Cơn sốt tìm thảo dược hạ huyết áp và lời đồn về cây nhàu

Huyết áp cao là mối lo ngại thường trực của hàng triệu người lớn tuổi và người có bệnh nền tim mạch. Trước nỗi sợ phải phụ thuộc thuốc tây cả đời, nhiều người rỉ tai nhau tìm mua các loại cây cỏ vườn nhà, trong đó các bộ phận của cây nhàu hay rễ nhàu nước được săn đón như cứu cánh trị cao huyết áp.

Thực tế, nhàu nước có thực sự giúp hạ huyết áp như lời đồn thổi hay không? Dù một số chiết xuất từ chi Nhàu (Morinda) cho thấy tiềm năng hạ áp trong phòng thí nghiệm và trên động vật, hiện vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng bài bản nào chứng minh rễ nhàu nước điều trị hiệu quả hoặc thay thế được thuốc huyết áp trên cơ thể người.

Huyết áp, tưới máu cơ quan và những lầm tưởng phổ biến

Huyết áp động mạch đóng vai trò là động lực chính duy trì áp lực tưới máu đến các cơ quan trọng yếu trong cơ thể [1]. Nhiều người thường mang tâm lý sốt ruột, muốn huyết áp phải hạ thật nhanh bằng mọi giá khi thấy chỉ số tăng cao [1].

Tuy nhiên, việc điều hòa huyết áp của cơ thể diễn ra qua mạng lưới rất phức tạp và chịu sự chi phối của nhiều cơ chế bù trừ [2]. Mục tiêu quản lý huyết áp không đơn thuần là ép chỉ số về một con số cố định, mà là đảm bảo tưới máu mô đầy đủ mà không gây áp lực quá mức lên hệ tim mạch [1]. Tình trạng tụt huyết áp đột ngột hoặc hạ áp quá mức đều có thể gây giảm tưới máu và dẫn đến rối loạn chức năng các cơ quan [1, 3].

Dữ liệu tiền lâm sàng nói gì về tác dụng hạ áp của chiết xuất nhàu?

Hiện nay, các nghiên cứu khoa học chủ yếu tập trung vào chiết xuất từ lá và quả của loài nhàu phổ biến (Morinda citrifolia), thay vì phân tách riêng biệt rễ nhàu nước.

Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã đánh giá tác động hạ áp của chiết xuất ethanol từ lá và quả cây Morinda citrifolia trên chuột cống bị gây tăng huyết áp bằng dexamethasone [3]. Trong thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu xác định hàm lượng phenolic tổng số trong chiết xuất ethanol của lá là 1,789 +- 0,116 mg đương lượng axit gallic/g mẫu, và chiết xuất quả là 1,677 +- 0,051 mg/g mẫu [3]. Hàm lượng rutin trong chiết xuất lá đạt 0,92 +- 0,19%, trong khi hàm lượng scopoletin trong chiết xuất quả là 0,46 +- 0,05% [3].

Kết quả thực nghiệm ghi nhận chiết xuất lá, chiết xuất quả cũng như dạng phối hợp cả hai đều làm giảm huyết áp đáng kể ở chuột thí nghiệm [3]. Đáng chú ý, nhóm sử dụng kết hợp cả lá và quả cho hoạt tính hạ áp mạnh nhất, giúp giảm huyết áp tâm thu 16,71 +- 3,95%, giảm huyết áp tâm trương 21,49 +- 7,90%, và giảm huyết áp động mạch trung bình 19,58 +- 6,35% [3]. Mặc dù cải thiện được chỉ số huyết áp, tất cả các nhóm chiết xuất này đều không thể sửa chữa hoặc ngăn chặn tổn thương thận do dexamethasone gây ra trên chuột [3].

Bằng chứng tổng quan về chi Nhàu và khoảng trống thử nghiệm trên người

Theo một bài tổng quan công bố năm 2020 về các loài thuộc chi Morinda tại Ấn Độ, chi này thuộc họ Thiến thảo (Rubiaceae) và sở hữu thành phần hóa thực vật vô cùng phong phú bao gồm iridoid, flavonoid, glycoside flavonoid, anthraquinone, coumarin, lignan, nonioside, phenolic và triterpenoid [4]. Các sản phẩm từ nhàu như viên nang, viên nén, nước ép quả được dùng trên lâm sàng nhằm hỗ trợ duy trì huyết áp, giảm gốc tự do superoxide, cũng như giảm nồng độ mỡ máu HDL và LDL [4].

