Nhiều người tìm đến các sản phẩm chiết xuất từ nhau thai sản phụ với kỳ vọng đảo ngược quy trình lão hóa và giúp làn da trẻ lại như thời thanh xuân. Nhau thai thường được quảng bá như một nguồn dinh dưỡng thần kỳ chứa các yếu tố tăng trưởng và peptide kích thích tế bào da sản sinh collagen mạnh mẽ. Tuy nhiên, liệu tác dụng chống lão hóa này là sự thật khoa học hay chỉ là lời thổi phồng của ngành công nghiệp tiếp thị?
Câu trả lời ngắn gọn là: Những tiềm năng sinh học của nhau thai trong việc bảo vệ tế bào và chống oxy hóa là có thật, nhưng phần lớn bằng chứng hiện nay mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào trong phòng thí nghiệm hoặc trên mô hình động vật. Các dữ liệu lâm sàng chất lượng cao trên người còn rất hạn chế, đặc biệt là thiếu các thử nghiệm đối chứng quy mô lớn đối với chiết xuất nhau thai người.
Cơ chế tác động: Nhau thai tác động lên tế bào như thế nào?
Nhau thai là một cơ quan tạm thời trong thai kỳ ở động vật có vú, đóng vai trò kết nối thai nhi với thành tử cung của mẹ qua dây rốn [1]. Do nhiệm vụ nuôi dưỡng sự sống, nhau thai được xem là kho chứa tự nhiên giàu các yếu tố tăng trưởng, hormone sinh học, cytokine, peptide hoạt tính sinh học, enzyme, vitamin và khoáng chất [1, 4].
Ở góc độ sinh học tế bào da, lão hóa da thường liên quan mật thiết đến tình trạng mất cân bằng oxy hóa và viêm mạn tính [2]. Khi da tiếp xúc với bức xạ tử ngoại (UV) hoặc hóa chất, lượng các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) tăng vọt, gây tổn thương tế bào và thoái hóa cấu trúc ngoại bào [2]. Chiết xuất nhau thai và các túi ngoại bào (exosome) tiết ra từ tế bào nuôi của nhau thai người đã được ghi nhận có khả năng ức chế stress oxy hóa và giảm sản sinh các gốc ROS trong tế bào [2, 7].
Khi tình trạng stress oxy hóa và các phản ứng viêm được kiềm chế, các tế bào nguyên bào sợi dưới da có môi trường thuận lợi hơn để di chuyển, tăng sinh và tổng hợp các thành phần của ma trận ngoại bào [3]. Ngoài ra, nhau thai còn được ghi nhận có chứa các peptide hoạt tính sinh học nhỏ, ví dụ như dipeptide cyclo-trans-4-Lhydroxyprolyl-L-serine, có tác dụng điều hòa phản ứng miễn dịch và bảo vệ tế bào [4].
Nghiên cứu trên tế bào: Tín hiệu phục hồi nguyên bào sợi da
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã kiểm tra năng lực tái tạo và chống lão hóa của môi trường nuôi cấy có điều kiện (TB-CM) và các túi ngoại bào hay exosome (TB-Exos) có nguồn gốc từ tế bào nuôi của nhau thai người [3]. Thử nghiệm được tiến hành trên tế bào nguyên bào sợi trung bì bình thường của người (HNDFs) [3].
Kết quả cho thấy, việc xử lý tế bào nguyên bào sợi bằng TB-CM và TB-Exos đã làm tăng đáng kể khả năng di chuyển và tăng sinh của các tế bào HNDF phụ thuộc vào liều lượng và thời gian [3]. Phân tích giải trình tự RNA (RNA-seq) trên mô hình tế bào bị tạo vết thương trầy xước ghi nhận sự gia tăng biểu hiện của các gene liên quan đến chemokine nhóm CXCL, các thụ thể toll-like và con đường truyền tín hiệu NF-kappaB [3].
Đặc biệt, khi xử lý trên các tế bào nguyên bào sợi bị lão hóa nội sinh hoặc ngoại sinh, TB-CM đã thúc đẩy quá trình trẻ hóa tế bào thông qua cả cơ chế bảo vệ lẫn phục hồi tổn thương [3]. Biểu hiện gene của các thành phần cấu trúc ma trận ngoại bào ở lớp trung bì da cũng tăng lên rõ rệt ở nhóm tế bào được tiếp xúc với dưỡng chất từ tế bào nuôi nhau thai [3]. Dù vậy, nghiên cứu này hoàn toàn được thực hiện in vitro trong đĩa thí nghiệm, chưa phản ánh được mức độ hấp thu và tác động thực tế qua hàng rào da sống của con người [3].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2024 khảo sát dịch thủy phân nhau thai người (HPH) trên dòng tế bào sừng người (HaCaT) bị kích thích bởi TNF-alpha và IFN-gamma [5]. Thử nghiệm này ghi nhận HPH làm giảm đáng kể sản sinh gốc ROS, phục hồi biểu hiện của Nrf2, superoxide dismutase 1 (SOD1), catalase và filaggrin (FLG), đồng thời ức chế quá trình phosphoryl hóa NF-kappaB và giảm tiết các cytokine gây viêm như IL-6 [5].
