprednisolone trong trường hợp đáp ứng kém [4].
Ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng ergotamine?
Dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, người bệnh có tiền sử bệnh lý mạch máu, suy giảm chức năng gan hoặc thận cần hết sức thận trọng và tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng ergotamine [2], [7]. Tình trạng suy gan làm suy giảm khả năng chuyển hóa thuốc, dẫn đến tích lũy nồng độ cao trong máu và làm tăng vọt nguy cơ co thắt mạch ngoại vi [7].
Bên cạnh đó, người đang trong quá trình điều trị bằng các thuốc kháng sinh nhóm macrolid (như erythromycin) tuyệt đối không được tự ý kết hợp với ergotamine nếu không có chỉ định từ bác sĩ [8], [7]. Người có cơ địa nhạy cảm hoặc dễ phản ứng quá mẫn cũng có thể gặp biến chứng co mạch dù dùng liều không quá cao [1]. Bất kỳ ai xuất hiện các biểu hiện bất thường ở mạch đập ngoại vi hay thay đổi màu sắc da đầu chi đều cần được đưa đến cơ sở y tế chuyên khoa để thăm khám kỹ lưỡng và loại trừ các bệnh lý khác [2].
Khuyến cáo áp dụng thực tế an toàn
Để phòng tránh nguy cơ thiếu máu nuôi dưỡng chi và bảo vệ sức khỏe hệ mạch máu khi điều trị đau nửa đầu, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:
- Không bao giờ tự ý mua hoặc uống các chế phẩm chứa hoạt chất ergotamine khi chưa có chẩn đoán chính xác và đơn thuốc từ bác sĩ chuyên khoa thần kinh.
- Tuyệt đối không tự ý tăng liều, không uống bù liều và không kéo dài thời gian dùng thuốc quá số ngày quy định trong đợt điều trị.
- Luôn chủ động thông báo cho bác sĩ điều trị và dược sĩ danh sách toàn bộ các loại thuốc, kháng sinh đang sử dụng để sàng lọc nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm qua gan [8], [7].
- Ngay khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường như bàn tay, bàn chân tê buốt, da chuyển sang màu tái nhợt hoặc tím thâm, đau buốt dữ dội vùng chi, người bệnh phải lập tức ngưng thuốc và đến ngay bệnh viện để được chẩn đoán và điều trị giãn mạch kịp thời [2], [3].
Thuốc chứa ergotamine chiết xuất từ cựa khỏa mạch là công cụ hữu hiệu trong điều trị cơn đau nửa đầu nếu được dùng đúng cách và đúng chỉ định. Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng điều trị và độc tính co mạch làm hoại tử chi rất mong manh khi thuốc bị lạm dụng hoặc dùng sai cách. Người bệnh cần lắng nghe cơ thể, sử dụng thuốc thận trọng theo chỉ dẫn y tế để bảo vệ toàn vẹn đôi bàn tay, bàn chân cũng như tính mạng của chính mình.