Dẫu vậy, các báo cáo khoa học uy tín hiện nay nhấn mạnh rằng đa phần dữ liệu chỉ tập trung vào loài Morinda citrifolia, trong khi các loài khác cùng chi có rất ít nghiên cứu được thực hiện [4]. Với phần rễ, y học chủ yếu nghiên cứu rễ loài ba kích (Morinda officinalis) dạng viên nang hoặc viên nén chứa oligosaccharide để hỗ trợ các vấn đề về thận và rối loạn chức năng tình dục [4]. Trong ống nghiệm, polysaccharide từ rễ Morinda cũng cho thấy khả năng ức chế quá trình chết rụng của tế bào tạo xương (nghiên cứu năm 2008 trên chuột sơ sinh) thông qua điều hòa biểu hiện gen Bcl-2 và Bax [5].

Khoảng trống lớn nhất hiện nay là hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên bệnh nhân cao huyết áp để xác thực hiệu quả cũng như tính an toàn của rễ nhàu nước. Tương tự như nhiều thảo dược dân gian khác được đồn đại hạ áp, việc suy diễn tác dụng từ ống nghiệm và chuột sang người mà không có thử nghiệm lâm sàng là rất vội vàng và tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe lớn [6].

Cảnh báo độc tính và những ai cần đặc biệt thận trọng

Nhiều người quan niệm cây cỏ tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không hại. Tuy nhiên, các nghiên cứu độc tính học đã chỉ ra rằng sử dụng nước ép quả Morinda citrifolia ở liều cao (4.000 hoặc 5.000 mg/kg) liên tục trong 2 tháng trở lên có thể gây độc tính rõ rệt lên gan và thận [4]. Trong khi đó, chiết xuất rễ dạng cồn và dạng nước của loài M. officinalis được ghi nhận là an toàn trong phạm vi điều trị thử nghiệm [4].

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ nhàu hay rễ nhàu nước:

  • Người đang được kê đơn thuốc điều trị tăng huyết áp: Nguy cơ tương tác thuốc có thể gây biến động huyết áp khó lường.
  • Người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan hoặc bệnh thận mạn tính: Nguy cơ quá tải chuyển hóa và tăng độc tính khi dùng liều cao kéo dài [4].
  • Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận độ an toàn trên nhóm đối tượng này.

Áp dụng thực tế sao cho an toàn, đúng cách

Nếu bạn đang tìm kiếm các biện pháp hỗ trợ kiểm soát huyết áp bằng lối sống tự nhiên, hãy tham khảo các nguyên tắc thực tế sau:

  • Tuyệt đối không bỏ thuốc chỉ định: Không bao giờ được tự ý ngưng hoặc giảm liều thuốc hạ áp do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước sắc rễ nhàu nước.
  • Dùng liều lượng chừng mực: Nếu dùng các sản phẩm từ quả nhàu đã qua chế biến hoặc nước ép nhàu như thực phẩm bổ sung, chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất, tránh lạm dụng liều lượng quá cao [4].
  • Lắng nghe cơ thể và theo dõi huyết áp: Thường xuyên đo huyết áp tại nhà để nhận biết sớm các biến đổi bất thường, tránh để tụt huyết áp quá mức gây ảnh hưởng đến tưới máu các cơ quan [1, 3].
  • Tham vấn chuyên môn: Luôn trao đổi với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi muốn dùng phối hợp bất kỳ bài thuốc dân gian nào từ rễ cây nhàu.

Nhàu nước và các loài thuộc chi Nhàu mang lại tiềm năng sinh học phong phú, nhưng chưa thể khẳng định là thuốc trị bệnh cao huyết áp ở người. Người bệnh cần giữ cái nhìn khoa học, không phó thác sức khỏe cho những lời truyền miệng chưa được kiểm chứng lâm sàng.