Bằng chứng trên động vật: Khả năng bảo vệ mô và chống quang hóa
Bên cạnh các thử nghiệm tế bào, tác dụng của chiết xuất nhau thai cũng được khảo sát trên động vật thí nghiệm nhằm đánh giá phản ứng của toàn bộ mô da sống [1, 6, 7]. Một nghiên cứu năm 2015 đã đánh giá tác dụng của việc uống chiết xuất nhau thai lợn (PPE) trên chuột không lông bị tổn thương da do tia cực tím UVB trong 12 tuần [6]. Kết quả ghi nhận việc uống PPE giúp cải thiện khả năng giữ nước của da và tình trạng mất nước qua biểu bì (TEWL) tương đương với nhóm đối chứng dùng collagen [6].
Quan sát hình ảnh bề mặt da chuột cho thấy PPE giúp giảm sự hình thành nếp nhăn và cải thiện tình trạng dày biểu bì do phơi nhiễm UVB [6]. Về mặt cơ chế phân tử, nhóm chuột uống PPE ở nồng độ 0,05% và 0,1% đã giảm biểu hiện mRNA của Matrix Metalloproteinase-2 (MMP-2) lần lượt là 33,5% và 35,2% so với nhóm đối chứng phơi tia UVB [6]. Biểu hiện mRNA của protein phá hủy collagen khác là MMP-9 cũng giảm đáng kể [6]. Đồng thời, PPE kích hoạt gia tăng biểu hiện mRNA của TIMP-1 và TIMP-2 – các chất ức chế tự nhiên của enzym phân hủy collagen [6].
Đối với nhau thai người, nghiên cứu năm 2024 trên chuột mắc viêm da dị ứng do DNCB cho thấy dịch thủy phân nhau thai người (HPH) bôi tại chỗ làm giảm đáng kể sự thâm nhiễm của dưỡng bào (mast cells) và đại thực bào, giảm độ dày biểu bì và giảm các kháng thể IgE trong huyết thanh [5]. Một nghiên cứu năm 2011 cũng chỉ ra chiết xuất nhau thai giúp ức chế quá trình mẫn cảm tiếp xúc trên chuột qua việc giảm tế bào T CD4+ ngoại vi [4]. Một nghiên cứu năm 2018 trên chuột BALB/c cũng xác nhận chiết xuất nhau thai lợn tiệt trùng bằng chiếu xạ gamma giúp giảm sản sinh ROS và ngăn ngừa sự thoái hóa do oxy hóa của phân tử axit hyaluronic (HA) [7].
Thử nghiệm lâm sàng ở người: Kết quả bước đầu và khoảng trống dữ liệu
Mặc dù có nhiều báo cáo phòng thí nghiệm, số lượng thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người về nhau thai lại vô cùng ít ỏi [1]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 2020 đã kiểm tra hiệu quả của việc uống chiết xuất nhau thai [1]. Thử nghiệm này được thực hiện trên 20 phụ nữ khỏe mạnh trong độ tuổi từ 40 đến 59 tuổi [1].
Các đối tượng được chia ngẫu nhiên để uống 200 mg chiết xuất nhau thai lợn một lần mỗi ngày hoặc giả dược trong 4 tuần, từ ngày 28 tháng 1 năm 2019 đến ngày 25 tháng 2 năm 2019 [1]. Kết quả ghi nhận sau 4 tuần, có 3 thông số chất lượng da được cải thiện đáng kể ở nhóm dùng nhau thai so với nhóm giả dược [1]. Các tác giả gợi ý nhau thai có thể hỗ trợ duy trì làn da phụ nữ trong mùa đông khô hanh [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này dùng nhau thai lợn chứ không phải nhau thai người, và cỡ mẫu chỉ có 20 người trong thời gian rất ngắn [1].
Về dạng dùng ngoài, một nghiên cứu năm 2022 đã bào chế chiết xuất nhau thai lợn vào các hạt nano niosome để thoa lên da người nhằm khắc phục nhược điểm các phân tử protein lớn khó thấm qua biểu bì [2]. Nghiên cứu in vivo trên người cho thấy sau một tháng thoa huyết thanh chứa các túi nano này, độ ẩm của da được cải thiện và đồng thời thúc đẩy mọc tóc nhờ tăng độ dài sợi tóc và chỉ số sắc tố melanin [2].
Đối với nhau thai sản phụ (nhau thai người), hiện vẫn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược quy mô lớn trên người để khẳng định hiệu quả xóa nhăn và kích thích collagen chống lão hóa toàn diện.
Giữa bằng chứng khoa học và lời quảng cáo thổi phồng
Sự khác biệt lớn nhất giữa nghiên cứu khoa học và các bài quảng cáo làm đẹp nằm ở phạm vi ứng dụng. Quảng cáo thương mại thường gán các kết quả sinh học của từng tế bào trong phòng thí nghiệm thành hiệu quả thần kỳ của một sản phẩm thoa hay viên uống thông thường.
Thực tế, chiết xuất nhau thai chứa nhiều hợp chất đại phân tử tan trong nước, chẳng hạn như protein và các yếu tố tăng trưởng, vốn có kích thước rất lớn nên khả năng vận chuyển xuyên qua hàng rào tự nhiên của da bị hạn chế nghiêm trọng nếu không có công nghệ dẫn truyền chuyên biệt [2]. Khi dùng qua đường uống, các chuỗi peptide và protein phức tạp này sẽ chịu sự phân hủy của dịch vị và men tiêu hóa trong dạ dày và ruột trước khi có thể đi vào tuần hoàn máu.
Hơn nữa, các bằng chứng kích thích nguyên bào sợi tăng sinh collagen chủ yếu mới dừng lại ở tế bào HNDF nuôi cấy trực tiếp với dịch tiết tế bào nuôi nhau thai [3]. Việc tuyên bố nhau thai người có thể làm đảo ngược lão hóa hoặc thay thế hoàn toàn các phương pháp can thiệp y khoa là sự thổi phồng vượt quá giới hạn dữ liệu nghiên cứu hiện có.
Những rủi ro sức khỏe và ai nên thận trọng?
Việc sử dụng các chế phẩm sinh học từ nguồn gốc mô người luôn tiềm ẩn những mối lo ngại lớn về an toàn y tế và đạo đức sinh học. Nhau thai sản phụ nếu không được kiểm định nghiêm ngặt có nguy cơ lây truyền các bệnh truyền nhiễm qua đường máu hoặc vi khuẩn gây hại.
Các quy trình tiệt khuẩn phải rất khắt khe để vừa diệt mầm bệnh vừa bảo toàn hoạt tính sinh học nhạy cảm của các phân tử sinh học, ví dụ như kỹ thuật chiếu xạ gamma [7]. Việc tự ý sử dụng các loại nhau thai tươi, nhau thai đông khô trôi nổi, hay dịch tiêm cấy không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng, phản ứng dị ứng hoặc sốc phản vệ.
Những người có tiền sử dị ứng, người có làn da nhạy cảm dễ bị viêm da tiếp xúc, phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú, và những người có bệnh nền nội tiết hoặc khối u phụ khoa cần đặc biệt thận trọng. Nhau thai là cơ quan chứa nhiều hormone và yếu tố kích thích tăng trưởng [1, 4], việc hấp thu các chất này có thể gây xáo trộn nội tiết hoặc tác động tiêu cực đến các bệnh lý phụ thuộc hormone.
Gợi ý tiếp cận và kết luận cân bằng
Nhau thai là nguồn tài nguyên sinh học quý giá chứa các hoạt chất chống oxy hóa, peptide và yếu tố tăng trưởng có tiềm năng lớn trong y học tái tạo [1, 2, 4]. Dù vậy, phần lớn tác dụng kích thích collagen và bảo vệ da mới chỉ được chứng minh trên quy mô tế bào và mô hình động vật [2, 6, 7]. Bằng chứng lâm sàng trên người còn hạn chế về quy mô mẫu và chủ yếu tập trung vào nhau thai lợn chứ chưa có đủ thử nghiệm đối chứng lớn về nhau thai người [3, 4].
Người tiêu dùng không nên mù quáng tin vào những lời hứa hẹn "cải lão hoàn đồng" tức thì. Để chăm sóc da khoa học, việc duy trì lối sống lành mạnh, chống nắng cẩn thận, bổ sung dinh dưỡng cân đối và sử dụng các sản phẩm đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép vẫn là nền tảng an toàn nhất. Trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung hay can thiệp thẩm mỹ nào từ nhau thai, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa da liễu.
